حکایت طوطی و بقال از مولوی (فارسی ۱)

فصل هفتم: ادبیات داستانی — فارسی دهم

این فصل شامل درس چهاردهم «طوطی و بقّال»، درس پانزدهمِ آزاد (ادبیات بومی ۲)، درس شانزدهم «خسرو» و روان‌خوانی «طرّاران» است. متن درس آزاد در کتاب، برای انتخاب و نگارشِ محلی گذاشته شده و محتوای ثابتِ سراسری ندارد؛ بنابراین برای تطبیقِ آن باید متنِ انتخابیِ مدرسه یا استان هم در دسترس باشد. شمارهٔ صفحه‌ها، شمارهٔ چاپی کتاب فارسی دهم است.

درس چهاردهم: طوطی و بقّال

شاعر و اثر

مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، مشهور به مولوی، شاعر و عارف سدهٔ هفتم هجری است. حکایت از دفتر نخستِ مثنوی معنوی انتخاب شده است. مثنوی قالبی است که هر بیت آن قافیهٔ مستقل دارد؛ این قالب برای روایت داستان و پیوند دادن حکایت با اندیشه مناسب است.

روایت درس، بیت‌به‌بیت

بقّالی طوطی سبز و خوش‌آوازی داشت که در دکان نگهبانی می‌کرد و با مشتریان سخن می‌گفت. روزی طوطی از جای خود به سوی دکان پرید و شیشهٔ روغن را شکست. بقّال از خشم بر سر طوطی زد؛ پرنده خاموش شد و دیگر سخن نگفت. بقّال از کار خود پشیمان شد، آه می‌کشید و برای بازگشتِ سخن گفتنِ طوطی به درویشان هدیه می‌داد. پس از چند روز، مردی کچل از کنار دکان گذشت. طوطی با دیدن سر بی‌موی او پرسید: «از چه ای کل، با کلان آمیختی؟ تو مگر از شیشه روغن ریختی؟» او بی‌آنکه علت کچلی مرد را بداند، آن را با کچل‌شدن خودش یکی گرفت و مردم از این قیاس خندیدند.

مولوی پس از حکایت، نتیجه را روشن می‌کند: «کار پاکان را قیاس از خود مگیر». شباهت ظاهری برای یکی دانستنِ علت‌ها و حقیقت‌ها کافی نیست.

واژگان و نکته‌های زبانی

کاربرد «را»: در «هدیه‌ها می‌داد هر درویش را»، «را» حرف اضافه و به معنی «به» است؛ یعنی به هر درویشی هدیه می‌داد. در «تا بیابد نطق مرغ خویش را»، «را» نشانهٔ مفعول است؛ یعنی گویاییِ پرندهٔ خود را باز یابد.

تحول معناییِ سوداگر: «سوداگر» در متن مولوی به معنی بازرگان است و ارزش‌داوریِ منفیِ الزامی ندارد. در فارسی امروز، این واژه گاهی برای کسی به کار می‌رود که سودجوییِ او نکوهیده است. معنی را باید از بافت جمله فهمید، نه فقط از کاربرد امروزی.

پسوند «ـوش»: در «خواجه‌وش» معنیِ «مانندِ خواجه» می‌دهد. نمونه‌های درست: «مهوش» و «پری‌وش»؛ هر دو بر همانندی دلالت دارند.

آرایه‌ها و اندیشهٔ حکایت

تمثیل: نویسنده یا شاعر برای روشن کردن یک اندیشه، حکایت یا نمونه‌ای محسوس می‌آورد. مولوی با ماجرای طوطی و بقّال، خطای قیاسِ شتاب‌زده را ملموس می‌کند: کچلیِ طوطی بر اثر ضربه و بی‌موییِ مرد رهگذر ممکن است در ظاهر شبیه باشد، اما از یک علت پدید نیامده‌اند.

کنایه‌های بیت هشتم:

• «ریش برکندن»: از شدت اندوه یا پشیمانی بی‌تاب شدن.
• «آفتاب زیر میغ ماندن»: حقیقت یا ارزشِ روشنی که پوشیده و ناشناخته مانده است.

جناس ناقص: «چرب» و «ضرب» در یک واج تفاوت دارند و معنایشان نیز متفاوت است؛ این هم‌آواییِ نزدیک در بافت شعر جناس ناقص می‌سازد.

بیت‌های استدلالیِ پس از حکایت:

• «این یکی خالی و آن پُر از شکر / هر دو نی خوردند از یک آبخور»: یکسان بودن خوراک یا ظاهر، نتیجه و ماهیت را یکسان نمی‌کند.
• «دست کان لرزان بُوَد از ارتعاش / وانکه دستی تو بلرزانی ز جاش»: دو حرکتِ شبیه، ممکن است علت‌های متفاوت داشته باشند؛ یکی لرزشِ ناخواسته و دیگری لرزاندنِ عمدی است.
• «چون بسی ابلیس آدم‌روی هست / پس به هر دستی نشاید داد دست»: ظاهرِ انسانی به‌تنهایی برای اعتماد کردن کافی نیست.

در «جمله عالم زین سبب گمراه شد / کم کسی از ابدال حق آگاه شد»، مقصود این است که مردم از شباهت‌های ظاهری به خطا می‌افتند و شناختِ انسان‌های وارسته آسان نیست.

پاسخ آموزشیِ کارگاه متن‌پژوهی، صفحهٔ ۱۱۷ و ۱۱۸

۱. معادل‌ها: ابر = میغ؛ آسوده = فارغ؛ چیره‌دست = حاذق؛ مردان کامل = ابدال.

۲. «را» در «هر درویش را» به معنی «به» و حرف اضافه است؛ در «نطق مرغ خویش را» نشانهٔ مفعول است.

۳. «سوداگر» در متن به معنی بازرگان است. در کاربرد امروز، گاهی به سودجویِ نکوهیده گفته می‌شود؛ این تفاوت، نمونهٔ تحول معنایی است.

۴. پسوند «ـوش» در «خواجه‌وش» یعنی «مانندِ خواجه». «مهوش» و «پری‌وش» دو نمونه‌اند.

۵. کنایه‌های بیت هشتم: «ریش برکندن» یعنی بی‌تابی و اندوه شدید؛ «آفتاب زیر میغ ماندن» یعنی حقیقتی روشن پوشیده بماند.

۶. ارتباط حکایت با تمثیل: مولوی اندیشهٔ انتزاعیِ «هر شباهتی دلیلِ یکسانی نیست» را با ماجرای محسوسِ طوطی و مرد کچل توضیح می‌دهد و سپس با نمونه‌های نی و شکر و لرزش دست، استدلال را گسترش می‌دهد.

۷. «چرب» و «ضرب» به سبب اختلاف در یک واج و نزدیکیِ آوایی، جناس ناقص دارند.

۸. «جمله عالم زین سبب گمراه شد» به خطای مردم در یکی دانستنِ ظاهرهای مشابه اشاره دارد؛ «کم کسی از ابدال حق آگاه شد» دشواری شناختِ اولیای راستین را بیان می‌کند.

درس شانزدهم: خسرو

نویسنده و نوع روایت

عبدالحسین وجدانی نویسندهٔ این روایت است. متن، خاطره‌ای روایی از هم‌کلاسیِ نویسنده است؛ بنابراین بهتر است آن را گزارشِ روایی و خاطره‌نگارانه بخوانیم، نه اینکه بدون شاهد آن را «قهرمان‌نامه» یا «تراژدی» بنامیم.

روایت و تحول شخصیت

خسرو از کودکی استعدادهای گوناگونی داشت: انشا را بداهه می‌گفت، حافظهٔ خوبی داشت، آواز می‌خواند، نقاشی می‌کرد و در ورزش توانمند بود. او در کودکی مادرش را از دست داده بود و پدرش توجه چندانی به تربیت او نداشت؛ مادربزرگ، دلگرمی و پناه اصلی‌اش بود. خسرو در ریاضی نمرهٔ لازم را نیاورد و دورهٔ ابتدایی را به پایان نرساند. با وجود این، استعداد ورزشی‌اش را پرورش داد و به قهرمانی کشتی رسید. پس از شکست در مسابقهٔ سال بعد، ورزش را کنار گذاشت؛ متن معاشرت با دوستان ناباب و گرایش به می و تریاک را نیز در مسیر تباهی او روایت می‌کند. راوی چند سال بعد او را فرسوده و بیمار می‌بیند. خسرو از مرگ مادربزرگ و بی‌خبری از پدر می‌گوید و سپس بی‌خداحافظی می‌رود؛ چند روز بعد، زیر پلاسی مندرس جان می‌سپارد.

در فهم داستان باید میان استعداد و سرنوشت فرق گذاشت: استعدادهای خسرو واقعی‌اند، اما به‌تنهایی برای ساختن زندگی کافی نیستند. حمایت خانوادگی، آموزش، انتخاب‌های شخصی، معاشرت‌ها و شرایط زندگی نیز اثر دارند. متن از نقش دوستان ناباب سخن می‌گوید؛ بااین‌حال همهٔ سقوط او را نباید به یک علت فروکاست.

نکته‌های زبانی

• ارتجالاً: بی‌درنگ و بدون آمادگی قبلی.
• تقریر: بیان کردن و شرح دادن.
• نصاب‌الصبیان: کتابی آموزشی برای واژه‌ها و برابرهای عربی و فارسی.
• مفتولی: تابیده و پیچیده، مانند رشته یا سیم.
• مؤذن: کسی که اذان می‌گوید.
• منجلاب: جای گل‌آلود و متعفن؛ در متن، استعاره از محیط تباه.
• مندرِس: کهنه و فرسوده.
• مخذول: خوار و بی‌یاورمانده.
• طرّار: دزدِ ماهر و فریب‌کار؛ در روان‌خوانی به دزدانِ داستان گفته می‌شود.

ضمیر پیوسته: در «طاقتِ دیدنم نماند»، «ـم» به مصدرِ «دیدن» پیوسته و معنیِ «دیدنِ من» می‌دهد؛ پس مضاف‌الیه است. در «جان یابدَت زان خورش پرورش»، «ـت» به فعل پیوسته و به معنیِ «تو را» است؛ پس نقش مفعولی دارد.

کنایه‌ها

تضمین و نقیضه

تضمین یعنی آوردنِ عینِ سخن یا شعرِ دیگری در متن. در داستان خسرو، نقلِ شعرهای شناخته‌شده را باید با متنِ اصلی مقایسه کرد؛ هر شباهتِ مضمونی تضمین نیست. تلمیح اشاره به داستان یا سخنی شناخته‌شده است، بی‌آنکه الزاماً عبارت آن عیناً نقل شود.

نقیضه‌پردازی تقلیدِ آگاهانه از سبک یا ساختار اثری شناخته‌شده برای ساختن اثری تازه، معمولاً با جابه‌جاییِ موضوع و ایجاد طنز است. در متن، خسرو از لحن و شیوهٔ انشانویسیِ آموخته‌شده تقلید می‌کند و موضوعی روزمره را با بیانی حماسی می‌نویسد؛ تضادِ میان موضوع و لحن، خنده می‌آفریند.

پاسخ آموزشیِ کارگاه متن‌پژوهی، صفحهٔ ۱۲۸ و ۱۲۹

۱. «قضا» یعنی سرنوشت و تقدیر؛ هم‌آواهای آن «غذا» و «غزا» هستند. «مغلوب» یعنی شکست‌خورده؛ «مقلوب» هم‌آوای آن است.

۲. هفت واژهٔ املاییِ متن: «مخذول»، «استرحام»، «بدسگال»، «وقار»، «طمأنینه»، «الزام» و «غالب».

۳. نمونهٔ جملهٔ ساده: «از همهٔ درس‌های حفظی بیست می‌گرفت.» نمونهٔ جملهٔ مرکب: «همه حیرت کردند که آفتاب از کدام سمت برآمده که خسرو کیف همراه آورده است.» در جملهٔ دوم چند گزاره به کمک پیوند وابسته شده‌اند.

۴. در «طاقتِ دیدنم»، «ـم» مضاف‌الیه است: طاقتِ دیدنِ من. در «جان یابدَت»، «ـت» نیز مضاف‌الیه برای «جان» است: جانِ تو از آن خورش پرورش یابد.

۵. کنایه‌ها: «باب دندان بودن» یعنی دلخواه بودن؛ «سپر انداختن» یعنی تسلیم شدن؛ «مرد میدان بودن» یعنی توانِ رویارویی و رقابت داشتن؛ «کمیت کسی لنگ بودن» یعنی در کاری ناتوان بودن.

۶. خسرو برای انشای خود از زبان پرشکوهِ متن‌های حماسی و ادبی تقلید می‌کند، اما موضوعی روزمره مانند درگیری دو خروس را می‌نویسد. ناسازگاریِ عمدیِ لحنِ حماسی با موضوعِ کوچک، نقیضه و طنز می‌سازد.

۷. در متن، خسرو مصراع‌هایی از آثار شاعران دیگر را عیناً در انشایش می‌آورد؛ این نمونهٔ تضمین است. تلمیح اشاره به یک اثر یا روایتِ شناخته‌شده است، بی‌آنکه عبارت آن لزوماً عیناً نقل شود.

۸. بیت سنایی «با بدان کم‌نشین...» با بخش روایت دربارهٔ اثر همنشینان ناباب بر زندگی خسرو پیوند مستقیم دارد. بیت دوم سعدی با صحنهٔ آوازخوانی خسرو تناسب دارد و یادآوری می‌کند که پسندیدنِ صدای خوش، اگر از فهم و ذوق فراتر نرود، امتیاز انسانیِ کاملی نیست. در خودِ روایت، خسرو این بیت را با لحنی زیرکانه در پاسخ به مدیر می‌خواند؛ این صحنه بیش از هر چیز حافظه، ذوق ادبی و توانایی آواز او را نشان می‌دهد. بیت «هر آن که گردش گیتی...» نیز برای اندیشیدن به دشواری‌ها و سرانجامِ زندگی به کار می‌آید؛ آن را نباید گزارشِ علتِ واقعیِ رویدادها دانست.

۹. پرسشِ پایانِ جایگزین پاسخِ یگانه ندارد. یک پایانِ پذیرفتنی باید با شخصیت و مسیر روایت سازگار باشد؛ برای نمونه، نویسنده می‌توانست پیش از فرجام، لحظه‌ای از پشیمانی یا تلاش خسرو برای رهایی را نشان دهد. این پیشنهاد، پایانِ واقعی متن نیست.

جمع‌بندی درس

روایت «خسرو» از فاصلهٔ میان استعداد و فرجام زندگی سخن می‌گوید. نویسنده با خاطره و جزئیاتِ روایی، هم توانایی‌های خسرو را نشان می‌دهد و هم عواملی را که به فرسودگی او انجامیده‌اند. هنگام تحلیل، شاهدهای متن را جدا از برداشت شخصی بنویسید و علت‌های متعدد را به یک حکم ساده تقلیل ندهید.

روان‌خوانی: طرّاران

در حکایتِ منسوب به جوامع‌الحکایاتِ سدیدالدین محمد عوفی، سه طرّار با فریب‌کاری به ترتیب بز، خر و جامهٔ مردی را می‌ربایند. هر بار مرد به‌جای آنکه نشانه‌ها را کنار هم بگذارد، با توضیحِ طرّار قانع می‌شود. وقتی می‌فهمد حیوان و لباسش را از دست داده، می‌گوید مبادا خود او را هم بدزدند. خندهٔ پایان از ساده‌باوریِ مرد و موفقیتِ فریب‌کاران پدید می‌آید. پیام روایت، توجه به قرائن و پرهیز از اعتمادِ بی‌بررسی است.

راهنمای تحلیل

• شخصیت اصلی: مردی که با چند فریب پیاپی، دارایی‌اش را از دست می‌دهد.
• شخصیت‌های مقابل: سه طرّار که هر کدام با حرفی حساب‌شده اعتماد او را جلب می‌کنند.
• شگرد روایت: تکرارِ فریب‌ها؛ هر مرحله، زمینهٔ مرحلهٔ بعد را می‌سازد.
• طنز: پایانِ غیرمنتظره، نتیجهٔ زنجیره‌ای از تصمیم‌های نادرستِ مرد است.

پرسش‌های تمرینی

۱. چرا طوطی، مرد کچل را با خودش یکی می‌گیرد؟ توضیح دهید این قیاس چه چیزی را دربارهٔ ظاهر و علت نشان می‌دهد.

۲. نقش تمثیل در حکایت مولوی چیست؟ توضیح دهید چگونه نمونه‌های نی و شکر و لرزش دست، اندیشهٔ اصلی داستان را روشن‌تر می‌کنند.

۳. تفاوت دستوریِ «را» را در دو مصراعِ «هدیه‌ها می‌داد هر درویش را / تا بیابد نطق مرغ خویش را» با ذکر نقش و معنیِ هر دو مورد شرح دهید.

۴. معنیِ «ابر»، «آسوده»، «چیره‌دست» و «مردان کامل» را در بافت درس بنویسید و برای هر یک شاهد واژگانیِ متن را مشخص کنید.

۵. بیت «جمله عالم زین سبب گمراه شد / کم کسی از ابدال حق آگاه شد» را به زبان امروز بازنویسی کنید و پیوندش را با داستان توضیح دهید.

۶. مسیر زندگی خسرو را از کودکی تا فرجام در سه مرحله شرح دهید و برای هر مرحله یک شاهد از متن بیاورید.

۷. نقش مادربزرگ و دوستان خسرو را در روایت مقایسه کنید. کدام بخش‌ها گزارشِ صریح متن‌اند و کدام برداشت شما؟

۸. تضمین و تلمیح را تعریف کنید و با تکیه بر یک نمونهٔ دقیق از متن خسرو، تفاوت آن دو را نشان دهید.

۹. نقیضه‌پردازی چگونه در انشانویسی خسرو طنز می‌سازد؟ نقشِ تفاوتِ موضوع و لحن را توضیح دهید.

۱۰. در روان‌خوانی «طرّاران»، هر فریب چگونه مرد را برای فریب بعدی آماده می‌کند؟ دو نشانه یا تصمیمی را که می‌توانست از زیان بعدی جلوگیری کند، تحلیل کنید.