(دین و زندگی ۳)
درس دوم: یگانۀ بیهمتا
محور درس
توحید (یکتاپرستی) مهم‌ترین اعتقاد دینی و اساس همه معارف و احکام اسلامی است. این درس به بررسی مراتب توحید، انواع شرک، و مرز میان توحید و شرک می‌پردازد.
بخش اول: جایگاه توحید در اسلام
اهمیت توحید
- توحید = سرلوحه دعوت همه پیامبران
- هیچ اعتقاد دینی بدون توحید اعتبار ندارد
- توحید مانند روح در پیکر معارف و احکام دین است
- اسلام = دین توحید؛ قرآن = کتاب توحید
کلمه توحید: «لا إلهَ إلّا الله»
این جمله نه فقط یک شعار، بلکه پایبندی به رابطه درست با خدا، خویشتن، خانواده، اجتماع و کل مخلوقات است.
آثار گفتن و پذیرفتن این کلمه:
- احکام و حقوق اسلامی بر فرد واجب می‌شود
- فرد به رسمیت شناخته می‌شود
- دفاع از حقوق او بر دیگران واجب می‌شود
- در زمره برادران و خواهران دینی قرار می‌گیرد
نکته: از همان آغاز رسالت، پیامبر(ص) مشرکان را به گفتن «لا إلهَ إلّا الله» فراخواند تا از شرک و بت‌پرستی دست بردارند.
بخش دوم: مراتب توحید
توحید چهار مرتبه اصلی دارد:
۱. توحید در خالقیت
خداوند تنها خالق و آفریننده جهان است. در کار آفرینش شریک و همتایی ندارد.
آیه زمر/۶۲:
اللهُ خالِقُ کُلِّ شَیءٍ
ترجمه: خدا آفریننده هر چیزی است.
نکته: موجودات همه مخلوق او هستند؛ هیچ کس در آفرینش شریک نیست.
۲. توحید در مالکیت
خداوند تنها مالک جهان است.
دلیل: هر کس چیزی را پدید آورد، مالک آن است ← خدا آفریننده است ← پس مالک است.
آیه آل عمران/۱۰۹:
وَلِلّٰهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الأَرضِ
ترجمه: آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، از آنِ خداست.
۳. توحید در ولایت
ولایت = حق تصرف و سرپرستی
خداوند تنها ولیّ (سرپرست) جهان است. دیگران بدون اجازه او نمی‌توانند تصرف کنند.
آیه کهف/۲۶:
ما لَهُم مِن دُونِهِ مِن وَلِیٍّ وَ لا یُشرِکُ فی حُکمِهِ أَحَداً
ترجمه: آنها جز او سرپرستی ندارند و او در فرمانروایی خود کسی را شریک نمی‌سازد.
نکته مهم: اگر قرآن پیامبر و ائمه را ولیّ معرفی میکند، به معنای واگذاری ولایت خداوند نیست. بلکه یعنی خداوند آنها را در مسیر و مجرای ولایت خود قرار داده — یعنی واسطه‌اند، نه مستقل.
۴. توحید در ربوبیت
ربّ = مالک و صاحب اختیاری که تدبیر و پرورش مخلوق به دست اوست.
خداوند تنها ربّ جهان است — او جهان را اداره، هدایت و پرورش میدهد.
آیه انعام/۱۶۴:
قُل أَغَیرَ اللهِ أَبغی رَبّاً وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیءٍ
ترجمه: بگو: آیا جز خدا پروردگاری را بطلبم در حالی که او پروردگار همه چیز است؟
توضیح: ربوبیت به چه معناست؟
توحید در ربوبیت نفی نقش موجودات نیست. باغبان که درختان را پرورش میدهد، نقش واقعی دارد — اما خودش و توانش و تدبیرش از خدا است.
مثال: کشاورز نسبت به دیگران (که در کشت او دخالتی ندارند)، خود را آفریننده محصول می‌داند. اما نسبت به خدا، می‌داند که خودش، نیرویش، و استعداد زمین، همه از خداست ← پس باید شکرگزار خدا باشد.
اهمیت واژه «ربّ» در قرآن
نکته: اهمیت تکرار «ربّ» در قرآن نشان‌دهنده تأکید بر تدبیر و پرورش مستمر خداوند است.
بخش سوم: مراتب شرک
شرک = شریک قرار دادن برای خدا
شرک نیز مانند توحید، چهار مرتبه دارد:
۱. شرک در خالقیت
اعتقاد به اینکه چند خدا وجود دارند و هر کدام بخشی از جهان را آفریده‌اند، یا با همکاری این جهان را آفریدند.
چرا این اعتقاد باطل است؟
- اگر چند خدا باشند ← هر کدام محدود و ناقص هستند
- محدود بودن ← نیازمند بودن ← خودشان نیازمند خالقی دیگر هستند
- اگر یکی کمالی دارد که دیگری ندارد ← با هم یکی نمی‌شوند
نتیجه: چند خدا محال است؛ خدای واحد، آفریننده جهان است.
تمثیل: دریای بی‌کران
دریایی را تصور کنید که از هر جهت (عمق، ارتفاع، طول، عرض) بی‌نهایت باشد. آیا می‌توان دریای دومی را در کنار آن قرار داد؟
خیر — دریای بی‌کران جای خالی برای دریای دیگر نمی‌گذارد.
آیه رعد/۱۶: خداوند «واحد قهّار» است — یعنی یگانه‌ای که جای خالی برای غیر باقی نگذاشته.
۲. شرک در مالکیت
اعتقاد به اینکه علاوه بر خداوند، دیگران هم مالک بخشی از جهان هستند.
نکته: اگر کسی به شرک در خالقیت معتقد باشد، حتماً به شرک در مالکیت نیز معتقد است (چون خالق = مالک).
۳. شرک در ولایت
اعتقاد به اینکه علاوه بر خداوند، دیگرانی هستند که مستقلاً حق تصرف در جهان را دارند و خودشان سرپرست جهان هستند.
۴. شرک در ربوبیت
اعتقاد به اینکه علاوه بر خداوند، دیگرانی هستند که مستقلاً و در کنار خدا تدبیر امور موجودات را بر عهده دارند.
نکته: اگر کسی برای خود یا مخلوقات، حساب جداگانه‌ای از خدا باز کند و گمان کند موجودی می‌تواند مستقل از خدا امور را تدبیر کند ← گرفتار شرک شده.
بخش چهارم: مرز توحید و شرک
سؤال: آیا درخواست از غیر خدا شرک است؟
مثال‌ها:
- آیا مراجعه به پزشک برای درمان شرک است؟
- آیا کمک گرفتن از معلم برای آموزش شرک است؟
- آیا درخواست دعا از دیگران شرک است؟
- آیا توسل به پیامبران و معصومین شرک است؟
پاسخ: قانون علیت الهی
خداوند روابط علّیت را میان پدیده‌های جهان حاکم کرده:
| سبب | مسبب |
|---|---|
| آتش | گرما |
| روشنی | نور |
| دارو | شفا |
| معلم | تعلیم و تربیت |
| پزشک | درمان |
در امور معنوی نیز همین‌طور:
| سبب | مسبب |
|---|---|
| دعا | آمرزش |
| صدقه | دفع بلا |
| صله رحم | افزایش طول عمر |
نتیجه‌گیری:
استفاده از این اسباب (مادی یا معنوی) عمل به قانون الهی است، نه شرک.
شرط توحید: باور داشته باشیم که این اسباب:
- طراحی شده توسط خدا
- به اذن و اراده خداست که اثر می‌کنند
- خودشان مستقل نیستند
بخش پنجم: توسل به پیامبران و اولیای الهی
سؤال: آیا توسل شرک است؟
پاسخ: خیر — به شرط اینکه عقیده درست داشته باشیم.
دو حالت:
| حالت | توضیح | حکم |
|---|---|---|
| عقیده به توانایی مستقل پیامبر یا ولی | باور داشتن که آنها خودشان و بدون اذن خدا می‌توانند کاری انجام دهند | نتیجه: شرک |
| عقیده به توانایی با اذن خدا | باور داشتن که آنها به اذن خدا و در مسیر ولایت الهی کار می‌کنند | نتیجه: توحید |
مثال: شفای بیماری
- پزشک ← شفا میدهد به اذن خدا و با استفاده از اسباب مادی
- پیامبر/ولی ← شفا میدهد به اذن خدا و با استفاده از اسباب غیرمادی
هر دو وسیله‌اند، نه مستقل.
آیا توانایی اولیا فقط در زمان حیاتشان بود؟
خیر. روح مطهر پیامبر و اولیا پس از رحلت زنده است و می‌تواند به انسان‌ها یاری برساند.
دلیل قرآنی — بقره/۱۵۴:
وَ لا تَقُولُوا لِمَن یُقتَلُ فی سَبیلِ اللهِ أَمواتٌ بَل أَحیاءٌ
ترجمه: کسانی را که در راه خدا کشته می‌شوند مرده مگویید؛ بلکه آنها زنده‌اند.
نتیجه: اگر شهیدان زنده‌اند و از احوال دنیا با خبرند، پیامبر و اولیا که مقامشان بالاتر است، به طریق اولی زنده‌اند و می‌توانند دعا کنند.
نکته: آیه بقره/۱۵۴ دلیل قرآنی زنده بودن شهیدان و به طریق اولی، اولیای الهی است.
بخش ششم: نمونههای توسل در قرآن
۱. فرزندان یعقوب از پدرشان درخواست دعا کردند
آیه یوسف/۹۷–۹۸: فرزندان یعقوب از پدرشان خواستند برای آنها استغفار کند و یعقوب(ع) وعده داد که برای آنها دعا کند.
۲. استغفار پیامبر برای گنهکاران
آیه نساء/۶۴:
وَ لَو أَنَّهُم إِذ ظَلَموا أَنفُسَهُم جاءُوکَ فَاستَغفَرُوا اللهَ وَ استَغفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوّاباً رَحیماً
ترجمه: اگر آنان وقتی به خود ستم کرده بودند، پیش تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند و پیامبر برای آنان طلب آمرزش می‌کرد، قطعاً خدا را توبه‌پذیر مهربان می‌یافتند.
نکته: این آیه به صیغه ماضی است — یعنی حتی بعد از رحلت پیامبر(ص)، مردم می‌توانستند از او درخواست دعا کنند.
۳. مسلمانان در زمان پیامبر و پس از رحلت
تاریخ نقل کرده: مسلمانان در زمان پیامبر(ص) برای درخواست دعا نزد ایشان می‌آمدند. پس از رحلت نیز کنار قبر ایشان درخواست خود را مطرح می‌کردند.
منبع: سنن دارمی، ج۱، صص۴۳–۴۴؛ وفاء الوفاء، سمهودی، ج۲، ص۵۴۹.
نکته: توسل به پیامبر و اولیا حتی پس از رحلت، در تاریخ اسلام سابقه دارد و هیچ عالم و فقیه مسلمانی (جز گروه‌های تکفیری) آن را شرک ندانسته.
بخش هفتم: گروه‌های تکفیری و انحراف از توحید
جریان تکفیری چیست؟
گروه‌هایی با تفکر افراطی و غیرعقلانی که:
- هر مسلمانی را که مانند آنها نیندیشد، کافر می‌خوانند
- توسل به پیامبر و ائمه را شرک می‌دانند
- طلب دعا و شفاعت را شرک می‌دانند
- گاه کشتن مسلمانان را واجب می‌شمارند
آسیب‌های این جریان:
- بزرگ‌ترین ضربه را بر اسلام وارد کرد
- سبب تنفر برخی مردم جهان از اسلام شد
- جوامع و کشورهای اسلامی را گرفتار خود کرد
ریشه تاریخی:
این جریان ریشه در تاریخ اسلام دارد (خوارج، وهابیت و...). برای جزئیات به دانش تکمیلی (۱) در کتاب مراجعه شود.
نکته: هیچ گروهی از فرقه‌های مسلمان و علمای اسلامی (جز تکفیری‌ها) توسل، تبرک، و زیارت را شرک نمی‌دانند.
بخش هشتم: تدبر در سوره اخلاص و رعد
سوره اخلاص (توحید خالص)
بِسمِ اللهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیم
(۱) قُل هُوَ اللهُ أَحَد
(۲) اللهُ الصَّمَد
(۳) لَم یَلِد وَ لَم یُولَد
(۴) وَ لَم یَکُن لَهُ کُفُواً أَحَد
ترجمه:
- بگو: او خدای یکتاست
- خدای بی‌نیاز [که همه به او نیازمندند]
- نه زاده شده و نه زاییده
- و هیچ کس همتا و همسان او نیست
پیام‌ها:
۱. یکتایی مطلق خدا (أَحَد)
۲. بینیازی مطلق خدا (صَمَد)
۳. نفی تولد و تولید (نفی مادیت و جسمانیت)
۴. نفی همتا و همسان
آیه رعد/۱۶ (استدلال بر توحید)
متن آیه:
قُل مَن رَبُّ السَّماواتِ وَ الأَرضِ قُلِ اللهُ
قُل أَفَاتَّخَذتُم مِن دُونِهِ أَولِیاءَ لا یَملِکُونَ لِأَنفُسِهِم نَفعاً وَ لا ضَرّاً
قُل هَل یَستَوِی الأَعمیٰ وَ البَصیرُ أَم هَل تَستَوِی الظُّلُماتُ وَ النُّورُ
أَم جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکاءَ خَلَقُوا کَخَلقِهِ فَتَشابَهَ الخَلقُ عَلَیهِم
قُلِ اللهُ خالِقُ کُلِّ شَیءٍ وَ هُوَ الواحِدُ القَهّارُ
پرسش‌های قرآنی:
۱. کسی را می‌توانیم به عنوان ربّ خود انتخاب کنیم که...
← خالق و مالک ما باشد
۲. کسی که اختیار سود و زیان خودش را ندارد...
← نمی‌تواند ربّ ما باشد
۳. در چه صورتی جا داشت مردم در توحید شک کنند؟
← اگر شرکاء هم مانند خدا آفرینش داشتند و آفرینش‌ها بر مردم مشتبه می‌شد
مراتب توحید/شرک در آیه رعد/۱۶:
- توحید در خالقیت: «اللهُ خالِقُ کُلِّ شَیءٍ»
- توحید در ربوبیت: «مَن رَبُّ السَّماواتِ وَ الأَرضِ»
- توحید در ولایت: «أَفَاتَّخَذتُم مِن دُونِهِ أَولِیاءَ»
- نفی شرک: «أَم جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکاءَ»
جمع‌بندی روابط مفهومی
توحید (یکتاپرستی)
- مراتب توحید:
- خالقیت: خدا تنها خالق است (زمر/62)
- مالکیت: خدا تنها مالک است (آل عمران/109)
- ولایت: خدا تنها ولیّ است (کهف/26)
- ربوبیت: خدا تنها ربّ است (انعام/164)
- مراتب شرک:
- شرک در خالقیت: اعتقاد به چند خالق
- شرک در مالکیت: اعتقاد به مالکان متعدد
- شرک در ولایت: اعتقاد به اولیای مستقل
- شرک در ربوبیت: اعتقاد به مدبّران مستقل
- مرز توحید و شرک:
- استفاده از اسباب (مادی/معنوی) ← نتیجه: توحید
- توسل به اولیا با اذن خدا ← نتیجه: توحید
- عقیده به توانایی مستقل اولیا ← نتیجه: شرک
- درخواست از اولیا = درخواست از پزشک (هر دو وسیله‌اند)
نکات خلاصه
مفاهیم:
- توحید = یکتاپرستی؛ شرک = شریک قرار دادن برای خدا
- مراتب توحید: خالقیت، مالکیت، ولایت، ربوبیت
- ربّ = مالکی که تدبیر و پرورش مخلوق به دست اوست
- واحد قهّار = یگانه‌ای که جای خالی برای غیر نگذاشته
- توسل = درخواست از اولیا به اذن خدا ← توحید است نه شرک
آیات:
- زمر/۶۲: «اللهُ خالِقُ کُلِّ شَیءٍ» (توحید در خالقیت)
- آل عمران/۱۰۹: «وَلِلّٰهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الأَرضِ» (توحید در مالکیت)
- کهف/۲۶: «وَ لا یُشرِکُ فی حُکمِهِ أَحَداً» (توحید در ولایت)
- انعام/۱۶۴: «هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیءٍ» (توحید در ربوبیت)
- نساء/۶۴: استغفار پیامبر برای گنهکاران (دلیل قرآنی توسل)
- بقره/۱۵۴: شهیدان زنده‌اند (دلیل زنده بودن اولیا پس از رحلت)
- رعد/۱۶: استدلال بر توحید و نفی شرک
سوره اخلاص:
- أَحَد = یکتا
- صَمَد = بی‌نیاز
- نفی تولد و تولید = نفی جسمانیت
- نفی همتا
حدیث:
- امام علی(ع): «الهی کفی بی عزّاً أن أکون لک عبداً...» (افتخار من به بندگی تو و به ربوبیت تو)
تاریخی:
- مسلمانان حتی پس از رحلت پیامبر(ص)، کنار قبر ایشان درخواست دعا می‌کردند
- هیچ عالم و فقیه مسلمانی (جز تکفیری‌ها) توسل را شرک نمی‌داند
تفاوت توحید و شرک:
- استفاده از اسباب به اذن خدا ← توحید
- عقیده به استقلال اسباب از خدا ← شرک
مقایسه:
- پزشک:اسباب مادی::اولیا:اسباب غیرمادی (هر دو وسیله‌اند)
- چند خدا = چند دریای بی‌کران (محال است)
سؤالات متداول:
- آیا توسل شرک است؟ خیر — به شرط اعتقاد به «با اذن خدا»
- آیا طلب دعا شرک است؟ خیر
- آیا تبرک جستن شرک است؟ خیر
- آیا مراجعه به پزشک شرک است؟ خیر — هر دو وسیله‌اند
- چرا چند خدا محال است؟ چون محدود و ناقص می‌شوند
نمونه سؤال‌های تشریحی با پاسخ
۱. چهار مرتبهٔ توحید را نام ببرید و هر یک را با آیهٔ مربوط به آن توضیح دهید.
۱) توحید در خالقیت: خداوند تنها آفرینندهٔ جهان است و در کار آفرینش شریک و همتایی ندارد.
اللهُ خالِقُ کُلِّ شَیءٍ
یعنی «خدا آفرینندهٔ هر چیزی است» (زمر/۶۲).
۲) توحید در مالکیت: خداوند تنها مالک جهان است. دلیل آن روشن است: هر کس چیزی را پدید آورد مالک آن است؛ و چون خداوند آفرینندهٔ همه چیز است، پس مالک همه چیز نیز هست.
وَلِلّٰهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الأَرضِ
یعنی «آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، از آنِ خداست» (آل‌عمران/۱۰۹).
۳) توحید در ولایت: ولایت یعنی حق تصرف و سرپرستی؛ و خداوند تنها سرپرست جهان است و دیگران بدون اجازهٔ او حق تصرف ندارند.
ما لَهُم مِن دُونِهِ مِن وَلِیٍّ وَ لا یُشرِکُ فی حُکمِهِ أَحَداً
یعنی «آنها جز او سرپرستی ندارند و او در فرمانروایی خود کسی را شریک نمی‌سازد» (کهف/۲۶).
۴) توحید در ربوبیت: ربّ یعنی مالک و صاحب‌اختیاری که تدبیر و پرورش مخلوق به دست اوست؛ و تنها ربّ جهان خداوند است.
قُل أَغَیرَ اللهِ أَبغی رَبّاً وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیءٍ
یعنی «بگو: آیا جز خدا پروردگاری را بطلبم در حالی که او پروردگار همه چیز است؟» (انعام/۱۶۴).
۲. چرا اعتقاد به وجود چند خدا باطل است؟ استدلال عقلی و تمثیل کتاب را توضیح دهید.
استدلال عقلی سه گام دارد. نخست، اگر چند خدا وجود داشته باشند، هر یک از آنان محدود خواهد بود، زیرا وجود دیگری، دایرهٔ او را محدود میکند. دوم، محدود بودن به معنای نیازمند بودن است؛ و موجود نیازمند، خود به خالقی دیگر محتاج است و دیگر خدا نخواهد بود. سوم، اگر یکی از آنان کمالی داشته باشد که دیگری ندارد، آن دیگری ناقص است و باز خدا نیست؛ و اگر هیچ تفاوتی میانشان نباشد، دیگر دو تا نیستند و یکی‌اند. پس چند خدا محال است و آفرینندهٔ جهان خدایی یگانه است.
تمثیل کتاب همین معنا را محسوس میکند: دریایی را تصور کنید که از هر جهت — عمق، ارتفاع، طول و عرض — بی‌نهایت باشد. آیا می‌توان دریای دومی در کنار آن گذاشت؟ روشن است که نه؛ زیرا دریای بی‌کران جای خالی برای دریای دیگر باقی نمی‌گذارد. قرآن کریم نیز در آیهٔ ۱۶ سورهٔ رعد خداوند را «واحد قهّار» می‌خواند؛ یعنی یگانه‌ای که جای خالی برای غیر نگذاشته است.
۳. آیا توحید در ربوبیت به معنای نفی نقش موجودات است؟ پاسخ خود را با مثال توضیح دهید.
خیر؛ توحید در ربوبیت نقش موجودات را نفی نمی‌کند، بلکه جایگاه آن را مشخص میکند. باغبانی که درختان را پرورش میدهد، نقشی واقعی دارد و کار او بیهوده یا خیالی نیست؛ اما خود او، توانش و تدبیرش همه از خداست.
مثال کشاورز این نکته را روشن‌تر میکند: کشاورز نسبت به دیگران که در کشت او دخالتی ندارند، خود را پدیدآورندهٔ محصول می‌داند و این سخن درستی است. اما همین کشاورز نسبت به خداوند می‌داند که خودش، نیرویش و استعداد زمین، همه از خداست؛ و به همین سبب باید شکرگزار خدا باشد.
پس تفاوت توحید با شرک در ربوبیت، در مفهوم «استقلال» است: اگر کسی گمان کند موجودی می‌تواند مستقل از خدا و در کنار او امور را تدبیر کند، گرفتار شرک شده است؛ اما اگر بداند هر تدبیری به اذن و قدرت خداوند انجام می‌شود، در دایرهٔ توحید است.
شایان توجه است که واژهٔ «ربّ» بیش از نهصد بار در قرآن آمده و پس از نام «الله» پرکاربردترین اسم الهی است؛ و همین تکرار، نشانهٔ تأکید قرآن بر تدبیر و پرورش پیوستهٔ خداوند است.
۴. آیا مراجعه به پزشک یا درخواست دعا از دیگران شرک است؟ مرز توحید و شرک را در استفاده از اسباب و در توسل توضیح دهید.
خداوند روابط علّیت را میان پدیده‌های جهان حاکم کرده است؛ آتش سبب گرماست، دارو سبب شفاست، معلم سبب تعلیم و تربیت است و پزشک سبب درمان. در امور معنوی نیز همین قانون برقرار است: دعا سبب آمرزش، صدقه سبب دفع بلا، و صلهٔ رحم سبب افزایش طول عمر است.
بنابراین بهره گرفتن از این اسباب — چه مادی و چه معنوی — خود عمل به قانون الهی است، نه شرک. شرط توحیدی ماندن آن این است که باور داشته باشیم این اسباب را خداوند طراحی کرده است، به اذن و ارادهٔ او اثر می‌کنند، و خودشان مستقل نیستند.
دربارهٔ توسل به پیامبران و اولیای الهی نیز دو حالت را باید از هم جدا کرد: اگر کسی معتقد باشد آنان خودشان و بدون اذن خدا کاری انجام می‌دهند، این شرک است؛ اما اگر معتقد باشد آنان به اذن خدا و در مسیر ولایت الهی عمل می‌کنند، این عین توحید است. به بیان دیگر، همان‌گونه که پزشک با اسباب مادی و به اذن خدا شفا میدهد، ولیّ خدا نیز با اسباب غیرمادی و به اذن خدا یاری میرساند؛ هر دو وسیله‌اند، نه مستقل.
قرآن کریم نیز نمونه‌هایی از توسل را نقل کرده است؛ از جمله درخواست فرزندان یعقوب از پدرشان برای استغفار (یوسف/۹۷ و ۹۸)، و این آیه:
وَ لَو أَنَّهُم إِذ ظَلَموا أَنفُسَهُم جاءُوکَ فَاستَغفَرُوا اللهَ وَ استَغفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوّاباً رَحیماً
یعنی «اگر آنان وقتی به خود ستم کرده بودند، پیش تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند و پیامبر برای آنان طلب آمرزش می‌کرد، قطعاً خدا را توبه‌پذیر مهربان می‌یافتند» (نساء/۶۴).
۵. پیام‌های چهارگانهٔ سورهٔ اخلاص را بیان کنید و توضیح دهید این سوره چگونه تصویر درستی از خداوند ارائه میدهد.
سورهٔ اخلاص چنین است:
قُل هُوَ اللهُ أَحَد / اللهُ الصَّمَد / لَم یَلِد وَ لَم یُولَد / وَ لَم یَکُن لَهُ کُفُواً أَحَد
یعنی «بگو: او خدای یکتاست؛ خدای بی‌نیاز که همه به او نیازمندند؛ نه زاده شده و نه زاییده؛ و هیچ کس همتا و همسان او نیست.»
چهار پیام این سوره عبارت است از:
۱) یکتایی مطلق خداوند (أَحَد): نه تنها خدا یکی است، بلکه یگانگی او از نوع یگانگی عددی نیست که بتوان دومی برای آن تصور کرد.
۲) بینیازی مطلق (صَمَد): خداوند به هیچ چیز نیازمند نیست، در حالی که همهٔ موجودات به او نیازمندند.
۳) نفی تولد و تولید: او نه فرزند کسی است و نه فرزندی دارد؛ و این در حقیقت نفی جسمانیت و مادیت از خداوند است، زیرا زادن و زاده شدن از خواص موجودات مادی است.
۴) نفی همتا: هیچ موجودی همسان و هم‌رتبهٔ او نیست.
مجموع این چهار پیام، تصویری از خداوند می‌سازد که هر گونه تشبیه او به مخلوقات را کنار می‌زند: خدایی یگانه، بی‌نیاز، غیرمادی و بیهمتا. به همین سبب این سوره را سورهٔ توحید خالص خوانده‌اند، چون شناخت درست از خدا را از شناخت‌های آمیخته به شرک جدا میکند.