(دین و زندگی ۲)
درس ۱۵: رهبری و مردم
محور درس
دو مسئولیت اصلی پیامبر و امامان — مرجعیت دینی و ولایت ظاهری — در عصر غیبت به فقیهان واجد شرایط منتقل شده است. این درس چرایی، چگونگی و شرایط این انتقال را بررسی میکند.
بخش اول: ضرورت تداوم مسئولیت‌های امام در عصر غیبت
اسلام دین همیشگی است؛ پس دو مسئولیت امام باید در هر دوره‌ای ادامه یابد:
| مسئولیت | اگر ادامه نیابد... |
|---|---|
| مرجعیت دینی | مردم با وظایف دینی آشنا نمی‌شوند و نمی‌توانند به آنها عمل کنند |
| ولایت ظاهری | احکام اجتماعی اسلام که نیازمند حکومت هستند، در جامعه اجرا نمی‌شوند |
پرسش محوری درس: در غیبت کبری، این دو مسئولیت چگونه ادامه مییابد؟
بخش دوم: راهکار پیامبر و امامان — پایه قرآنی
قرآن کریم (توبه/۱۲۲) دستور میدهد گروهی از مؤمنان وقت خود را به تفقه در دین اختصاص دهند و پس از کسب دانش عمیق، به میان مردم بروند و آنها را هدایت کنند.
تفقه = تلاش برای کسب معرفت عمیق در دین (نه صرف یادگیری سطحی).
کسی که به این معرفت عمیق دست یابد = فقیه.
نکته: آیه توبه/۱۲۲ دلیل قرآنی مراجعه به فقیه است — نه فقط در عصر غیبت، بلکه حتی در زمان پیامبر هم این روش وجود داشت.
نمونه‌های تاریخی از زمان ائمه
امام رضا(ع) به یاری که گفت دسترسی به امام برایم سخت است: «از زکریای قمی بپرس که از نظر دین و دنیا امین است.»
امام هادی(ع) به ابوحماد رازی: «اگر در حلال و حرام مشکلی داشتی، از عبدالعظیم حسنی سؤال کن.»
بخش سوم: فرمان امام عصر(عج) درباره عصر غیبت
امام عصر(عج) در پاسخ به اسحاق بن یعقوب که از «رویدادهای جدید» پرسید، فرمود:
«در مورد رویدادهای زمان به راویان حدیث ما رجوع کنید که آنان حجت من بر شمایند و من حجت خدا بر آنها می‌باشم.» (کمال الدین، صدوق، ج۲، ص۴۸۳)
نکته: مقصود از «راویان حدیث» در این روایت، فقط ناقل حدیث نیستند؛ بلکه کسانی هستند که:
- رویدادهای جدید زمان را بشناسند
- توانایی تفقه در حدیث را داشته باشند
- حکم درست رویداد را برای مردم بیان کنند
این روایت نشان میدهد مسلمانان هم در مسائل فردی و هم در مسائل اجتماعی باید به فقیه مراجعه کنند.
بخش چهارم: نتیجه — استمرار دو مسئولیت در عصر غیبت
| در زمان امام | در عصر غیبت |
|---|---|
| مرجعیت دینی امام | مرجعیت فقیه |
| ولایت ظاهری امام | ولایت فقیه |
فقیهان به نیابت از امام زمان(عج) و بنا به فرمان ایشان این دو مسئولیت را برعهده دارند.
بخش پنجم: مرجع تقلید
تعریف
کسانی که در احکام دین متخصص نیستند، به فقیه مراجعه میکنند و احکام دین را از او می‌آموزند. این مراجعه = تقلید. این یک روش عقلایی رایج است: در هر تخصصی، غیرمتخصص به متخصص مراجعه میکند.
شرایط مرجع تقلید (۴ شرط)
| شرط | توضیح |
|---|---|
| با تقوا | قدرت روحی مانع از گناه |
| عادل | به ندرت گناه کند، مشهور به دروغ و گناه نباشد |
| زمان‌شناس | احکام دین را متناسب با نیازهای روز استخراج کند |
| اعلم | از میان فقها از همه داناتر باشد |
راه‌های شناخت مرجع تقلید (۲ راه)
- پرسیدن از دو نفر عادل و مورد اعتماد که بتوانند فقیه واجد شرایط را تشخیص دهند
- مشهور بودن فقیه در میان اهل علم به گونه‌ای که اطمینان حاصل شود
بخش ششم: ولی فقیه
تعریف
فقیهی که توانایی سرپرستی و ولایت جامعه را دارد و رهبری جامعه اسلامی را برعهده می‌گیرد.
شرایط ولی فقیه (۵ شرط)
| شرط | توضیح |
|---|---|
| با تقوا | — |
| عادل | — |
| زمان‌شناس | استخراج احکام متناسب با شرایط |
| مدیر و مدبر | رهبری جامعه در شرایط پیچیده جهانی |
| شجاعت و قدرت روحی | بدون ترس در مقابل تهدیدها بایستد |
نکته: شرط پنجم (شجاعت) در ولی فقیه هست اما در مرجع تقلید نیست — این تفاوت کلیدی دو جایگاه است.
دو پایه حکومت اسلامی
- مشروعیت: رهبری فقیه واجد شرایط از جانب دین مجاز است
- مقبولیت: فقیه باید نزد مردم جامعه پذیرفته شده باشد تا بتواند کشور را اداره کند
نکته فراتر از کتاب: این دو مفهوم در فلسفه سیاسی اهمیت زیادی دارند. مشروعیت منشأ الهی دارد (حق رهبری از جانب خداست)، اما مقبولیت منشأ مردمی دارد (اجرای آن حق بدون حمایت مردم ممکن نیست). غیبت این دو را از هم جدا نمی‌کند — هر دو لازمند.
بخش هفتم: چگونگی انتخاب ولی فقیه
چون ولی فقیه بیان‌کننده قوانین اجتماعی اسلام است، انتخاب او مانند انتخاب مرجع تقلید (که هر فرد برای خودش انجام میدهد) نیست. جامعه یک رهبر بیشتر نمی‌تواند داشته باشد.
ساختار انتخاب در نظام جمهوری اسلامی:
مردم ← انتخاب خبرگان ← خبرگان رهبر را از میان فقها انتخاب میکنند
- زمان انقلاب: مردم مستقیماً و با حضور در اجتماعات، ولایت امام خمینی را پذیرفتند
- پس از رحلت امام خمینی: مجلس خبرگان، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای را به رهبری برگزیدند
- رهبر تا زمانی در این جایگاه است که شرایط لازم را داشته باشد — نظارت بر این امر با مجلس خبرگان است
بخش هشتم: وظایف رهبر (ولی فقیه)
۴ وظیفه اصلی
اول — اجرای احکام الهی در جامعه:
تلاش برای اینکه جامعه مطابق دستورات دین اداره شود و مردم از مسیر قوانین الهی خارج نشوند.
دوم — حفظ استقلال و جلوگیری از نفوذ بیگانه:
قدرت‌های بزرگ همواره درصدد سلطه بر کشورهای دیگرند — از طریق فشار اقتصادی، روانی و نظامی. رهبر با دعوت به استقامت، راه‌های سلطه را می‌بندد.
سوم — تصمیمگیری بر اساس مشورت:
اداره جامعه و هدایت آن به سوی پیشرفت و عدالت، بدون مشورت با نخبگان ممکن نیست.
نهادهای مشورتی در نظام ایران:
- مجمع تشخیص مصلحت نظام
- شورای عالی انقلاب فرهنگی
- مجلس شورای اسلامی
- شورای عالی امنیت ملی
- جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و شورای عالی حوزه‌های علمیه
چهارم — ساده‌زیستی:
رهبر به دنبال ثروت، تجمل و زندگی اشرافی نیست. الگوی او اولیای دین هستند، نه روسای جمهور و پادشاهان.
بخش نهم: مسئولیت‌های مردم در برابر رهبری
در حکومت اسلامی، مشارکت مردم پایه و اساس پیشرفت است. بدون حضور مردم، هیچ دستاوردی حاصل نمی‌شود.
۵ مسئولیت مردم
| مسئولیت | توضیح |
|---|---|
| وحدت و همبستگی | تفرقه کشور را ضعیف میکند؛ همبستگی به رهبری امکان میدهد برنامه‌های اسلامی را اجرا کند |
| استقامت در برابر مشکلات | هر انقلابی با مشکلات روبرو میشود؛ صبر مردم، فرصت مقابله برای رهبر فراهم میکند |
| افزایش آگاهی سیاسی-اجتماعی | برای تصمیمگیری درست در برابر مستکبران، اطلاع از شرایط جهانی ضروری است |
| مشارکت در نظارت همگانی | همه نسبت به هم مسئولند؛ امر به معروف و نهی از منکر اجتماعی |
| اولویت دادن به اهداف اجتماعی | در مواردی باید از منافع فردی گذشت — مثل خرید کالای ایرانی برای حمایت از تولید داخلی |
پیوند قرآنی مسئولیت چهارم: خداوند افراد جامعه را مانند سوارکنندگان یک کشتی می‌بیند — اگر یک نفر در ته کشتی سوراخ کند، همه غرق می‌شوند.
بخش دهم: وظایف کارگزاران
کارگزاران = مدیران و مسئولانی که امور سه قوه مقننه، مجریه و قضاییه را برعهده دارند.
- اگر درست عمل کنند ← اعتماد مردم به حکومت افزایش مییابد
- اگر نادرست عمل کنند ← مشکلات انباشته و حکومت ناکارآمد میشود
جمع‌بندی نقشه ذهنی
مرجعیت و ولایت فقیه
- چرا لازم است؟
- اسلام همیشگی است
- دو مسئولیت امام باید ادامه یابد
- دلیل قرآنی
- توبه/122 ← تفقه در دین ← فقیه
- فرمان امام عصر(عج)
- رجوع به راویان حدیث در رویدادهای جدید
- مرجع تقلید
- شرایط: تقوا + عدالت + زمانشناسی + اعلمیت
- انتخاب: دو نفر عادل یا شهرت در میان اهل علم
- ولی فقیه
- شرایط: 4 شرط مرجع + شجاعت
- مشروعیت (الهی) + مقبولیت (مردمی)
- انتخاب: مردم ← خبرگان ← رهبر
- وظایف رهبر
- اجرای احکام الهی
- حفظ استقلال
- مشورت
- ساده‌زیستی
- مسئولیت مردم
- وحدت، استقامت، آگاهی
- نظارت همگانی
- اولویت اهداف اجتماعی
نکات مهم
- توبه/۱۲۲ = دلیل قرآنی مراجعه به فقیه و تفقه در دین
- تفاوت شرایط مرجع تقلید و ولی فقیه: شجاعت و مدیریت فقط در ولی فقیه است
- دو پایه حکومت اسلامی: مشروعیت (از جانب دین) و مقبولیت (از جانب مردم) — هر دو لازم‌اند
- انتخاب مرجع = فردی؛ انتخاب ولی فقیه = اجتماعی (چون جامعه یک رهبر بیشتر نمی‌تواند داشته باشد)
- روایت «راویان حدیث» = امام عصر(عج)، کمال الدین صدوق — این روایت هم مرجعیت و هم ولایت را شامل میشود، نه فقط مسائل فردی
- عهدنامه مالک اشتر = نهج‌البلاغه، نامه ۵۳ — منبع بخش وظایف کارگزاران
نمونه سؤال‌های تشریحی با پاسخ
۱. دو مسئولیت اصلی پیامبر و امامان که باید در عصر غیبت نیز ادامه یابد کدام است و اگر هر یک ادامه نیابد چه پیامدی دارد؟
اسلام دینی همیشگی است؛ بنابراین دو مسئولیت اصلی امام باید در هر دوره‌ای تداوم یابد:
۱) مرجعیت دینی: اگر این مسئولیت ادامه نیابد، مردم با وظایف دینی خود آشنا نمی‌شوند و در نتیجه نمی‌توانند به آنها عمل کنند.
۲) ولایت ظاهری: اگر این مسئولیت ادامه نیابد، آن دسته از احکام اجتماعی اسلام که اجرایشان نیازمند حکومت است، در جامعه اجرا نمی‌شود.
پرسش محوری درس نیز از همین‌جا برمی‌خیزد: در غیبت کبری این دو مسئولیت چگونه ادامه مییابد؟ پاسخ آن است که در عصر غیبت، مرجعیت دینی امام به صورت «مرجعیت فقیه» و ولایت ظاهری امام به صورت «ولایت فقیه» تداوم پیدا میکند، و فقیهان این دو مسئولیت را به نیابت از امام زمان(عج) و بنا بر فرمان ایشان برعهده دارند.
۲. «تفقه در دین» به چه معناست و آیهٔ ۱۲۲ سورهٔ توبه چگونه پایهٔ قرآنی مراجعه به فقیه شمرده میشود؟ دو نمونهٔ تاریخی از عمل به این روش در زمان امامان بیاورید.
تفقه یعنی تلاش برای کسب معرفت عمیق در دین، نه صرفِ یادگیری سطحی؛ و کسی که به چنین معرفتی دست یابد «فقیه» نامیده میشود.
قرآن کریم در سورهٔ توبه آیهٔ ۱۲۲ دستور میدهد گروهی از مؤمنان وقت خود را به تفقه در دین اختصاص دهند و پس از کسب دانش عمیق، به میان مردم بازگردند و آنان را هدایت کنند. پس این آیه هم وظیفهٔ گروهی از مؤمنان را برای متخصص شدن در دین مشخص میکند و هم وظیفهٔ دیگران را برای مراجعه به این متخصصان؛ و نکتهٔ مهم آن است که این روش مخصوص عصر غیبت نیست و حتی در زمان پیامبر نیز جریان داشته است.
دو نمونهٔ تاریخی: امام رضا(ع) به یکی از یاران خود که گفت دسترسی به امام برایش دشوار است فرمود: «از زکریای قمی بپرس که از نظر دین و دنیا امین است.» همچنین امام هادی(ع) به ابوحماد رازی فرمود: «اگر در حلال و حرام مشکلی داشتی، از عبدالعظیم حسنی سؤال کن.»
۳. امام عصر(عج) در پاسخ به اسحاق بن یعقوب چه فرمودند و چرا مقصود از «راویان حدیث» در این روایت صرفاً ناقلان حدیث نیستند؟
اسحاق بن یعقوب از امام عصر(عج) دربارهٔ «رویدادهای جدید» پرسید و حضرت فرمودند: «در مورد رویدادهای زمان به راویان حدیث ما رجوع کنید که آنان حجت من بر شمایند و من حجت خدا بر آنها می‌باشم.» (کمال‌الدین، صدوق، ج۲، ص۴۸۳)
مقصود از «راویان حدیث» تنها کسانی نیستند که حدیث را از این کتاب به آن کتاب نقل میکنند؛ زیرا موضوع پرسش، رویدادهای تازه‌ای است که متن حدیث مستقیماً دربارهٔ آنها سخن نگفته است. بنابراین مقصود کسانی است که سه ویژگی دارند: رویدادهای جدید زمان را می‌شناسند، توانایی تفقه در حدیث را دارند، و می‌توانند حکم درست آن رویداد را برای مردم بیان کنند. همین ویژگی‌ها همان تعریف فقیه است.
نکتهٔ مهم دیگر آنکه «رویدادهای زمان» شامل مسائل اجتماعی نیز میشود؛ پس این روایت تنها مرجعیت دینی در مسائل فردی را ثابت نمی‌کند، بلکه ولایت فقیه در امور اجتماعی را نیز دربرمی‌گیرد.
۴. شرایط مرجع تقلید و ولی فقیه را مقایسه کنید و توضیح دهید چرا شیوهٔ انتخاب این دو با یکدیگر متفاوت است.
شرایط مشترک هر دو چهار مورد است: باتقوا بودن (داشتن قدرت روحی بازدارنده از گناه)، عادل بودن (به‌ندرت گناه کند و مشهور به دروغ و گناه نباشد)، زمانشناسی (بتواند احکام دین را متناسب با نیازهای روز استخراج کند) و در مرجع تقلید اعلمیت (از میان فقیهان از همه داناتر باشد).
ولی فقیه افزون بر اینها دو ویژگی دیگر لازم دارد: مدیر و مدبر بودن، برای رهبری جامعه در شرایط پیچیدهٔ جهانی؛ و شجاعت و قدرت روحی، تا بدون ترس در برابر تهدیدها بایستد. همین شرط اخیر تفاوت کلیدی دو جایگاه است.
شیوهٔ انتخاب نیز متفاوت است. انتخاب مرجع تقلید کاری فردی است و هر شخص خودش مرجع خود را برمی‌گزیند — از راه پرسیدن از دو نفر عادل و مورد اعتماد که توان تشخیص فقیه واجد شرایط را دارند، یا از راه شهرت فقیه در میان اهل علم به گونه‌ای که اطمینان حاصل شود. اما ولی فقیه بیان‌کنندهٔ قوانین اجتماعی اسلام است و جامعه بیش از یک رهبر نمی‌تواند داشته باشد؛ پس انتخاب او اجتماعی است: مردم خبرگان را انتخاب میکنند و مجلس خبرگان رهبر را از میان فقیهان برمی‌گزیند و بر داشتن شرایط او نیز نظارت میکند.
۵. دو پایهٔ حکومت اسلامی را نام ببرید و توضیح دهید و سپس مسئولیت‌های مردم در برابر رهبری را برشمرید.
دو پایهٔ حکومت اسلامی عبارت‌اند از مشروعیت و مقبولیت. مشروعیت یعنی رهبری فقیه واجد شرایط از جانب دین مجاز است؛ و مقبولیت یعنی آن فقیه باید نزد مردم جامعه پذیرفته شده باشد تا بتواند کشور را اداره کند. هیچ‌یک جای دیگری را نمیگیرد: بدون مشروعیت، حکومت حق رهبری ندارد و بدون مقبولیت، آن حق در عمل اجرا نمی‌شود.
بر همین پایه، مشارکت مردم اساس پیشرفت حکومت اسلامی است و مسئولیت‌های آنان چنین است:
۱) وحدت و همبستگی: تفرقه کشور را ضعیف میکند، اما همبستگی به رهبری امکان میدهد برنامه‌های اسلامی را اجرا کند.
۲) استقامت در برابر مشکلات: هر انقلابی با مشکلاتی روبه‌رو میشود و صبر مردم فرصت مقابله را برای رهبر فراهم میکند.
۳) افزایش آگاهی سیاسی و اجتماعی: تصمیمگیری درست در برابر مستکبران بدون اطلاع از شرایط جهانی ممکن نیست.
۴) مشارکت در نظارت همگانی: همه نسبت به یکدیگر مسئول‌اند؛ همان امر به معروف و نهی از منکر در سطح اجتماعی. تشبیه قرآنی این مسئولیت، کشتی‌نشینان‌اند که اگر یکی از آنان کف کشتی را سوراخ کند، همه غرق می‌شوند.
۵) اولویت دادن به اهداف اجتماعی: گاه باید از منافع فردی گذشت؛ مانند خرید کالای ایرانی برای حمایت از تولید داخلی.