فارسی ۳ — فصل پنجم: ادبیات انقلاب اسلامی
درس دهم: فصل شکوفایی
شعر «دری به خانۀ خورشید»؛ سلمان هراتی
این شعر با تقابل «دیروز» و «امروز» حرکت می‌کند: تصویرهای دیروز با غربت، باغِ داغ‌دیده و اندوه همراه‌اند و تصویرهای امروز با خورشید، دشت، بهار و شکوفایی. این تقابل، دگرگونی از رنج و تیرگی به امید و روشنایی را می‌سازد و به همین دلیل با فضای ادبیات انقلاب اسلامی پیوند دارد. در پاسخ، می‌توان از این پیوند سخن گفت؛ اما نباید برای هر واژه، بدون قرینه، یک مصداق تاریخیِ قطعی تعیین کرد.
در شعر، «من و تو» مخاطب را از تجربه‌ای تنها به تجربه‌ای مشترک می‌برد. رود، حرکت و بی‌قراریِ امیدوارانه را تداعی می‌کند و دریا مقصدِ این حرکت و جای قرار است. تصویر «برزخ سرد» با کوچه‌های غم و درد، دشواریِ وضع پیشین را برجسته می‌کند؛ در برابر آن، خورشید و بهار فضای تازه‌ای می‌سازند. در بیت پایانی، امید با ادامه‌دادن مسیر و روییدنِ دوبارۀ گل و بهار همراه می‌شود.
برای تحلیل آرایه‌ها باید به عبارت‌های خود شعر تکیه کرد: در «چون رود امیدوارم» تشبیه آشکار است؛ در تصویرهایی چون خورشیدِ آیینه‌دار یا بیدارشدن روز، به پدیده‌های طبیعی رفتار انسانی داده می‌شود و تشخیص شکل می‌گیرد. برای پاسخ به تمرین‌های زبانی، «و»ها را با توجه به نقششان در همان مصراع تشخیص دهید؛ «و»ی میان دو اسم یا گروه هم‌پایه معمولاً عطف است و «و»یی که دو جمله را پیوند می‌دهد نقش ربط دارد. مفعول را نیز با توجه به فعل و نشانۀ «را» در جمله پیدا کنید، نه با حفظ‌کردن نمونه‌های بی‌ارتباط.
کارگاه متن‌پژوهی
در پرسشِ هم‌آوا، واژه‌ای را انتخاب کنید که با واژۀ دیگری تلفظ یکسان و معنا و املای متفاوت داشته باشد. در تحلیل «برزخ سرد» و «شب»، به فضای اندوه و بن‌بستِ پیش از گشایش توجه کنید. معنای «چون رود امیدوارم، بی‌تابم و بی‌قرارم / من می‌روم سوی دریا، جای قرار من و تو» این است که گوینده با وجود ناآرامی، امیدوارانه به سوی مقصدی می‌رود که آرامش و قرارِ مشترک در آن است.
پیوند این شعر با فصل ادبیات انقلاب در حرکت از رنج به امید و در نگاه جمعیِ «من و تو» دیده می‌شود. در مقایسۀ موضوعی با ابیات فردوسی و شعر سیاوش کسرایی، وجه مشترک را از خودِ تصویرها و مضمون‌ها توضیح دهید؛ از نسبت‌دادن معنای یکسان به نمادهای مشترک، بدون استدلال، پرهیز کنید.
گنج حکمت: تیرانا
مهرداد اوستا در نثر ادبیِ «تیرانا» از درختان بارور، بوستان و پالیز الگو می‌گیرد. درخت بی‌آنکه سپاس بخواهد میوه و سایه می‌بخشد؛ انسان نیز باید کریم و بخشنده باشد و در برابر زخمِ سنگ، میوۀ شیرینِ نیکی پیشکش کند. متن همچنین از مخاطب می‌خواهد آزادگی را با خودبزرگ‌بینی اشتباه نگیرد و از خویشتن بتی نسازد. خورشید و ابر نیز نمونه‌هایی از بخشندگیِ بی‌چشمداشت‌اند.
درس یازدهم: آن شب عزیز
نویسنده و زاویۀ دید
«آن شب عزیز» از سید مهدی شجاعی، روایتی اول‌شخص و خاطره‌محور است. احمد موحدی، شاگرد آقای موسوی، معلم خود را با خطاب مستقیم به یاد می‌آورد؛ ازاین‌رو روایت حال‌وهوای تک‌گویی دارد. خاطرات گذشته با زمان حالِ آمدن به مزار درهم می‌آمیزند.
مسیر روایت و شخصیت‌ها
راوی پس از پایان سال تحصیلی، آقای موسوی را در جبهه می‌بیند؛ معلم همان گرمی، شوخ‌طبعی و شیوۀ آموزشیِ کلاس را در جمع رزمندگان دارد. احمد برای رساندن پیغام آمده، اما پس از دیدار از او می‌خواهد همراهش باشد؛ انگیزۀ او در روایت، نزدیک‌ماندن به معلم و آموختن است. شب، پنهانی او را دنبال می‌کند و در خلوت، صدای مناجات و دعای کمیل معلم را می‌شنود.
آقای موسوی پیش از حمله به نیروها سفارش می‌کند خواب و خواسته‌های خود را مهار کنند و بر خویش مسلط باشند. در جریان حمله، احمد با وجود آنکه ابتدا در پی معلم است، وقتی با آتش دشمن روبه‌رو می‌شود برای خاموش‌کردن موضع آتش نیز اقدام می‌کند. معلم او را می‌بیند و به پیش‌رفتن فرامی‌خواند. سپس خود مجروح می‌شود؛ با این حال تا واپسین توان، دستورهای لازم را می‌دهد و از دیگران می‌خواهد ادامهٔ کار را پی بگیرند. آخرین ذکر او «یا مهدی» است. احمدِ مجروح، معلم را به خط می‌رساند و در زمان روایت، هر روز به مزار او می‌آید و خاطراتش را مرور می‌کند.
زبان و شگردهای روایی
زاویۀ دید اول‌شخص، رخدادها را از دانسته‌ها و احساس‌های احمد محدود می‌کند؛ بنابراین داوری باید به نشانه‌های همین روایت تکیه کند. خطاب مستقیم به معلمِ درگذشته صمیمیت و اندوه را افزایش می‌دهد. تاریکی، گودال، باران و صدای توپخانه فضای ناامن شب را می‌سازند؛ در برابر آن، یاد کلاس و رفتار آشنای معلم، پیوند شاگرد و استاد را زنده نگه می‌دارد. در پاسخ‌های زبانی، معنای «مَعبر» را گذرگاه و «ذلّه شدن» را خوار یا درمانده‌شدن در نظر بگیرید. برای تشخیص زمان فعل و مرجع ضمیر، جملهٔ کامل را بررسی کنید.
پیام و پیوندهای موضوعی
مرور خاطرات، راهی برای نشان‌دادن ماندگاریِ پیوند شاگرد با معلم است؛ جملهٔ پایانی، زنده‌ماندن راوی را به یادآوری آن شب و معلم پیوند می‌دهد. متن، مسئولیت‌پذیری و توجه به دیگران را در رفتار معلم نشان می‌دهد. در مقایسه با شعرهای کارگاه، ارتباط را با مضمون مشترکِ پاک‌بازی، یادکردنِ دوست یا حضور در میدان توضیح دهید؛ تفاوت قالب و موقعیت دو متن را نیز حفظ کنید.
شعرخوانی: شکوه چشمان تو
مرتضی امیری اسفندقه و شهید محسن حججی
شعر با پرسش‌هایی دربارهٔ دیده‌شدن یا دیده‌نشدنِ ماه و سپیده آغاز می‌شود و سپس با تصویرهای خون، شهادت، میدان و نگاه، به یاد شهید محسن حججی می‌رسد. در بیت‌های ششم تا هشتم، ویژگی‌های شهید را از خودِ تصویرها و واژه‌های شعر استخراج کنید و برای هر برداشت شاهد بیاورید؛ از جمله شکوه نگاه، ایستادگی و پیوند او با راه و آرمانش. شعرخوانی به لحنی یک‌دست محدود نیست: مکث‌ها و تغییر لحن باید هم اندوهِ فقدان و هم ستایشِ پایداری را منتقل کند.
برای پاسداشت ارزش‌های عاشورا و راه شهدا، پاسخ را به رفتارهای روشن و قابل توضیح پیوند دهید: شناخت و انتقال مسئولانۀ ارزش‌های ایثار، عدالت‌خواهی و پایداری، و کوشش برای عمل به آن‌ها. از شعار کلیِ بی‌ارتباط با شعر پرهیز کنید.
جمع‌بندی فصل
سه متن این فصل سه صورت از امید و پایداری را نشان می‌دهند: شعر هراتی حرکت از رنج به شکوفایی را با زبان نمادین می‌سازد؛ نثر اوستا بخشندگی و آزادگی را از طبیعت می‌آموزد؛ روایت شجاعی پیوند شاگرد و معلم را در موقعیت دشوار دنبال می‌کند؛ و شعر اسفندقه یاد شهید را با تصویر و لحن شاعرانه زنده می‌سازد. پاسخ تشریحیِ خوب برای هر برداشت، شاهد روشن و توضیح رابطۀ شاهد با نتیجه دارد.