از پاریز تا پاریس؛ سفرنامه (فارسی ۳)

فارسی ۳ | فصل چهارم: ادبیات سفر و زندگی

درآمد: سفر، خاطره و نگاه

در این فصل سه صدا می‌شنویم: باستانی پاریزی از راهی که او را از پاریز به پاریس برد روایت می‌کند؛ علی شریعتی در «کویر» خاطرات و دریافت‌هایِ خود از زادگاهش را با زبانی تصویری بازمی‌گوید؛ و محمدبهمن‌بیگی در «بوی جوی مولیان» از جداشدن از زندگیِ ایلی و بازگشتِ روحی به ایل سخن می‌گوید. در کنار این متن‌ها، حکایتِ «سه مرکب زندگی» سه خصلتِ لازم برایِ گذر از روزگار را یادآوری می‌کند.

درس هشتم: «از پاریز تا پاریس»؛ محمدابراهیم باستانی پاریزی

از سفرِ دشوار تا جهانِ گسترده

نویسنده از روزگارِ کودکی آغاز می‌کند: پاریز مدرسۀ ششم نداشت و او ناچار بود برایِ ادامۀ درس ده فرسخ تا سیرجان برود. بخشی از راه کوهستانی و دارای آبادی بود و بخشی دیگر بیابانیِ ریگزار. سفر با «الاغ تور» آغاز می‌شد و صبح به سیرجان می‌رسیدند. بعدتر، برایِ ادامۀ تحصیل به کرمان و سپس تهران رفت. در تهران برایِ مخارجِ چند ماه، سیصد تومان همراه داشت؛ چون بردنِ پول برایِ یک محصل خطرناک بود، حواله‌ای از تجارتخانۀ امین گرفت. توصیفِ اتاقِ ساده و پاکتِ کهنه‌ای که حواله روی آن نوشته شد، خاطره را زنده و طنزآمیز می‌کند.

سال‌ها بعد، در سفرِ اروپا، نویسنده از عمّان و آتن می‌گذرد و به رم، بروکسل و پاریس می‌رسد. او در آتن میانِ گذشتۀ دموکراتیکِ شهر و حکومتِ نظامیِ زمانِ سفر تضاد می‌بیند؛ در رم، شکوهِ پیشینِ امپراتوری را کنارِ زندگیِ معمولی و دشواری‌هایِ روز می‌گذارد. این تقابل‌ها یادآور می‌شوند که بزرگیِ سیاسی و نظامی همیشگی نیست.

تاریخِ واترلو و نیرویِ هنر

در مسیرِ بروکسل، نویسنده یادبودِ کسانی را می‌بیند که در برابرِ سپاهِ نازی ایستادند و کشته شدند. سپس از تپۀ یادبودِ واترلو می‌گوید که خاکِ آن را زنانی فراهم کرده‌اند که در جنگ‌های ناپلئونی عزیزانشان را از دست داده بودند. پانورامایِ واترلو نیز میدانِ جنگ را در تصویری فراگیر بازمی‌سازد؛ راهنما می‌گوید این تصویر بر اساسِ توصیفِ ویکتور هوگو از جنگ در جلدِ دومِ «بینوایان» طراحی شده است.

اینجا هنر، تاریخ را برایِ چشمِ بیننده حاضر می‌کند. نویسنده متوجه می‌شود توصیفی که سال‌ها پیش خوانده بود، اکنون در سفر دوباره پیشِ چشمش قرار گرفته است. این تجربه راه را برایِ پایانِ متن باز می‌کند: قدرتِ ادبیات می‌تواند از مرزهایِ جغرافیایی بگذرد و در ذهنِ کسانی اثر بگذارد که نویسنده هرگز آن‌ها را ندیده است.

نامۀ پاریز به پاریس

در پاریس، نامۀ آقای هدایت‌زاده، معلمِ کلاسِ سوم و چهارمِ نویسنده، به دستش می‌رسد. معلم از او می‌خواهد اگر به آرامگاهِ ویکتور هوگو رفت، از سویِ او فاتحه‌ای بخواند. این نامه نویسنده را به فکر می‌اندازد که قلمِ هوگو چگونه تا روستایی دورافتاده در ایران نفوذ کرده است؛ نیرویی که سپاهِ ناپلئون، لشکرِ شارلمانی یا سخنرانیِ دوگل نتوانستند جایگزینش شوند. پیامِ پایانی، ماندگاری و نفوذِ فرهنگ و ادبیات است؛ نه اینکه متن همۀ جنبه‌هایِ قدرت را با یک فرمولِ ساده بسنجد.

واژه‌ها و شگردهایِ روایت

• فرسخ/فرسنگ: واحدِ قدیمیِ مسافت؛ در این درس، «ده فرسخ» مسافتِ راهِ پاریز تا سیرجان را بیان می‌کند.
• اتراق: توقف و منزل‌کردن؛ کازیه: جعبه یا محلِ نگهداریِ نامه‌ها و کاغذها رویِ میز؛ سرپری‌زدن: در این روایت، گذری کوتاه داشتن.
• طیلسان: ردایی فراخ؛ جزیره‌ها در متن به وصله‌هایی بر ردایِ آبیِ مدیترانه مانند شده‌اند.
• دولتِ مستعجل: قدرت یا حکومتی که دوامِ چندانی ندارد.
• پانوراما: تصویری فراگیر که بخشِ بزرگی از میدانِ دید را در بر می‌گیرد.
• طاق: در شاهدهایِ کارگاه، بسته به بافت می‌تواند «تک و فرد»، «قوس و خمیدگی» یا «طاقِ بنا» باشد.
• از ترسِ عقربِ جرّاره به مارِ غاشیه پناه بردن: کنایه از گریختن از خطری و گرفتارشدن در خطری بزرگ‌تر؛ در عبارتِ آتن، انتخابِ حکومتِ سرهنگ‌ها در برابرِ تهدیدی دیگر با این تعبیر طنزآمیز توصیف می‌شود.

پاسخِ محورهایِ کارگاهِ «از پاریز تا پاریس»

• سوءهاضمۀ امپراتوری: تمثیلی طنزآمیز برایِ گسترشِ بیش از اندازه است؛ امپراتوریِ بسیار بزرگ ممکن است زیرِ بارِ گستردگی و مشکلاتِ درونیِ خود از پا درآید، همان‌گونه که پرخوری بدن را بیمار می‌کند.
• «دولتِ مستعجل»: قدرتِ سیاسی پایدار نیست. بیت‌هایِ نقل‌شده نیز از تغییرِ بخت و گذرِ روزگار می‌گویند؛ مفهومِ اصلی را با نابودیِ قطعیِ حافظۀ همۀ ملت‌ها یکی نگیرید.
• «چشم داشتن» و «چشم زدن»: در جملۀ مربوط به رم، این دو ترکیب در دو معنیِ متفاوت به کار رفته‌اند؛ یکی ناظر به امید و توجه داشتن و دیگری به فرمان‌راندن یا زیرِ نگاه‌داشتن است. تفاوتِ معنایی، بازیِ طنزآمیز می‌سازد.
• وابسته‌هایِ وابسته: «ده فرسخ راه» نمونهٔ ممیز؛ «محوطۀ میدانِ شهر» دارایِ مضاف‌الیهِ وابسته؛ «یادآوریِ خاطرۀ دلپذیر» دارایِ صفتی برایِ مضاف‌الیه است. برایِ تحلیل، نخست هسته و وابستۀ مستقیمش را مشخص کنید، بعد وابستۀ وابسته را.

گنج حکمت: «سه مرکب زندگی»؛ عطار

از ابراهیم ادهم می‌پرسند چگونه روزگار می‌گذراند. او سه مرکب را نام می‌برد: وقتی نعمتی می‌رسد، بر مرکبِ شکر می‌نشیند؛ هنگامِ بلا، بر مرکبِ صبر؛ و وقتی طاعتی پیش می‌آید، بر مرکبِ اخلاص. تکرارِ «مرکب» استعاره‌ای است: هر خصلت وسیله‌ای برایِ حرکت و گذر از موقعیتِ زندگی می‌شود.

واژه‌ها: مرکب: وسیلۀ سواری؛ بلا: گرفتاری و آزمون؛ طاعت: فرمان‌بری و عبادت؛ اخلاص: پاک‌کردنِ نیت از خودنمایی. شکر، صبر و اخلاص سه پاسخِ متفاوت به سه موقعیت‌اند و نباید جایِ یکدیگر نشانده شوند.

درس نهم: «کویر»؛ علی شریعتی

از چشمه و مزینان تا خاطراتِ خاندان

شریعتی متن را با چشمه‌ای سرد در گرمایِ تموز آغاز می‌کند؛ آب از کوه به دامنۀ کویر می‌آید و درختانِ کهن آن را تا باغ و مزرعه همراهی می‌کنند. درختان آب را «مشایعت» می‌کنند؛ فعلِ انسانی به درختان نسبت داده شده و تصویر جان گرفته است. مزینان برایِ نویسنده فقط نامِ یک نقطۀ جغرافیایی نیست؛ با خاطره، ریشه و احساسِ بازگشت پیوند دارد.

او از گذشتهٔ علمی و فرهنگیِ مزینان یاد می‌کند: استادان در غرفه‌هایِ مسجد یا مدرسه درس می‌دادند و شاگرد مانندِ جوینده‌ای تشنه، خود به دنبالِ استاد می‌گشت و با ارادت و کششِ ایمان دل می‌سپرد. «جویندۀ تشنه» شاگرد است؛ تشنگی، استعاره‌ای از میلِ شدید به آموختن است.

سپس شریعتی از سه نسلِ خاندانِ خود می‌گوید که پس از تحصیل یا دستیابی به جایگاهِ علمی، از شهر به مزینان بازگشتند. جدِ پدری، جدِ خودِ نویسنده و عمویِ بزرگش هر یک به‌گونه‌ای راهِ بازگشت را برگزیدند. متن این بازگشت را وفاداری به پاکی، دانش، تنهایی و اندیشیدن معرفی می‌کند؛ آن را به حکمی کلی تبدیل نکنید که هر زندگیِ شهری را آلوده یا هر روستایی را پاک بداند.

کودکی در کویر و دگرگونیِ نگاه

در کودکی، بازگشتِ تابستانی به مزینان برایِ خانواده پایانِ دوری از زادگاه بود. نویسنده میانِ «رفتن» و «بازگشتن» فرق می‌گذارد: از نگاهِ او، کویر اصل و جایِ پیوند است. شهر در یادِ کودک «زندانِ غربت» و کویر «میهنِ آزاد» می‌شود؛ این‌ها توصیفِ احساسِ راوی‌اند، نه داوریِ جغرافیایی دربارهٔ همۀ شهرها و روستاها.

شبِ کویر را نویسنده همچون نخلستانی خاموش و پرمهتاب می‌بیند. ستارگان «مرغانِ الماس‌پر» می‌شوند و کهکشان برایِ مردمِ شهر نامی علمی دارد، اما مردمِ کویر آن را «شاهراهِ علی» یا «راهِ مکّه» می‌نامند. نویسنده دعوت می‌کند واژه‌ها را کنار بگذاریم و روحِ نهفته در این نام‌گذاری را ببینیم: دو گروه به یک آسمان نگاه می‌کنند، اما یکی با زبانِ دانشِ نجومی و دیگری با خاطره و ایمان آن را معنا می‌کند.

با بزرگ‌ترشدنِ راوی، نگاهش از آسمان به زمین می‌آید: به‌جایِ ستاره‌ها به چاهِ عمیق و کشتِ چغندر فکر می‌کند. شعر و خیال و الهام در نگاهِ تازه‌اش کم‌رنگ می‌شوند و «علمِ عددبینِ مصلحت‌اندیش» جایِ شگفتی را می‌گیرد. این بخش حسرتِ نویسنده از ازدست‌رفتنِ نگاهِ شاعرانه است؛ منظور، نفیِ هرگونه علم یا کشاورزی نیست.

آرایه‌ها و تلمیح‌هایِ «کویر»

• تشخیص: درختان، آب را مشایعت می‌کنند.
• تشبیه و استعاره: ستارگان به مرغانِ الماس‌پر و آسمان به نخلستانِ خاموش می‌ماند؛ تصویرها، آسمان را نزدیک و زنده می‌کنند.
• تضاد: غربتِ شهر در برابرِ حسِ بازگشت به کویر؛ نگاهِ محاسبۀ زمینی در برابرِ نگاهِ آسمانی و خیال‌پرداز.
• تلمیحِ جبرئیل و وحی: نویسنده از باورِ حضورِ نشانه‌هایِ الهی در طبیعتِ صحرا سخن می‌گوید و نقلِ نویسنده‌ای رومانیایی را می‌آورد.
• تلمیحِ «امام راستین» و چاه: اشاره به تنهایی و گریۀ امام علی (ع) در کنارِ چاه است؛ نسبت‌دادنِ این تصویر به واقعۀ کربلا در درسنامهٔ پیشین نادرست بود.
• اسرا: سفرِ شبانه؛ در پایانِ متن به خواب‌رفتنِ راوی پس از تماشایِ آسمان را با حالِ روحانیِ شب پیوند می‌دهد.

دستور و واژگانِ درس

• وابستۀ وابسته از نوعِ صفتِ صفت: در «پیراهنِ آبیِ روشن»، «آبی» صفتِ پیراهن و «روشن» توضیحِ صفتِ آبی است؛ هر دو در مجموع ویژگیِ هسته را می‌سازند.
• وابستۀ وابسته از نوعِ قیدِ صفت: در «هوایِ نسبتاً پاک»، «نسبتاً» درجۀ صفتِ «پاک» را محدود می‌کند.
• مضاف‌الیهِ مضاف‌الیه: در «محوطۀ میدانِ شهر»، «میدان» مضاف‌الیهِ «محوطه» و «شهر» مضاف‌الیهِ «میدان» است.
• در جملۀ «آن شب نیز من خود را بر روی بام خانه گذاشته بودم و به نظارۀ آسمان رفته بودم»، دو گزاره با «و» پیوند خورده‌اند. «من» نهادِ مشترک و «گذاشته بودم/رفته بودم» دو فعل‌اند؛ «خود را» مفعولِ فعلِ نخست است و «بر روی بام خانه» گروهِ قیدیِ مکان. «به نظارۀ آسمان» گروهِ حرف‌اضافه‌ای و متممِ فعلِ «رفته بودم» است، نه مفعولِ مستقیم.
• نظاره: تماشا؛ نظارت: مراقبت؛ منظره: چشم‌انداز؛ نظر: دیدن یا رأی، بسته به بافت.
• تموز: نامِ ماهی در تقویم‌هایِ کهن؛ در متن، برایِ نشان‌دادنِ گرمایِ تابستانِ کویر آمده است. «ارگ» در آغازِ درس نامِ برج و بارویِ کهنِ مزینان است، نه تپهٔ ماسه‌ای.

پاسخِ محورهایِ کارگاهِ «کویر»

• جویندۀ تشنه: شاگرد؛ چون برایِ آموختن تشنه است، خود به جست‌وجویِ استاد می‌رود و از رویِ ارادت دل می‌سپارد.
• تفاوتِ شهر و روستا در نگاهِ نویسنده: در خاطرهٔ کودکی، شهر برایِ راوی دوری از زادگاه و کویر بازگشت و آزادی است؛ در بزرگسالی نیز محاسبۀ سود و زمین جایِ نگاهِ شاعرانه را می‌گیرد. این تقابل را به احساسِ شخصیِ راوی نسبت دهید.
• شعرهایِ سهراب سپهری: بیت‌ها بر دیدنِ معنویِ جهان و یافتنِ نماز و معنا در طبیعت تکیه دارند؛ از همین رو با بخشِ شب‌هایِ کویر و نگاهِ مردم به «شاهراهِ علی» پیوند می‌یابند.
• نوعِ متن: «کویر» خاطره و تأملِ شخصی را با توصیفِ مکان درمی‌آمیزد؛ برایِ پاسخ، نمونه‌هایی از گذشتهٔ خانوادگی و دریافتِ ذهنیِ نویسنده بیاورید، نه اینکه آن را فقط سفرنامۀ گزارشی بنامید.

روان‌خوانی: «بوی جوی مولیان»؛ محمد بهمن‌بیگی

از زندگیِ ایلی تا تبعید

راوی کودکی را در چادر و میانِ اسب و تفنگ می‌گذراند. در آغاز، شهر برایش شیرینی و جذابیت دارد؛ اما پس از تبعیدِ پدر و مادر، زندگیِ شهری را از نزدیک تجربه می‌کند: کمبودِ پول، اتاقِ تنگ، جدایی از فضایِ بازِ ایل، زندانی‌شدنِ پدر و رنجِ مادر. روایت با جمله‌هایِ طنزآمیز، تلخیِ تبعید و سلبِ دارایی را بازمی‌گوید؛ طنز، رنج را انکار نمی‌کند، بلکه تضادِ میانِ ادعایِ مسئولان و واقعیتِ خانواده را آشکار می‌سازد.

پدر به درس‌خواندنِ پسر دل می‌بندد و مدرکِ او را با غرور به دیوار می‌آویزد. پس از آزادیِ تبعیدی‌ها، خانواده‌ها به ایل بازمی‌گردند؛ اما مدرکِ تحصیلی، راوی را از ماندن بازمی‌دارد و او را به شهر می‌کشاند. او برایِ قاضی‌شدن و برانداختنِ بیداد راهیِ دادگستری می‌شود، اما پیشنهادهایِ کاری را نمی‌پسندد و سرانجام در بانک کار می‌کند. خودش را از شاهینی بلندپرواز به زنبوری گوشه‌نشین تشبیه می‌کند؛ تضادِ این دو تصویر، فاصلهٔ آرزو و زندگیِ اداری را نشان می‌دهد.

نامۀ برادر و بازگشتِ روح

در تابستان، نامۀ برادر از طبیعتِ ایل می‌گوید: برفِ کوه، آبِ چشمه، بویِ شبدر، خوشه‌نبستنِ گندم و صدایِ پرندگان. این جزئیاتِ حسی، دلتنگیِ راوی را زنده می‌کند. او بازگشتِ ناگهانیِ خود را با داستانِ رودکی و امیرسامانی می‌سنجد: همان‌طور که شعر و چنگِ رودکی امیر را به یادِ بخارا انداخت، نامۀ برادر نیز راوی را به سویِ ایل می‌کشاند. در پایان می‌گوید جسمش به تهران می‌رود و روحش در ایل می‌ماند؛ «بخارایِ من ایلِ من بود» پاسخِ عاطفیِ او به شعرِ «بویِ جویِ مولیان» است.

نمونه‌هایِ طنز: تکرارِ «اشتباهًا» دربارۀ تبعیدِ والدین و غارتِ دارایی‌ها؛ سنجیدنِ مدرکِ لیسانس با همهٔ داراییِ ازدست‌رفته؛ و تصویرِ شاهینِ افق‌ها که در بانک به زنبوری گوشه‌نشین بدل شده است.

جمع‌بندیِ رواییِ فصل

سفر در این فصل فقط جابه‌جاییِ مکانی نیست. باستانی پاریزی از فاصلهٔ پاریز تا پاریس می‌گذرد و می‌بیند که ادبیات چگونه از مرزها عبور می‌کند؛ شریعتی در بازگشت به کویر، خاطره و نگاهِ کودکانه را در برابرِ حسابگریِ بزرگسالی می‌گذارد؛ و بهمن‌بیگی با نامۀ برادر درمی‌یابد که هرچند جسمش به تهران آمده، دلش در ایل مانده است. حکایتِ سه مرکب نیز یادآوری می‌کند که در نعمت، بلا و طاعت باید به‌ترتیب شکر، صبر و اخلاص را به کار گرفت.