فصل هشتم: ادبیات جهان — فارسی دهم
این فصل متن‌هایی از نویسندگان بیرون از جغرافیای ادبی ایران دارد: «سپیدهدم» از نزار قبانی، «عظمت نگاه» از آندره ژید، گنج حکمتِ «مزار شاعر»، روان‌خوانیِ «سه پرسش» از لئو تولستوی و نیایشِ خواجه عبدالله انصاری. شمارهٔ صفحه‌ها در این درسنامه، شمارهٔ چاپی کتاب است.
درس هفدهم: سپیدهدم
شاعر و زمینهٔ شعر
نزار قبانی شاعر سوری و از چهره‌های شعر معاصر عرب است. کتاب فارسی، شعر را با عنوان «سمفونی پنجم جنوب» معرفی میکند و در پایان آن نام شاعر را «نزار قبانی» می‌آورد. سال‌های زندگی شاعر در منابع مرجع ۱۹۲۳ تا ۱۹۹۸ است؛ اگر در چاپ کتاب رقمِ آغازین ناخوانا یا متفاوت دیده شود، برای زندگی‌نامه به این تاریخِ مستند تکیه کنید.
در شعر، «جنوب» مخاطبی نمادین است: سرزمینی که با خاطرهٔ کربلا، فداکاری، پایداری و امید پیوند می‌خورد. شاعر برای ساختن این تصویر، از طبیعت، تاریخ، دین و جنگ واژه و تصویر کنار هم می‌چیند.
معنی و حرکتِ بندهای شعر
| تصویر یا بخش | معنی و کارکرد در شعر |
|---|---|
| «تو را جنوب نامیدم»، «ردای حسین بر دوش» و «خورشید کربلا» | شاعر جنوب را وارثِ خاطره و ارزشهای عاشورا می‌بیند؛ تصویر، پیوندِ مقاومت امروز با فداکاریِ کربلا را می‌سازد. |
| «سرخ‌گل که فداکاری پیشه کردی» و پیوندِ انقلاب زمین با انقلاب آسمان | جنوب، سرزمینی زنده و فداکار تصویر می‌شود؛ حرکتِ زمینیِ مردم معنایی آرمانی و فراتر از خود می‌گیرد. |
| خاکی که گندم می‌رویاند و پیامبران از آن برمی‌خیزند | حاصل‌خیزیِ خاک و قداستِ سرزمین را کنار هم می‌نشاند؛ گندم نشانهٔ زندگی و برکت است. |
| کشتی‌های صیادی، ماهی دریا، دفترهای شعر و روزهای عاشورا که «مقاومت پیشه کرده‌اند» | شاعر مفهوم مقاومت را از انسان‌ها به عناصر گوناگونِ زندگی و فرهنگ گسترش میدهد؛ نسبت دادنِ مقاومت به کشتی، ماهی و دفتر شعر تشخیص است. |
| «آب‌ها»، «خوشه‌ها»، «ستارهٔ غروب»، سپیدهدم و پیکرِ مشتاق شهادت | تصویرها امید به زایش و آینده را در کنار آمادگی برای فداکاری می‌آورند. سپیدهدم، آغازِ روشن را تداعی میکند. |
| سبزهٔ برآمده از دفتر روزگاران، مسافرِ خار و درد، ستاره و شمشیر | جنوب هم ریشه‌دار و دیرینه است و هم رنج‌دیده و درخشان؛ «خار» در این بافت، سختی و رنج را تداعی میکند. |
| بوسیدنِ شمشیر و برداشتنِ گردِ قدم‌ها | بیانِ ارادت و همراهی با مخاطب است، نه توصیفِ یک کنشِ عادی. |
| سرورِ باران‌ها و فصل‌ها، عطرِ نهفته در غنچه، پرستو و «برترین حماسه» | جنوب سرچشمهٔ تازگی، رویش و حرکت معرفی می‌شود؛ سروده از تصویرهای طبیعت برای ستایش آن بهره می‌گیرد. |
| دریا به‌صورت متنی نیلگون که علی می‌نویسد و مریم که بر شن‌ها در انتظار مهدی است | دریا و ساحل، زمینهٔ تصویرِ انتظار و روایتِ تاریخی ـ دینی‌اند. این تصویر را باید به‌عنوان جهانِ نمادینِ خودِ شعر خواند و بیش از شواهد متن برای آن معنای قطعی نسازیم. |
| گل‌هایی که از انگشتان شهیدان می‌رویند و روستای «معرکه» | رنج و شهادت به رویش و یادماندگی بدل می‌شود؛ «صدر» در توضیح شعر به سینه اشاره دارد و دفاع از خاک با کرامت انسان پیوند می‌خورد. |
| «سرور آزادگان» که جز او کسی نمانده تا نخل و عنب و تاکستان بکارد | در زمانهٔ ویرانی، شاعر از مخاطب می‌خواهد امکانِ زندگی و آبادانی را بازگرداند؛ پایان شعر درخواستِ گشودنِ درهای امید و روشنایی است. |
عبارت «تو را جنوب نامیدم» چهار بار در بندهای شعر تکرار می‌شود. این تکرار، نامِ مخاطب را برجسته میکند و بندهای گوناگون را به یک محور پیوند میدهد. همچنین لحنِ خطاب و آهنگِ سرودگونهٔ شعر را تقویت میکند.
واژگان و آرایه‌های درس
| واژه یا عبارت | معنی یا نقش در بافت |
|---|---|
| سرور | بزرگ، پیشوا؛ در ترکیب «سرور آزادگان» به سالار و پیشوای آزادگان اشاره دارد. |
| دیرین | کهن و قدیمی |
| برین | برتر و بلندمرتبه |
| معرکه | نام روستا در شعر؛ همچنین در معنی عمومی میدانِ نبرد یا جای گردآمدن |
| صدر | سینه؛ در متن «با سینه‌اش» توضیح شده است. |
| کرامت | بزرگواری و ارجمندی |
| عنب | انگور |
| پیکر | تن و بدن |
تشبیه: «ای چون سبزه برآمده از دفتر روزگاران» و «ای چون ستارهٔ فروزان»؛ وجودِ «چون» تشبیه را آشکار میکند.
تشخیص: «کشتی‌های صیادی که مقاومت پیشه کرده‌اید»؛ کشتی به انسان مانند شده و ویژگی انسانی گرفته است.
کنایه: «بوسه زنیم بر شمشیری که در دستان توست» کنایه از ارادت و تأییدِ ایستادگی است. «گرد و خاک قدم‌هایت را برگیریم» نیز نهایتِ احترام و همراهی را می‌رساند.
استعاره: «خار» در «بر روی خار و درد» به‌جای رنج و دشواری نشسته است. «ستاره» در عبارت «چون ستارهٔ فروزان» استعاره نیست؛ چون اداتِ تشبیه آمده، تشبیه است.
مراعات نظیر: «نخل، عنب، تاکستان»؛ «باران، فصل، غنچه، عطر»؛ «دریا، ماهی، کشتی، شن» هر یک شبکه‌ای از واژه‌های متناسب می‌سازند.
پاسخ آموزشیِ کارگاه متن‌پژوهی، صفحههای ۱۳۸ تا ۱۴۰
۱. شبکهٔ تناسبِ «عطر»: گل، غنچه، باران یا خوش‌بو. شبکهٔ ترادفِ «کرامت»: بزرگواری، شرافت، ارجمندی. برای این نمودارها ممکن است چند پاسخِ درست وجود داشته باشد؛ واژه‌ها باید با رابطهٔ خواسته‌شده سازگار باشند.
۲. ترکیب‌ها و هسته‌ها: «ستارهٔ غروب» اضافی، هسته «ستاره»؛ «سرور آزادگان» اضافی، هسته «سرور»؛ «مسافر دیرین» وصفی، هسته «مسافر»؛ «ماهی دریا» اضافی، هسته «ماهی»؛ «برترین حماسه» وصفی، هسته «حماسه».
۳. در «درهای امید»، «امید» مضاف‌الیه برای «درها» است. «به روی ما» متممِ فعل «بگشای» است؛ «روی» هستهٔ گروه اسمی و «ما» مضاف‌الیه آن است.
۴. آرایه‌ها: در «ای چون سبزه...» تشبیه؛ در خطاب به کشتی‌هایی که مقاومت می‌کنند تشخیص؛ در «بوسه زنیم بر شمشیری...» کنایه از ارادت و تأییدِ مبارزه.
۵. استعارهٔ مورد نظر «خار» است؛ خار در این بافت دشواری و رنجِ راه را می‌رساند. «ستاره» با اداتِ «چون» در تشبیه آمده است.
۶. باران و فصل‌ها تصاویرِ رویش، تازگی، گذر و دگرگونی‌اند؛ برداشتِ دقیق‌تر را با توجه به بندِ شعر توضیح دهید و آن‌ها را به یک نمادِ ثابت و همیشگی محدود نکنید.
۷. دو نمونهٔ مراعات نظیر: «باران‌ها، فصل‌ها، غنچه‌ها، عطر» و «دریا، ماهی، کشتی، شن».
۸. «انقلاب زمین که با انقلاب آسمان برین پیوند خورده» حرکت و پایداریِ زمینی را با آرمانی معنوی همراه میکند؛ شاعر مبارزهٔ جنوب را فقط رویدادی سیاسی نمی‌بیند و به آن ارزشِ اخلاقی و آرمانی میدهد.
۹. سرزمینی که از خاکش گندم می‌روید و پیامبران برمی‌خیزند، همان جنوبِ مخاطبِ شعر است. مقصود، نشان دادنِ حاصلخیزی و قداستِ آن سرزمین است.
۱۰. «سپیده‌دمی در انتظار زاده‌شدن» با امید به آغاز و آیندهٔ روشن هم‌معناست؛ «پیکری در اشتیاق شهادت» آمادگیِ فداکاری را می‌رساند. شاعر امید به زندگی را در کنار آمادگی برای ازخودگذشتگی می‌گذارد.
۱۱. با تصویر «ردای حسین بر دوش» و «خورشید کربلا»، قبانی بر پیوندِ جنوب با فرهنگ عاشورا و ارزشِ فداکاری تأکید میکند؛ این پیوند، پشتوانهٔ معناییِ مقاومت در شعر است.
گنج حکمت: مزار شاعر
در روایتِ فرانسوا کوپه، تیمور به گورستان می‌رود و به مزارِ بزرگان ادای احترام میکند. وقتی به مزار فردوسی می‌رسد، آن را غرق در گل می‌بیند. سپس به سوی گورِ چنگیز می‌رود؛ تصویرِ پایانیِ «گور ستمگر غرق در خون بود» در برابر گل‌های مزار شاعر قرار می‌گیرد.
تقابلِ گل و خون، دو نوع یادگار را کنار هم می‌گذارد: اثرِ ماندگارِ فرهنگ و شعر، در برابرِ خشونتِ کشورگشایی. پیام از خودِ همین تقابل به دست می‌آید؛ از آن فراتر نرویم و دربارهٔ اندیشهٔ تاریخیِ تیمور ادعای بی‌شاهد نکنیم.
درس هجدهم: عظمت نگاه
نویسنده و مسیر اندیشه
آندره ژید، نویسندهٔ فرانسوی، در متنِ برگرفته از «مائده‌های زمینی و مائده‌های تازه» با ناتانائیل سخن می‌گوید. ناتانائیل مخاطبِ مستقیمِ متن است. سخنِ نویسنده از چند محور پیوسته تشکیل شده است:
۱. نگاه و آفریدگار: هر آفریده نشانه‌ای از خداوند است، اما هیچ آفریده‌ای تمامِ حقیقتِ او را نشان نمی‌دهد. نباید در خودِ نشانه درجا زد و از آفریدگار غافل شد. ژید برای توضیح، تصویرِ کسی را می‌آورد که برای یافتنِ نور به دنبال چراغی می‌گردد که خودش در دست دارد.
۲. توجه و گذرا بودن: به همه‌چیز نگاه کن، اما در هیچ‌جا متوقف نشو؛ آنچه می‌گذرد، گذراست و خداوند گذرا نیست. جملهٔ محوری این است: «ای کاش عظمت در نگاه تو باشد، نه در آن چیزی که بدان نگاه می‌کنی.»
۳. عمل و سوختن: نویسنده اعمال را به روشناییِ فسفر مانند میکند: روشناییِ آن از خودِ فسفر جدا نیست و درخشیدن با سوختن همراه است. مقصود، پیوندِ عمل و بهای آن است؛ متن صریحاً نمی‌گوید هرکس باید برای دیگران خود را قربانی کند.
۴. اندرز: «تا آنجا که ممکن است بار بشر را به دوش گرفتن» یعنی سهمی از مسئولیت و رنجِ انسان‌ها را پذیرفتن و تا حد توان به آنان یاری رساندن.
۵. انتظار: انتظارِ درست آمادگی برای پذیرش است، نه گرفتار شدن در هوسِ چیزی که هنوز نیامده. نویسنده می‌گوید تنها خدا را نمی‌توان در آینده انتظار کشید، زیرا او اکنون نیز حاضر است؛ پس خوشبختی را به آینده‌ای دور موکول نکن.
۶. زندگی و تجربه: شامگاه را پایانِ روز و بامداد را زایشِ دوبارهٔ آن ببین؛ نگاه باید در هر لحظه تازه شود. خواندنِ اینکه شنِ ساحل نرم است، جای لمسِ آن را نمی‌گیرد؛ نویسنده شناختِ حسی و تجربهٔ مستقیم را ارزشمند می‌داند.
واژه‌ها و نکته‌های زبانی و ادبی
| واژه یا عبارت | معنی |
|---|---|
| ناتانائیل | نامِ مخاطبِ متن |
| معطوف کردن | متوجه کردن و روی‌آوردن |
| نایافتنی | چیزی که نمی‌توان به تمامی دریافت یا احاطه کرد |
| ناکارآمد | بی‌فایده و بی‌اثر |
| فسفر | ماده‌ای که نویسنده روشنایی‌اش را برای تصویرِ پیوندِ عمل و سوختن مثال می‌زند |
| «بار بشر را به دوش گرفتن» | کنایه از پذیرفتنِ مسئولیت و یاری‌رساندن به انسان‌ها |
ندا و منادا: در «ناتانائیل، هر آفریده‌ای نشانهٔ خداوند است»، «ناتانائیل» منادا است، هرچند نشانهٔ «ای» نیامده باشد. در «ای عقل، مرا کفایت از تو جستن»، «ای» نشانهٔ ندا و «عقل» مناداست. «ای کاش» در عبارتِ آرزویی، ترکیبِ بیانِ آرزوست و نباید آن را خطاب به یک منادای واقعی دانست.
در جملهٔ «ناتانائیل، من به تو شور و شوقی خواهم آموخت»: «ناتانائیل» منادا؛ «من» نهاد؛ «به تو» متمم؛ «شور و شوقی» مفعول؛ «خواهم آموخت» فعل است.
در عبارتِ «آسمان را دیده‌ام که در انتظار سپیدهدم می‌لرزید»، لرزیدن به آسمان نسبت داده شده و تشخیص داریم. در «ستاره‌ها رنگ می‌باختند» نیز حالتِ انسانی به ستاره‌ها داده شده است. «چمنزارها غرق در شبنم بودند» تصویرِ اغراق‌آمیز و استعاریِ فراوانیِ شبنم می‌سازد.
پاسخ آموزشیِ کارگاه متن‌پژوهی، صفحههای ۱۴۴ و ۱۴۵
۱. واژه‌های تازه، پاسخِ شخصی است. نمونه از متن: «نایافتنی» یعنی دست‌نیافتنی یا فراتر از دریافتِ کامل؛ «معطوف» یعنی متوجه؛ «ناکاآمد» یعنی بی‌فایده؛ «شکوفایی» یعنی بازشدن و به‌بارنشستن.
۲. در نمونهٔ ندا، «ناتانائیل» منادای بی‌نشانه است؛ آهنگ و مخاطب‌بودنِ آن را مشخص میکند. در یک بند می‌توان نوشت: «ای دوست، به جهان با دقت بنگر؛ خدایا، نگاه ما را تازه کن؛ پروردگارا، راهِ نیکی را نشانمان بده.» نشانه‌های ندا «ای»، «خدایا» و «پروردگارا» هستند.
۳. نقش اجزای «ناتانائیل، من به تو شور و شوقی خواهم آموخت» همان است که در جدول بالا آمده است.
۴. آسمانِ لرزان و ستاره‌های رنگ‌باخته تشخیص دارند؛ غرق بودنِ چمنزارها در شبنم، فراوانی شبنم را به تصویر می‌کشد.
۵. کنایهٔ بند چهارم «بار بشر را به دوش گرفتن» است؛ یعنی پذیرفتنِ مسئولیتِ کمک به انسان‌ها.
۶. نیکوترین اندرزِ نویسنده، تا حد توان به دوش گرفتنِ بار بشر است؛ یعنی نسبت به رنجِ دیگران بی‌اعتنا نمانیم و در حد امکان یاری کنیم.
۷. انتظار در نگاه ژید باید آمادگی برای پذیرش باشد، نه هوس و دل‌بستن به آینده. دربارهٔ خدا نیز انتظار معنا ندارد، چون نویسنده حضور او را اکنون می‌داند.
۸. بیت سعدی «به جهان خرم از آنم...» با اندیشهٔ حضورِ آفریدگار در همهٔ آفریده‌ها تناسب دارد. بیت مولوی «بسوز ای دل...» با تصویرِ سوختن و روشناییِ فسفر پیوند دارد. بیت فروغی بسطامی «غیبت نکرده‌ای...» با سخنِ ژید دربارهٔ حاضر بودنِ خدا و بی‌معنا بودنِ انتظارِ او تناسب دارد.
۹. عبارتِ «هر آفریده‌ای نشانهٔ خداوند است، اما هیچ آفریده‌ای نشان‌دهندهٔ او نیست» با مضمونِ آیهٔ «لا تُدرِکُهُ الأبصارُ و هو یُدرِکُ الأبصار» پیوند دارد: دیدگان به احاطهٔ کامل بر خداوند نمی‌رسند، اما او بینایی‌ها را درمی‌یابد.
۱۰. «عظمت در نگاه تو باشد» با «چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید» هم‌معناست؛ هر دو دگرگونیِ شیوهٔ دیدن را به دگرگونیِ جهان بیرون ترجیح می‌دهند.
۱۱. نویسنده در بند پایانی بر شناختِ مبتنی بر احساس و تجربهٔ مستقیم تأکید میکند؛ خواندنِ توصیفِ نرمیِ شن، جای لمسِ آن با پاهای برهنه را نمی‌گیرد.
روان‌خوانی: سه پرسش
تزار سه پرسش دارد: بهترین زمان برای آغازِ کارها چیست؟ چه کسانی از همه مهم‌ترند؟ مهم‌ترین کار کدام است؟ پاسخ‌های دانشمندان و گروه‌های مختلف با یکدیگر فرق میکند، پس تزار برای پاسخِ روشن به دیدارِ راهبی می‌رود که در جنگل زندگی میکند.
تزار برای رسیدن به راهب لباس ساده می‌پوشد و محافظان را دور می‌گذارد. راهب در باغچه کار میکند و به پرسش‌ها جواب نمی‌دهد. تزار به جای آنکه فقط پاسخ بخواهد، به او کمک میکند زمین را بکند. مردی زخمی و خون‌آلود از جنگل می‌رسد؛ تزار و راهب به او کمک می‌کنند و تزار زخم‌هایش را می‌بندد. مرد، دشمنِ تزار بوده و برای انتقام آمده بود؛ وقتی تزار جانش را نجات میدهد، از کینه دست می‌کشد. تزار از راهب پاسخ را می‌خواهد و راهب توضیح میدهد که بهترین زمان، همین اکنون؛ مهم‌ترین شخص، کسی است که اکنون با اویی؛ و مهم‌ترین کار، نیکی کردن به همان شخص است. پایان داستان این پاسخ را در عمل نشان میدهد: تزار با کمک به راهب و نجاتِ دشمن، مهم‌ترین کارِ همان لحظه را انجام داده بود.
پاسخ آموزشیِ «درک و دریافت»، صفحهٔ ۱۵۰
۱. این پرسش شخصی است. پاسخِ مستدل می‌تواند راهب باشد، چون با کارِ آرام و بی‌ادعایش تزار را به تجربهٔ پاسخ‌ها می‌رساند؛ یا مرد زخمی، چون آشتی و دگرگونیِ او نتیجهٔ نیکیِ تزار را آشکار میکند.
۲. پاسخِ شخصیِ تزار می‌تواند «نیکی کردن به کسی که اکنون در کنار ماست» باشد. متن نیز می‌گوید مهم‌ترین کار، انجامِ نیکی برای همان شخص است؛ زیرا انسان برای نیکی کردن آفریده شده است.
نیایش: الهی
خواجه عبدالله انصاری در این نیایش، خدا را به نام و صفتش می‌خواند و از ناتوانی و سرگردانیِ انسان می‌گوید. دل‌ها را به خاکی مانند میکند که باید بذرِ محبت در آن کاشت و بارانِ رحمت بر آن بارید. در پایان، از خدا می‌خواهد حجاب‌ها را از راه بردارد و انسان را به خودِ محدودش واگذارد نکند.
- «تخم محبت» و «باران رحمت»: استعاره‌هایی با شبکهٔ کشاورزی؛ محبت کاشته و رحمت باریده می‌شود.
- «حجاب‌ها را از راه بردار»: کنایه از برطرف کردنِ موانعِ شناخت و نزدیکی.
- لحنِ نیایش بر نیاز، فروتنی و درخواستِ هدایت استوار است.
جمع‌بندی فصل
در «سپیدهدم»، جنوب با مقاومت، رنج، خاطرهٔ عاشورا و امید به رویش تصویر می‌شود. در «عظمت نگاه»، ژید از نوعِ نگاه، حضور، انتظارِ همراه با آمادگی، مسئولیت در برابر انسان‌ها و شناختِ تجربی سخن می‌گوید. «سه پرسش» پاسخ‌ها را در رفتارِ تزار می‌آزماید و نیایشِ انصاری زبانِ نیاز و امید به رحمت است. در تحلیل، تصویرِ خودِ متن را از تفسیر شخصی جدا نگه دارید.