جامعه اسلامی (هشتم)

جامعه اسلامی (هشتم)

این مبحث دو درس دارد که هر دو دربارهٔ رابطهٔ ما با آدم‌های دیگرند: درس چهاردهم «ما مسلمانان» دربارهٔ برادری میان مسلمانان جهان، و درس پانزدهم «حق‌الناس» دربارهٔ حقوقی که مردم بر گردن ما دارند.

درس چهاردهم: ما مسلمانان

چهار مفهوم کلیدی:

• اخوت دینی — برادری و خواهری که بر پایهٔ ایمان مشترک شکل می‌گیرد، نه خون و نسب.
• وحدت اسلامی — یکپارچگی و همبستگی مسلمانان در برابر دشمنان مشترک.
• تفرقه‌افکنی — برنامه‌ای آگاهانه که استعمارگران برای تضعیف مسلمانان دنبال می‌کنند.
• جریان تکفیری — گروه‌هایی که مسلمانان دیگر را کافر می‌خوانند و در خدمت اهداف دشمنان اسلام عمل می‌کنند.

پایهٔ برادری در اسلام. اسلام از هر مسلمان می‌خواهد همان احساسی را که به برادر یا خواهر خانوادگی‌اش دارد، به تمام مسلمانان جهان داشته باشد:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ — در حقیقت مؤمنان با هم برادرند.
— سوره حجرات، آیه ۱۰ (حفظ با ترجمه)

سه ویژگی این برادری: از مرزهای جغرافیایی عبور می‌کند، تفاوت نژاد و زبان و رنگ پوست را نادیده می‌گیرد، و بر اساس اعتقادات مشترک است نه ملیت. معیار مسلمان بودن هم همین است: اعتقاد به خدای یگانه، روز قیامت، نبوت حضرت محمد (ص)، قرآن، و نماز خواندن به سوی کعبه. نژاد و کشور هیچ نقشی ندارند.

هفت وظیفهٔ مسلمان نسبت به برادران دینی — امام صادق (ع)، کافی، ج۲، ص۱۶۹:

وظیفهٔ هفتم مهم‌ترین است: مسلمان واقعی منتظر درخواست نمی‌ماند.

اخوت در عمل — دکتر مصطفی چمران. او دکترای فیزیک پلاسما از آمریکا داشت، اما وقتی شنید مسلمانان مصر و لبنان در برابر اسرائیل تنها مانده‌اند، همهٔ راحتی‌ها را رها کرد و رفت. در لبنان ۴۵۰ یتیم را سرپرستی کرد و سال‌ها کنار محرومان ماند. در وصیت‌نامه‌اش نوشت: «از اینکه دنیای لذات را پشت سر گذاشتم متأسف نیستم... آمدم تا پروانه شوم، تا بسوزم، تا نور برسانم.» چون او هیچ نسبت خونی یا ملیت مشترکی با آن یتیمان نداشت، زندگی‌اش عملی‌ترین تفسیر آیهٔ ۱۰ حجرات است.

برنامهٔ تفرقه‌افکنان. استعمارگران می‌دانند اگر دو میلیارد مسلمان متحد شوند، غارت ثروت‌هایشان ممکن نیست. پس برنامه‌ای دو مرحله‌ای دارند:

مرحلهٔ اول — بزرگ‌نمایی اختلافات: رسانه‌های پرشمار اختلافات کوچک را بزرگ جلوه می‌دهند و اشتباه چند نفر را به همهٔ پیروان یک مذهب نسبت می‌دهند. هدف بدبینی و تفرقه است، نه پیروزی هیچ طرفی.

مرحلهٔ دوم — جنگ‌افروزی: پس از جدا کردن ملت‌ها، جنگ داخلی تحریک می‌شود، اسلحه پنهانی یا آشکار توزیع می‌شود، و گروه‌های افراطیِ به‌ظاهر اسلامی اما با پول آمریکا ساخته می‌شوند.

نشانهٔ شناخت گروه‌های ساختگی: این گروه‌ها حتی یک بار علیه اسرائیل — دشمن واقعی مسلمانان — اعلام جنگ نکرده‌اند، بلکه دوستی خود را با آن‌ها اعلام کرده‌اند.

شیعه و سنی. اشتراکات هر دو یکی است: توحید، قیامت، نبوت محمد (ص)، قرآن و کعبه. اختلاف اصلی فقط بر سر جانشینی پیامبر (ص) است: شیعه معتقد است پیامبر (ص) علی (ع) را به‌عنوان جانشین معرفی کرد؛ اهل سنت معتقدند پیامبر جانشین تعیین نکرد و ابوبکر در سقیفه انتخاب شد. هر دو مسلمانند و حقوق برادری دارند، و هیچ گروهی حق ندارد به مقدسات گروه دیگر اهانت کند یا آن‌ها را از محدودهٔ اسلام بیرون بداند.

رهبر معظم انقلاب: «هر کسی که ندای تفرقه بین شیعه و سنی را سر می‌دهد — چه شیعه باشد، چه سنی — این فرد مزدور دشمن است، چه خودش بداند یا نداند.»

فدائیان وحدت: شهید شوشتری، فرمانده‌ای که برای کاهش اختلافات قومی در سیستان‌وبلوچستان تلاش می‌کرد؛ و شهید مولوی جنگی‌زهی، عالم اهل سنت و امام جمعهٔ راسک که با روشنگری مانع فریب خوردن مردم توسط وهابیت می‌شد. هر دو به دست گروه‌های افراطی به شهادت رسیدند.

دو آیهٔ مهم دیگر: آیهٔ ۲۹ سورهٔ فتح — «اشِدّاءُ عَلَی الکُفّار رُحَماءُ بَینَهُم» (با کافران سختگیر و در میان خودشان مهربانند)؛ و آیهٔ ۹۲ سورهٔ انبیاء — «إِنَّ هَٰذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً» (این امت شما، امتی یگانه است).

درس پانزدهم: حق‌الناس

حقوق سه‌گانه — سه نوع وظیفه‌ای که هر انسان بر عهده دارد:

ایستگاه‌های قیامت. بر اساس سخنان پیامبر (ص) و امامان، در روز قیامت توقفگاه‌هایی هست که اعمال مردم در آن‌ها بررسی می‌شود (کافی، ج۲، ص۳۳۱) — نماز، روزه، زکات، حج و... . آخرین ایستگاه، ایستگاه حق‌الناس، از همه سخت‌تر است. چرا؟ چون در ایستگاه‌های عبادی انسان فقط در برابر خدا حساب‌رسی می‌شود و رحمت الهی می‌تواند شاملش شود؛ اما در ایستگاه حق‌الناس باید رضایت تک‌تک صاحبان حق را به دست آورد، و اگر حسنات کافی نداشته باشد، گناهان طلبکاران به دوش او گذاشته می‌شود.

گسترهٔ حق‌الناس. یک تصور غلط رایج این است که حق‌الناس فقط مالی است. کتاب این تصور را اصلاح می‌کند؛ حق‌الناس سه دسته دارد:

۱. حقوق مالی — بدهکاری، فروش جنس معیوب، کم‌فروشی.

۲. حقوق شخصیتی — همان‌ها که در درس آفت‌های زبان آمده بود: دروغ (سخن غیرواقعی دربارهٔ کسی)، غیبت (تخریب چهرهٔ یک انسان پیش دیگران) و فحاشی (تحقیر شخصیت فرد). پس حفظ آبرو، اسرار و شخصیت دیگران هم جزء حق‌الناس است.

۳. حقوق عمومی — حقوقی که متعلق به همهٔ مردم است.

حقوق عمومی و محیط زیست. جنگل‌ها، رودخانه‌ها، دریاها، فضای سبز و کوه‌ها متعلق به یک نفر نیستند؛ همهٔ مردم بلکه همهٔ مخلوقات در آن‌ها سهیم‌اند. کسی که این منابع را آلوده یا نابود کند، در برابر میلیون‌ها انسان مسئول است و جبرانش در قیامت بسیار دشوار است.

پیامبر اکرم (ص): «از رحمت خدا دور است کسی که توقفگاه‌ها و استراحتگاه‌های عمومی را آلوده کند و همچنین کسی که راه عبور مردم را سد کند.» (کافی، ج۳، ص۱۶)

اسلام حفاظت از محیط زیست را در ردیف عبادت می‌شمارد، چون این نعمت‌ها را خداوند برای استفادهٔ همهٔ مخلوقات آفریده است.

بدترین دزدی — داستان عقیل. عقیل، برادر امیرالمؤمنین علی (ع)، بدهکار بود و از برادرش خواست قرضش را از بیت‌المال بپردازد. امام به او فرمود: «اگر می‌خواهی پولی بیاوری، برو صندوق‌های تجار بازار را بشکن و بردار.» عقیل گفت: «این که دزدی است!» و امام فرمود: «پس تفاوت بین دزدیدن از مال یک نفر و دزدیدن از مال عموم مردم چیست؟ بدترین و زشت‌ترین نوع دزدی همان است که تو پیشنهاد می‌دهی!» پیام داستان: بیت‌المال متعلق به مردم است نه به حاکم؛ تصاحب اموال عمومی بدترین نوع دزدی است؛ و رهبر عادل از مال خودش به نزدیکانش کمک می‌کند.

تفاوت جبران حق‌الله و حق‌الناس: حق‌الله را خداوند می‌تواند ببخشد، اما حق‌الناس بدون رضایت صاحب حق قابل بخشش نیست — حتی در قیامت. یعنی جبران حق‌الناس دست خود انسان نیست.

حق‌الناس در جزئیات روزمره: شهید کلاهدوز شب‌ها ماشینش را از سر کوچه تا خانه هل می‌داد تا صدایش مزاحم همسایه‌ها نشود.

اشتباه‌های رایج

• اخوت اسلامی رابطهٔ خونی نیست؛ دو نفر از دو نژاد و کشور کاملاً متفاوت هم برادر دینی‌اند.
• اختلاف شیعه و سنی دربارهٔ توحید و معاد و نبوت نیست؛ فقط بر سر جانشینی پیامبر (ص) است.
• وظیفهٔ هفتم یعنی نیاز را پیش از درخواست تشخیص دهی، نه بعد از آن.
• توبهٔ قلبی حق‌الناس را نمی‌بخشد؛ فقط حق‌الله بخشیده می‌شود.
• آسیب به طبیعت گناه کوچکی نیست؛ مسئولیت در برابر میلیون‌ها نفر است.

نمونه سؤال (کامل با پاسخ)

سؤال ۱: دو کشور همسایه با اکثریت مسلمان — یکی عمدتاً شیعه و دیگری عمدتاً سنی — بر سر یک اختلاف مرزی کوچک درگیر می‌شوند و رسانه‌های بیگانه بلافاصله آن را «جنگ شیعه و سنی» می‌نامند. این رویکرد رسانه‌ای مصداق کدام مرحله از برنامهٔ تفرقه‌افکنانه است و چرا خطرناک است؟

پاسخ: مصداق مرحلهٔ اول است: بزرگ‌نمایی اختلافات از طریق رسانه‌ها. یک اختلاف مرزی معمولی که ربطی به مذهب ندارد، با این برچسب به کل دو مذهب نسبت داده می‌شود — همان کاری که درس هشدار می‌دهد. خطرش این است که اگر این برچسب جا بیفتد، زمینه‌ساز مرحلهٔ دوم یعنی جنگ‌افروزی گسترده‌تر می‌شود، در حالی که ریشهٔ واقعی درگیری مرزی بوده، نه مذهبی.

سؤال ۲: کارگری بدون اطلاع مدیران کارخانه، پساب شیمیایی را در رودخانه‌ای رها می‌کند که چند روستا از آب آن استفاده می‌کنند. بعداً واقعاً پشیمان می‌شود و صمیمانه نزد خدا توبه می‌کند. آیا این توبه مسئولیت او را به‌طور کامل جبران می‌کند؟

پاسخ: خیر. آلوده کردن آن رودخانه مصداق آسیب به حقوق عمومی است که نوعی حق‌الناس محسوب می‌شود، نه فقط گناهی در برابر خدا. طبق درس، حق‌الناس با توبهٔ قلبی به‌تنهایی بخشیده نمی‌شود؛ باید صاحبان حق — یعنی اهالی همان روستاها — راضی شوند یا خسارت جبران شود. چون این حق متعلق به تعداد زیادی انسان است، جبرانش بسیار دشوارتر از یک توبهٔ ساده است.