درس دهم: احیای ارزشهای راستین
**دین و زندگی ۲ — انسانی
۱. طرح مسئله
در درس قبل دیدم جامعهی اسلامی پس از رحلت پیامبر با چه چالشهایی روبهرو شد. حال سؤال این است: ائمه(ع) در آن شرایط سخت، مسئولیت تعلیم دین و ولایت را چگونه انجام دادند؟ و اقداماتشان چه تأثیری در جامعه گذاشت؟
۲. پیشبینی ام علی(ع): هشدار به آینده
امیرالمؤمنین علی(ع) در سخنرانیهای متعد، از آیندهی تاریک جامعهی اسلامی هشدار دا. در یکی از آن سخنرانیها فرمود:
«به زودی پس از من زمانی فرا میرسد که در آن زمان چیزی پوشیدهتر از حق و آشکارتر از باطل نیست، و چیزی رایجتر از دروغ بر خدا و پیامبرش نیست. مردم آن زمان کالای بیارزشتر از قآن ندارند — آنگاه که بخواهند درست خوانده شود؛ و کالایی فراوانتر و رایجتر از قرآن نیست — آنگاه که بخواهند آن را وارونه معنا کند به نفع دنیاطلبان.»
سپس راه نجات را نشان داد:
«در آن شرایط میتوانید راه رستگاری را تشخیص دهید، در صورتی که ابتدا پیروان صراط مستقیم را بشناسید... و میتوانید هنگامی از قرآن پیرو کنید که آنهایی را که پیمانشکند تشخیص دهید و پیمانشکنان قرآن را بشناسید.»
و راهکار نهای را چنین بیان کرد:
«پس همهی اینها را ازهلش بخواهید — آنانی که دانششان نشاندهنده است، هرگز با دین مخالفت نمیکنند و با دین تفاوتی ندارند.»
نکتهی: منظور ام از «اهلش» همان ائمهی اطهار(ع) هستند. این سخنان در خطبههای ۹۸، ۱۴۷، ۱۵۱، ۱۵۴، ۱۵۶، ۱۵۸، ۱۶۷ نهجالبلاغه آمده است.
۳. چهار اقدام اصلی ائمه(ع) در احیای ارزشهای راستین
اقدام اول — تفسیر و تعلیم قرآن کریم
حاکمان آن دوران به کسانی اجازه میدادند قرآن را تفسیر کنند که فاقد صلاحیت بودند — و اغلب قرآن را مطابق اندیشههای باطل خود تفسیر میکردند.
ائمه(ع) در هر فرصتی معارف این کتاب آسمانی را بیان میکردند و رهنمودهایش را آشکار میساختند تا مشتاقان معارف قرآنی بتوانند از این کتاب الهی بهره ببرند.
نمونهی تاریخی — گروه تجسیم:
در زمان برخی از ائمه(ع) گروهی پیدا شدند که گمان میکردند خداوند جسم دارد. برای اثبات این اندیشه، از آیاتی ماند:
(فتح: ۱۰)
«دست خدا بالای دستهای آنهاست»
کمک میگرفتند.
ائمه(ع) توضیح دادند آیات قرآن را باید با آیات دیگر تفسیر کرد. قرآن میفرماید:
(شوری: ۱)
«هیچ چیزی ماند او نیست»
بنابراین «ید» در عربی علاوه بر دست، به معنای قدرت هم میرود و نمیتوان برای خداوند اعضای انسانی تصور کرد. قدرت خداوند برتر از همهی قدرتهاست.
برخی از شاگردان مفسر ائمه(ع):
عبدالله بن مسعود، عبدالله بن عباس، مجاهد بن جبیر، سعید بن جبیر، طاووس بن کیسان، جابر بن عبدالله انصاری، رفیع بن مهران، ابوسعید خدری، و دیگران.
اقدام دوم — حفظ و نقل سخنان پیامبر
در درس قبل دیدیم نوشتن احادیث پیامبر ممنوع شد. اما امیرالمؤمنین علی(ع) و حضرت فاطمه(س) به این ممنوعیت توجهی نکردند — سخنان پیامبر را به فرزندان و یارانشان آموختند و از آنها خواستند این آموختهها را به نسلهای بعدی منتقل کنند.
نمونهی تاریخی — حدیث سلسلة الذهب:
وقتی ام رضا(ع) به اجبار مأمون عباسی از مدینه به مرو — پایتخت خلافت عباسی — میرفت، هزاران نفر به استقبالشان آمده بودند. گروهی قلم و کاغذ آماده کرده بودند تا هر چه ام میگوید بنویسند. ام فرمود:
«من از پدرم ام کظم(ع) شنیدم، ایشان از پدرشان ام صادق(ع)، ایشان از پدرشان امام باقر(ع)، ایشان از پدرشان ام سجاد(ع)، ایشان از پدرشان امام حسین(ع)، ایشان از پدرشان ام علی(ع)، ایشان از رسول خدا شنیدند که خداوند میفرماید: کلمهی لا إله إلا الله دژ محکم من است؛ هر کس وارد این دژ محکم من شود از عذاب من در امان است.»
سپس پس از اندکی مکث فرمود:
«اما با شرایطش — و من یکی از شرایط آنم.»
نکتهی کلیدی: منظور امام این بود که توحید تنها شعار و لفظ نیست؛ بلکه باید در زندگی اجتماعی تجلی یابد — و تجلی توحید در زندگی اجتماعی، باولایت ام محق میشود.
این حدیث به «سلسلة الذهب» (زنجیر طلای) مشهور است — به خاطر تسلسل نام پیشوایان معصوم در آن.
اقدام سوم — تبین معارف اسلامی متناسب با نیازهای نو
با گسترش سرزمینهای اسلامی، سؤالات جدیدی در زمینهی احکام، اخلاق، افکار، و نظام کشورداری پدید آمد.
ائمه(ع) با تکیه بر علم الهی، دور از گوشهگیری و انزوا، با حضور سازنده و فعال دربارهی همهی این مسائل نظر میدادند و مسلمانان را از معارفشان بهرهمند میساختند.
نمونهی تاریخی — قانون بازنشستگی:
روزی امیرالمؤمنین علی(ع) در حال عبور از کوچههای کوفه بود که نگاهش به پیرمردی افتاد که گوشهای نشسته بود و دستش را به سوی مردم دراز کرده بود. ام پرسید:
— این مرد کیست و چرا گدای میکند؟
— مسیحی است.
ام فرمود:
«تا زمانی که توانایی داشت از او کار کشیدید؛ حالا که توانایی ندارد او را به حال خود رها کردهاید؟ بروید از بیتالمال هزینهاش را بدهید.»
به این ترتیب، امیرالمؤمنین(ع) «قانون بازنشستگی» را به عنوان یک وظیفهی اسلامی پیشنهاد داد — و خودش هم آن را اجرا کرد.
نکتهی مهم: این حکم حتی برای یک شهروند غیرمسلمان هم صادر شد — نشاندهندهی جهانشمولی عدالت اسلامی.
ثمرهی این حضور سازنده — کتب اربعه:
بزرگترین میراث مکتوب از این دوران، مجموعهی «کتب اربعه» (چهار کتاب) است:
| کتاب | نویسنده |
|---|
| الکافی | شیخ کلین |
| من لا یحضره الفقیه | شیخ صدوق |
| تهذیب | شیخ طوسی |
| الاستبصار | شیخ طوسی |
همچنین «نهجالبلاغه» (گردآوری سید رضی) و «صحیفهی سجادیه» (دعاهای ام سجاد(ع)) از مهمترین منابع هستند.
اقدام چهارم — تربیت شخصیتهای اسلامی
یکی از مهمترین اقدامات ائمه(ع) تربیت شاگردان و دانشمندان برجسته بود — کسانی که در علم، ایمان، تقوا، و جهاد در راه خدا، سرآمد انسانهای زمان خود بودند و اندیشههای اصیل اسلام را در میان مسلمانان گسترش دادند.
شاگردان برجستهی ام علی(ع):
- سلمان فارسی، عمار، ابوذر، مقدا — یاران برجستهی رسول خدا
- اویس قرنی، کمیل بن زیاد، میثم تمار، رشید هجری — پیشروان عرفان و معنویت
- مالک اشتر، محمد بن ابیبکر — پیشتازان جهاد و مبارزه
- عبدالله بن عباس — مفسر قرآن کریم
ام سجاد(ع) پس از کربلا:
در شرایط سخت پس از عاشورا، امام سجاد(ع) با صبر و بردباری بار دیگر علاقهمندان به اهل بیت(ع) را گرد آورد. نام ۱۷۰ نفر از شاگردانی که ازایشان حدیث نقل کردهاند در تاریخ ثبت شده است. از شاگردان برجستهاشان: ابوحمزهی ثمالی و سعید بن جبیر.
سعید بن جبیر به سب پیروی از ام، توسط حجاج بن یوسف — فرماندهی حاکم بنیامیه — در «عُجَیف» به شهادت رسید.
دوران ام باقر(ع) و ام صادق(ع):
این دوران اوج شکوفای علمی ائمه بود. ائمه جلسات مناظره با صاحبان ادیان، مذاهب، و اندیشههای گوناگون تریب میدادند. حتی منکران خدا هم در این جلسات شرکت داشتند.
در این شرایط، ائمه(ع) افراد متخصص در زمینههای اعتقادی تربیت کردند که سرآمد دانشمندان زمان خود بودند.
برخی از شاگردان برجستهیائمه:
- هشام بن حکم — متفکر و توان در مناظره
- مؤمن الطاق — متخصص در عقاید دین
- ابوحمزهی ثمالی — عالم و محدث
- جابر بن حیان — که برخی مورخان او را پدر علم شیمی میداند
- فضل بن شاذان — فقیه، محدث، و متکلم (بیش از ۲۰۰ کتاب نوشت)
- احمد بن محمد بَرقی — که بیش از ۱۰۰ کتاب نوشت
نکتهی: در تاریخ، اسامی ۴۰۰ نفر از شاگردان ام صادق(ع) ثبت شده است. از شاگردان ام جواد(ع) هم ۱۱۰ نفر نام برده شدهاند.
بهرهمندی عالمان اهل سنت:
محضر ائمه(ع) اختصاص به شیعیان نداشت. هر طالب علمی میتوانست از دانش آن بزرگواران استفاده کند:
- ابوحنیفه — ام مذهب حنفی، از ام صادق(ع) بهرهی علمی برد
- مالک بن انس — پیشوای مذهب مالکی
- محمد بن ادریس شافعی — ام مذهب شافعی
- سفیان ثوری — از کسانی است که از محضر ائمهی راوگرزب بهرهی علمی بردند
۴. نمونهای از شجاعت شاگردان ائمه: طاووس یمانی
طاووس یمانی از شخصیتهای شجاع و روشنفکری بود که در مکتب تربیتی ام سجاد(ع) و ام باقر(ع) پرورش یافته و با آیات قرآن و سخنان پیامبر آشنای خوبی داشت.
روزی هشام بن عبدالملک — حاکم اموی — به قصد حج وارد مکه شد و میخواست بازرگان قدیمی دار کند. وقتی طاووس یمانی وارد شد:
- کفشهایش را جلوی هشام درآورد (بدون اجازه برای نشستن انتظار نکشید)
- به جای «یا امیرالمؤمنین» فقط «السلام علیک» گفت
- روبهروی هشام نست و بدون تعارف از احوالش پرسید: «حالت چطور است، هشام؟»
این رفتار هشام را سخت خشمگین کرد. طاووس توضیح داد:
«در روز پنج بار کفشهایم را جلوی خداوند درمیآورم و او بر من خشم نمیگیرد... تو را «امیرالمؤمنین» نخواندم چون همهی مؤمنان از حکومت تو راضی نیستند... قبل از اجازه نشستم چون از امیرالمؤمنین علی(ع) شنیدم که فرمود: اگر میخواهی مردی از اهل آتش را ببین، نگاه کن به کسی که نشسته و مردم اطرافش ایستادهاند.»
سپس گفت: «هشام، موعظهام کن.» و وقتی هشام خمش را دید، دربارهی مارها و کژدمهای بزرگ جهنم برایش گفت که مأمور گزیدن امیراناند که به عدالت با مردم رفتار نمیکنند.
طاووس با سرعت از قصر هشام بیرون رفت.
نکتهی فرا متنی: این داستان نشان میدهد که مکتب ائمه(ع) نهتنها علم دینی، بلکه شجاعت در برابر ظلم را هم پرورش میداد.
۵. نتیجهگیری درس
تلاش ائمه(ع) باعث شد حقیقت اسلام برای حقیقتجویان پوشیده نماند و کسانی که خواستار حق بودند، بتوانند در میان انبوه تحریفات به تعالیم اصیل اسلام دست یابند و راه حق را از باطل تشخیص دهند.
تعالیم گرانقدر ائمه(ع) ذخیرهای بزرگ از علم و دانش دین برای آیندگان پدید آورد — تا مجتهدان و دانشمندان در همهی زمانها بتواند از اینذخیرهی بزرگ استفاده کنند و احکام اسلام را برای مردم متناسب با زمان بیان کنند.
- منظور ام علی(ع) از «اهلش»: ائمهی اطهار(ع) — کسانی که هرگز با دین مخالفت نمیکنند
- خطبههای مرتبط در نهجالبلاغه: ۹۸، ۱۴۷، ۱۵۱، ۱۵۴، ۱۵۶، ۱۵۸، ۱۶۷
- گروه تجسیم: گروهی که معتقد به جسم داشتن خداوند بودند؛ ائمه با استناد به آیهی «لیس کمثله شیء» آنها را رد کردند
- آیهی فتح ۱۰: «ید اله فوق أیدیهم» — تفسیر صحیح: قدرت، نه دست
- آیهی شوری ۱۱: «لیس کمثله شیء» — محور استدلال ائمه علیه تجسیم
- حدیث سلسلة الذهب: از ام رضا(ع) در روباشنیر — زنجیر اسامی معصومان از ام رضا تا پیامبر تا خداوند
- مفهوم کلیدی: توحید فقط شعار نیست؛ تجلی اجتماعی توحید با ولایت امام محقق میشود
- قانون بازنشستگی: پیشنهاد ام علی(ع) دربارهی پیرمرد مسیحی — پرداخت هزینه از بیتالمال
- کتب اربعه: الکافی (لینی) / من لا یحضره الفقیه (صدوق) / تهذیب (طوسی) / الاستبصار (طوسی)
- صحیفهی سجادیه: مجموعهی دعاهای امام سجاد(ع)
- تعداد شاگردان ام صادق(ع): ۴۰۰۰ نفر در تاریخ ثبت شده
- تعداد شاگردان امام سجاد(ع): ۱۷۰ نفر ناقل حدیث از ایشان
- تعداد شاگردان امام جواد(ع): ۱۱۰ نفر
- سعید بن جبیر: شاگرد ام سجاد(ع) — به دستور حجاج بن یوسف به شهادت رسید
- جابر بن حیان: شاگرد ائمه — پدر علم شیمی
- طاووس یمانی: شاگرد ام سجاد و باقر(ع) — نمونهی شجاعت در برابر ظلم
- امان اهل سنت که ازائمه بهره بردند: ابوحنیفه، مالک بن انس، محمد بن ادریس شافعی، سفیان ثوری
- جملهی کلیدی درس: «ائمه ذخیرهای بزرگ از علم دین برای آیندگان پدید آوردند»