شکر نعمت از گلستان سعدی (فارسی ۳)

فارسی ۳ | فصل یکم: ادبیات تعلیمی

درس یکم: شکر نعمت — سعدی

از نفس تا شکر

درس با یک پرسش ساده اما جدی شروع می‌شود: وقتی هر دمِ زندگی نعمتی تازه است، شکر آن را چگونه می‌توان به‌جا آورد؟ سعدی برای پاسخ، نفس را به دو بخش می‌شکند. فرو رفتنِ نفس «مُمِدّ حیات» است؛ یعنی زندگی را نگه می‌دارد و به آن نیرو می‌دهد. برآمدنِ نفس «مُفرِّح ذات» است؛ یعنی جان را آسوده و شاد می‌کند. پس در یک نفس، دو نعمت هست و هر نعمت شکر خود را می‌طلبد. بیتِ «از دست و زبان که برآید / کز عهدهٔ شکرش به‌درآید؟» این پرسش را به تواضع می‌رساند: توانِ انسان برای سپاسگزاری کامل، محدود است؛ پس راه درست، پذیرفتنِ کوتاهی و پناه‌بردن به بخشایش خداوند است.

بخشایش و فراوانی نعمت

سعدی از شکرِ فردی به مهربانیِ فراگیر خدا می‌رسد. «باران رحمت» بر همه می‌بارد و «خوان نعمت» برای همه گسترده است؛ این دو تصویر می‌گویند نعمت و بخشایش الهی محدود به گروهی خاص نیست. در عبارتِ «پردهٔ ناموس بندگان به گناه فاحش ندرد»، «ناموس» به معنی آبروست و «پرده دریدن» کنایه از رسواکردن است. «وظیفهٔ روزی» نیز یعنی روزیِ مقررشده؛ خداوند آن را به سبب هر خطای آشکار از بنده بازنمی‌گیرد. متن در اینجا از بخشایش سخن می‌گوید، نه از بی‌اهمیت‌بودنِ خطا.

طبیعت، کارگاهِ تصویرسازی سعدی

حالا نگاه سعدی از رفتار انسان به بهار می‌رود. او باد صبا را فرّاشی می‌بیند که فرشی زمردین می‌گستراند و ابر بهاری را دایه‌ای می‌داند که «بنات نبات» ــ دختران گیاه، یعنی گیاهان ــ را در «مهد زمین» می‌پرورد. درختان با برگ‌های سبز گویی جامهٔ نوروزی پوشیده‌اند و شاخه‌ها با رسیدن بهار کلاه شکوفه بر سر گذاشته‌اند. سپس از عصارهٔ تاک و خرمایی می‌گوید که به درختی بلند و بارور تبدیل می‌شود. طبیعت در این تصویرها بی‌جان و خاموش نیست؛ با تشخیص و استعاره به خانواده و خانه‌ای زنده تبدیل می‌شود.

در بیتِ «ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند / تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری»، سعدی یادآوری می‌کند که رسیدنِ نان حاصلِ همکاریِ نیروهای بسیار است. نتیجهٔ اخلاقیِ بیت بعد روشن است: این همه فراهم شده تا انسان با آگاهی زندگی کند؛ پس سزاوار نیست نعمت را بگیرد و فرمانِ سپاس و درست‌کاری را نادیده بگیرد. «کارند» در اینجا یعنی مشغول کارند.

ستایش پیامبر و ناتوانی انسان

سعدی پیامبر را با تعبیرهایی چون «سرور کاینات» و «مفخر موجودات» می‌ستاید و با تلمیح به داستان نوح می‌گوید: «چه غم دیوار امت را که دارد چون تو پشتیبان؟ / چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان؟» پرسش‌ها انکاری‌اند: وقتی پشتیبان هست، نگرانی از موج چه معنا دارد؟ اشاره به نوح و کشتی، تلمیح است.

پس از آن، حکایتی دربارهٔ بندهٔ گناهکار و امید به توبه می‌آید. در نقلِ سعدی، بنده چند بار از خدا روی می‌گرداند و دوباره با انابت و زاری بازمی‌گردد؛ پاسخِ منقول، بخشایش و پذیرفتن دعاست. این عبارت را به‌عنوان گزارشی که در متن ادبی آمده می‌خوانیم و دربارهٔ اعتبار حدیثیِ آن، فراتر از خودِ کتاب داوری نمی‌کنیم. بیتِ «کرم بین و لطف خداوندگار / گنه بنده کرده است و او شرمسار» با وارونگیِ عاطفی، بزرگواری خدا و شرمندگی بنده را برجسته می‌کند.

«عاکفان کعبه» عبادت‌کنندگانِ ملازمِ کعبه‌اند و «واصفان حلیهٔ جمال» وصف‌کنندگان زیبایی و کمال خدا. آنان به کوتاهیِ عبادت و ناتوانی از شناخت کامل اعتراف می‌کنند. پیام این بخش، فروتنی در برابر عظمت الهی است؛ نه اینکه عبادت و شناخت بی‌ارزش باشد.

حکایت صاحبدل و بوی گل

اکنون سعدی به حکایت کوتاهی می‌رسد. صاحبدلی سر به گریبانِ مراقبت فرو برده و در اندیشه و مکاشفه غرق است. دوستی از او می‌پرسد از بوستان چه هدیه‌ای آورده است. او می‌گوید قصد داشته از درخت گل، دامنی گل بچیند و برای دوستان ببرد؛ اما عطر گل چنان مدهوشش کرده که دامن از دستش رفته است. در معنای ساده، آن‌قدر از بوی گل سرمست شده که کارِ چیدن و آوردن گل را از یاد برده است. می‌توان حالِ شیفتگی را در حکایت دید، اما متن به‌تنهایی اجازه نمی‌دهد هر جزء را نمادِ قطعیِ یک مفهوم عرفانی بدانیم.

واژه‌ها و نکته‌های زبانی

در «بوی گُلم» و «دامنم»، ضمیرِ پیوستهٔ «ـم» به‌ترتیب معنیِ «گلِ من» و «دامنِ من» می‌دهد و وابستهٔ اسمی است. قاعدهٔ «هر ضمیرِ پس از اسم مضاف‌الیه است و هر ضمیرِ پس از فعل مفعول» بیش از حد کلی است؛ نقش ضمیرِ پیوسته را باید با ساخت جمله سنجید. در «بر هر نعمتی شکری واجب [است]»، فعلِ اسنادیِ «است» به قرینهٔ ساخت جمله حذف شده است. در پاسخِ تمرینِ حذف، باید میانِ قرینهٔ لفظی و معنایی فرق گذاشت: اگر جزءِ حذف‌شده در همان بافت لفظاً آمده باشد حذف لفظی است؛ اگر فقط از معنی و موقعیت فهمیده شود حذف معنوی است.

شعرخوانی «در مکتب حقایق»

در این شعرخوانی، حافظ می‌گوید: «ای مرغ سحر! عشق ز پروانه بیاموز / کان سوخته را جان شد و آواز نیامد». برگردان روان: ای جویندهٔ بیدار، از پروانه خاموشی و پایداریِ عاشقانه را یاد بگیر؛ او سوخت، اما فریاد نکرد. در بیتِ «این مدعیان در طلبش بی‌خبرانند / کان را که خبر شد خبری بازنیامد»، شاعر میانِ ادعای شناخت و تجربهٔ واقعی فرق می‌گذارد: کسی که حقیقت را عمیقاً دریافته، دیگر نمی‌تواند آن را در یک خبر ساده خلاصه کند. «مرغ سحر» و «پروانه» تصویرهای شعرند؛ معنای نمادینشان را باید از همین بافت و بیت‌های همراه فهمید، نه با یک معنی ثابت برای همهٔ شعرها.

پاسخِ کارگاه متن‌پژوهیِ درس

در جدول واژگان، «وسیم» برابرِ «دارای نشان پیامبری»، «مفرّح» برابرِ «شادی‌بخش»، «انابت» برابرِ «به خدای تعالی بازگشتن» و «وظیفه» برابرِ «مقرری» است؛ «نبرد» در عبارتِ «به خطای منکر نبرد» یعنی نمی‌بُرد و قطع نمی‌کند. برای هم‌آواها باید واژه‌ای از متن و واژه‌ای با تلفظ یکسان اما معنی/املای دیگر پیدا کرد؛ نمونهٔ روشن «حیات/حیاط» است. برای پاسخِ سه ردیفِ حرف‌های «ح، ق، ع»، واژه‌ها را عیناً از متن انتخاب کنید؛ مانند «حیات، رحمت، حلیه»، «قربت، تقصیر، قدرت» و «عزّوجل، عذر، عبادت».

در عبارتِ «بوی گلم چنان مست کرد که دامنم از دست برفت»، «ـم» در «گلم» و «دامنم» معنیِ «من» و وابستگیِ اسمی دارد. برای تمرینِ حذف، «در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب [است]» نمونهٔ روشنِ حذفِ فعلِ «است» است. اگر پاسخِ تمرین از نوع حذف لفظی یا معنوی خواسته شود، نوع را فقط وقتی تعیین کنید که قرینهٔ آن در جمله قابل نشان‌دادن باشد؛ صرفِ نبودنِ یک جزء برای تشخیص نوع کافی نیست.

در قلمرو ادبی، «باران رحمت» و «خوان نعمت» هر دو تصویرِ استعاری دارند؛ «باد صبا» در جایگاه فرّاش و «ابر بهاری» در جایگاه دایه، تشخیص دارند و ترکیب‌های «فرش زمردین» و «مهد زمین» استعاره‌اند. در قلمرو فکری، جملهٔ «عاکفان کعبهٔ جلالش به تقصیر عبادت معترف‌اند» یعنی عبادت‌کنندگان اعتراف می‌کنند که حقِ عبادت خدا را چنان‌که باید ادا نکرده‌اند. بیتِ سعدی «هیچ نقاشت نمی‌بیند که نقشی برکشد / وان که دید، از حیرتش کلک از بنان افکنده‌ای» از ناتوانیِ هنرمند در بازنماییِ کاملِ حقیقتِ شگفت سخن می‌گوید. پرسش چهارم صفحهٔ ۱۷ در نسخهٔ کتابِ ارسالی جای خالی دارد؛ بنابراین پاسخی برای آن جعل نمی‌کنیم.

گنج حکمت: «گمان»

حکایت با دیدنِ روشناییِ ستاره در آب آغاز می‌شود. مرغابی آن را ماهی می‌پندارد و چند بار برای گرفتنش تلاش می‌کند، اما چیزی به دست نمی‌آورد. پس از این ناکامی، ماهیِ واقعی را هم همان روشنایی می‌پندارد و دیگر برای گرفتنش نمی‌کوشد. نتیجه این است که هر روز گرسنه می‌ماند. نکتهٔ حکایت فقط «اشتباه‌کردن» نیست: تجربهٔ ناموفقِ نخست، وقتی بی‌بررسی به همهٔ موقعیت‌های بعدی تعمیم داده شود، باعث از دست رفتن فرصت واقعی می‌شود. این روایتِ حیوانی، تمثیلی برای داوریِ شتاب‌زده است.

درس دوم: مست و هشیار — پروین اعتصامی

پیش از خواندن: گفت‌وگویی که پرده از کردار برمی‌دارد

در این شعر، محتسب مستی را می‌گیرد و گفت‌وگویی پله‌پله شکل می‌گیرد. هر بار محتسب تهدید تازه‌ای می‌کند و مست با پاسخی کوتاه، تناقضِ حرف او یا فسادِ پشتِ آن را آشکار می‌سازد. «مست و هشیار» مناظره‌ای منظوم است؛ یعنی دو طرف در گفت‌وگویی رویاروی، ادعای یکدیگر را به چالش می‌کشند. اثر را می‌توان نقدی طنزآمیز بر ریا و سوءاستفاده از قدرت خواند، اما نباید از هر شخصیت یک نمادِ ثابت و قطعی ساخت.

گفت‌وگو، بیت به بیت

۱. محتسب مست را می‌گیرد و می‌گوید: «ای دوست، این پیراهن است افسار نیست.» پاسخِ مست از همان آغاز نشان می‌دهد که گفت‌وگو قرار نیست اعترافی ساده باشد؛ او تعبیرِ تحقیرآمیزِ محتسب را نمی‌پذیرد.

۲. وقتی محتسب مستی را علتِ افتان‌وخیزان رفتن می‌داند، مست می‌گوید: «جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست.» او با طنز، نگاه را از فرد به وضعِ راه و شرایط می‌برد.

۳. محتسب تهدید می‌کند او را نزد قاضی ببرد؛ مست جواب می‌دهد صبح بروند، چون قاضی نیمه‌شب بیدار نیست. این پاسخ، زمانِ نامناسبِ تهدید را بهانهٔ طنز می‌کند.

۴. محتسب می‌گوید خانهٔ والی نزدیک است؛ مست می‌پرسد: «والی از کجا در خانهٔ خمار نیست؟» پرسشِ انکاری، احتمالِ حضورِ خودِ والی در میخانه را پیش می‌کشد و ادعای پاکیِ صاحبان قدرت را زیر سؤال می‌برد.

۵. محتسب از داروغه و مسجد می‌گوید؛ مست یادآوری می‌کند مسجد خوابگاه مردمِ بدکار نیست. طنز از ناسازگاریِ مکانِ مقدس با خواستهٔ محتسب ساخته می‌شود.

۶. محتسب پنهانی دینار می‌خواهد تا مست را رها کند. مست پاسخ می‌دهد کارِ شرع با درهم و دینار نیست. اینجا درخواستِ رشوه صریح می‌شود.

۷. محتسب از افتادن کلاه می‌گوید؛ مست پاسخ می‌دهد اگر عقل در سر باشد، بی‌کلاهی عار نیست. «کلاه» در گفت‌وگو هم معنای واقعی دارد و هم می‌تواند یادآورِ ظاهر و آبرو باشد.

۸. محتسب مست را به پرگویی متهم می‌کند؛ مست می‌گوید «حرف کم و بسیار نیست». عبارت را باید در فضای پاسخ‌گوییِ پیوسته و طنزآمیز فهمید، نه جدا از گفت‌وگو.

۹. محتسب حکمِ حد زدنِ مست را پیش می‌کشد؛ مست می‌گوید هشیاری بیاور، زیرا اینجا کسی هشیار نیست. این وارونگی، خودِ مدعیِ هشیاری را نیز در معرضِ تردید می‌گذارد.

۱۰. محتسب از بیرون‌کردن جامه برای غرامت می‌گوید؛ مست می‌گوید جامه پوسیده است و جز نقشِ پود و تار چیزی نمانده. این پاسخ، هم طنز دارد و هم تهی‌دستیِ مست را نشان می‌دهد.

۱۱. محتسب می‌خواهد او مستی را ترک کند؛ مست می‌گوید مستی را نمی‌دانم و دست‌بردار نیست. محتسب سپس از شلاق می‌گوید و مست پاسخ می‌دهد آنچه به تنش می‌خورد زخم و آزار است.

۱۲. سرانجام محتسب می‌پرسد آیا مست است یا نه؛ پاسخِ مست این است: «غالباً مستی، محتسب، اما خمار نیست.» پاسخ، اتهام را به سمتِ خودِ محتسب برمی‌گرداند: او شاید مست باشد، اما خماریِ پس از نوشیدن را ندارد. طنزِ پایانی، دوگانگیِ گفتار و کردارِ او را کامل می‌کند.

واژه‌ها و نکته‌های زبانی

در «آنجا شویم»، «شویم» معنیِ «برویم» دارد. فعل را باید با بافتِ جمله معنی کرد؛ «شدن» در همه‌جا به معنیِ رفتن نیست. در بیتِ «والی از کجا در خانهٔ خمار نیست؟»، پرسش، انکاری است و معنیِ آن نزدیک به «والی هم در خانهٔ خمار است» می‌شود. در «ریشه‌های ما به آب می‌رسد / شاخه‌های ما به آفتاب می‌رسد»، فعلِ «می‌رسد» و تصویرِ ریشه و شاخه را در معنای رشد و امید بخوانید.

طنز، مناظره و نقد اجتماعی

ستونِ اصلیِ شعر، پاسخ‌های متقابل است: محتسب از قانون و مجازات حرف می‌زند، اما در پایان خود رشوه می‌خواهد. طنز از همین فاصله میانِ ادعا و کردار بیرون می‌آید. شعر هم‌زمان به دشواریِ راه، قدرتِ ناعادلانه، رشوه و ظاهرگرایی اشاره می‌کند؛ بااین‌حال بهتر است هر بیت را جداگانه و با قرینهٔ خودش تفسیر کنیم، نه اینکه همهٔ جزئیات را به یک ادعای تاریخیِ بیرون از متن تبدیل کنیم.

پاسخِ کارگاه متن‌پژوهیِ درس

در قلمرو زبانی، «محتسب» مأمورِ نظارت، «حد» مجازاتِ معین، «ملامت» سرزنش و «غرامت» تاوان است. «شویم» در جملهٔ «آنجا شویم» معنیِ «برویم» دارد؛ «نیست» در پرسشِ «والی از کجا ... نیست؟» پرسش انکاری می‌سازد؛ «می‌رسد» در شعر قیصر در معنای رسیدنِ ریشه و شاخه به سرچشمه و نور آمده است.

در قلمرو ادبی، شعر نظامی نمونهٔ گفت‌وگوی پرسش‌وپاسخی و مناظره است؛ شعر پروین نیز بر گفت‌وگوی دو شخصیت بنا شده است. وجه مشترکِ شعر حافظ «با محتسبم عیب مگویید که او نیز / پیوسته چو ما در طلب عیش مدام است» با شعر پروین، طنزِ مشترک دربارهٔ رفتارِ محتسب است. در قلمرو فکری، «دیناری بده پنهان» به رشوه‌خواهی و «جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست» به دشواریِ راه و شرایط اشاره دارد. بیت هشتم بر بیهودگیِ پرگویی و بیت نهم بر نبودِ هشیاریِ راستین در میانِ مدعیان تأکید می‌کند. بیتِ حافظ «مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس / توبه‌فرمایان چرا خود توبه کمتر می‌کنند؟» با شعر پروین در نقدِ پنددهندگانی پیوند دارد که خود به گفته‌شان عمل نمی‌کنند. پاسخِ مست به محتسب دربارهٔ نداشتنِ دارایی نیز با بیتِ مولوی «از برهنه کی توان بردن گرو؟» پیوند دارد؛ هر دو به ناتوانیِ فردِ تهی‌دست از پرداختِ گرو یا تاوان اشاره می‌کنند. پرسش چهارم صفحهٔ ۲۱ نیز در نسخهٔ فرستاده‌شده بی‌متن است؛ پاسخی برای آن جعل نمی‌کنیم.

پایان فصل

در «شکر نعمت»، سعدی از نفس و نعمت‌های روزمره شروع می‌کند و خواننده را به شکر، فروتنی و دیدنِ پیوندِ آدمی با جهان می‌رساند. در «مست و هشیار»، پروین با گفت‌وگویی طنزآمیز نشان می‌دهد که ادعای قانون‌مداری وقتی با کردارِ رشوه‌خواهانه همراه شود، اعتبارش را از دست می‌دهد. در هر دو درس، معنای اصلی از کنار هم گذاشتنِ عبارت‌ها و رفتارها ساخته می‌شود؛ پس هنگام پاسخ‌گویی، شاهدِ خودِ متن را بیاورید و از تعمیمِ بی‌قرینه بپرهیزید.