درس دوازدهم: عصر غیبت امام زمان(عج)

دین و زندگی ۲ | رشته انسانی

۱. آغاز دوران امامت حضرت مهدی(عج)

حضرت ولی‌عصر(عج) در نیمه شعبان سال ۲۵۵ق در «سامرّا» متولد شدند و تا سال ۲۶۰ ق در کنار پدر، امام حسن عسکری(ع)، می‌زیستند.

حاکمان عباسی تصمیم به قتل ایشان داشتند. به همین دلیل:

• خود امام عسکری(ع) حضرت را از دید عموم پنهان نگه می‌داشت
• تنها به برخی از یاران نزدیک و مورد اعتماد،ایشان را معرفی می‌کرد تا پس از شهادتش، امام بعدی شناخته شود

با شهادت امام عسکری(ع) در سال ۲۶۰ ق، امامت حضرت مهدی(عج) آغاز شد.

۲. دو دوره غیبت

الف) غیبت صغری (۲۶۰ تا ۳۲۹ق)

مدت: حدود ۶۹ سال

در این دوره، امام(عج) زندگی مخفیانه داشت، اما از طریق چهار نایب خاص با پیروانش درارتباط بود:

این چهار تن به «نواب اربعه» (نایبان چهارگانه) یا «نواب خاص» شهرت دارند.

**نکته:**ترتیب و نام نواب اربعه دانستنی مهمی است. «عثمان بن سعید» اول است، نه آخر. آخرین نایب «علی بن محمد سیمری» است.

ب) غیبت کبری (از ۳۲۹ق تا کنون)

با درگذشت آخرین نایب خاص (سیمری)، امام(عج) هیچ جانشینی برای وی تعیین نکرد و مرحله دوم آغاز شد که به دلیل طولانی بودن آن را «غیبت کبری» می‌نامند.

۳. چرا غیبت؟ (علت غیبت امام زمان)

خداوند با وجود همه امامان، نعمت هدایت را کامل کرد. اما مردم از این نعمت ناسپاسی کردند:

-ارزش پدران مهربان آسمانی خود را ندانستند

• در مسیر گمراهی رفتند
• حاکمان غاصب اموی و عباسی را پذیرفتند
• وظیفه امر به معروف و نهی از منکر راادا نکردند

آیه قرآن (انفال/۵۳): «خداوند نعمتی را که به قومی داده تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان خود، وضع خود را تغییر دهند.»

حاکمان عباسی فشار بر امامان دهم و یازدهم را به اندازه‌ای افزایش دادند که آنان را در محاصره کامل قرار دادند — چون از احادیث پیامبر(ص) می‌دانستند که حضرت مهدی(عج) قیام‌کننده علیه ظلم و برپاکننده عدل در جهان است و می‌خواستند آن حضرت را به محض تولد به قتل برسانند.

از این رو، خداوند آخرین حجت خود را پنهان کرد تا:

1. امامت در شکلی جدیدادامه یابد
2. غیبت ادامه داشته باشد تا شرایط برای تشکیل حکومت جهانی فراهم شود
3. نه تنها مسلمانان، بلکه جامعه انسانی به بلوغی برسد که لایق بهره‌مندی کامل از وجود آخرین حجت الهی باشد

نکته فراتر از کتاب: در روایات آمده است که همان‌طور که اگر مردم از امیرالمؤمنین(ع) حمایت می‌کردند جامعه به کمال می‌رسید، حضورظاهری امام زمان(عج) نیز مشروط به آمادگی جامعه است — این ایده با مفهوم «استعداد قابلی» در فلسفه اسلامی هم‌خوانی دارد.

۴. امام در غیبت: غایب یا حاضر؟

نکته مفهومی بسیار مهم:
«غیبت» یعنی پنهان از دیدگاه مردم — نه اینکه ایشان در جامعه حضورندارند.

امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند:

«حجت خدا در میان مردم حضور دارد؛ از کوچه‌ها می‌گذرد؛ سخن مردم را می‌شنود؛ بر جمعیت‌ها سلام می‌کند... تا آنکه وعده الهی فرا رسد. آن روز، روز شادی فرزندان علی و پیروان اوست.»

تشبیه «خورشید پشتابر»:
امام صادق(ع) حضرت را به خورشید پشت ابر تشبیه کرده‌اند. خورشید پشت ابر را نمی‌بینیم، اما:

• نورش می‌تابد
• گرمایش جهان را زنده نگه می‌دارد
• وقتی ابر کنار رود، برای همگان طلوع می‌کند

۵. نوع رهبری امام در عصر غیبت

در عصر غیبت، بهره‌مندی از امام به ولایت معنوی منحصر می‌شود:

• امام از احوال مردم آگاه است
• یاری‌های غیبی و معنوی به افراد آماده و مستعد می‌رساند
• برخی از مشکلات پیچیده علمی علما را حل می‌کند
• برخی را از رویدادها آگاه می‌سازد
• برای مؤمنین دعا می‌کند

از نامه حضرت به شیخ مفید:

«ما از اخبار و احوال شما آگاهیم و هیچ چیز از وضع شما برما پنهان و پوشیده نیست.»

۶. حکایت علامه حلّی و امام زمان(عج)

علامه حلّی (متوفای۷۲۶ق) یکی از بزرگ‌ترین فقیهان شیعه است.

ماجرا:

• علامه عادت داشت شب‌های جمعه به زیارت سید الشهدا برود
• شبی شخصی در میان راه همراه او شد و به گفت‌وگو پرداختند
• آن شخص به تمام سؤالات مشکل علمی علامه پاسخ داد
• علامه به یکی از پاسخ‌ها اعتراض کرد
• آن شخص گفت: «در کتاب تهذیب شیخ طوسی، در فلان باب، فلان صفحه، فلان سطر، حدیثی آمده که مطلبما را تأیید می‌کند»
• علامه متوجه شد این شخص کسی عادی نیست
• پرسید: «آیا در غیبت کبری می‌توان امام زمان(عج) را دید؟»
• آن شخص خم شد، عصایی را از زمین برداشت و فرمود: «چگونه امام زمان را نمی‌بینی، درحالی که دست اوست که دستت را نگه داشته؟»
• علامه از هوش رفت
• وقتی به حال آمد و به خانه بازگشت، حدیث را دقیقاً در همان صفحه و سطر که گفته شده بود یافت
• در حاشیه آن حدیث به خط خود نوشت: «این چیزی است که امام زمان(عج) از این کتاب به من نشان داد.»

نکته: این حکایت در «مجالس المؤمنین» سید نورالله شوشتری و «قصص العلماء» نقل شده است.

۷. شیخ مفید — نمونه بهره‌مندی از امام در غیبت کبری

شیخ مفید (متوفای ۴۱۳ ق):

• از سال ۳۸۱ ق به مرجعیت شیعیان رسید و۳۲ سال این مقام را داشت
• بیش از ۲۰۰ کتاب و رساله تألیف کرد
• شاگردان بزرگی چون سید مرتضی، سید رضی، و شیخ طوسی پرورش داد
• در تحکیم جایگاه تشیع در جهان اسلام بسیار مؤثر بود

۸. دو مسئولیتی که امام به علما واگذار کرد

در عصر غیبت، امام(عج) دو مسئولیت اصلی خود را به علمای دین واگذار نموده:

۱. تبیین و تعلیم دین (مرجعیت علمی)
۲. ولایت ظاهری و حکومت

این دو موضوع در درس‌های بعدی کتاب بسط می‌یابد.

جمع‌بندی

نکات طلایی:

• تاریخ تولد: نیمه شعبان ۲۵۵ ق، سامرّا
• آغاز امامت: ۲۶۰ ق (بلافاصله پس از شهادت امام عسکری)
• غیبت صغری: ۲۶۰ تا ۳۲۹ ق — ۶۹ سال
• نواب اربعه را باترتیب بدانید؛ مدت نیابت‌ها هم مهم‌اند
• غیبت کبری با درگذشت چهارمین نایب (علی بن محمد سیمری) بدون تعیین جانشین آغاز شد
• «غایب» به معنای «نه در جامعه» نیست؛ بلکه «پنهان از چشم‌ها» است
• در غیبت، ولایت ظاهری ممکن نیست اما ولایت معنوی ادامه دارد
• تشبیه خورشید پشت ابر از امام صادق(ع) است
• نامه امام به شیخ مفید: «از احوال شما آگاهیم»
• علامه حلّی: متوفای ۷۲۶ ق، کتاب تهذیب از شیخ طوسی است نه از خود علامه
• دو مسئولیتی که به علما واگذار شد: تبیین دین +ولایت ظاهری