مخاطرات طبیعی: ویژگی‌ها، انواع و مدیریت
زمین‌لرزه، سیل، زمین‌لغزش و خشکسالی چهار مخاطرهٔ طبیعی‌ای هستند که ایران به‌طور مستقیم با آن‌ها درگیر است. این بخش هم علت وقوع هرکدام را از دید علمی توضیح می‌دهد، هم راهکارهایی که پیش، حین و پس از وقوع آن‌ها کاهش خسارت را ممکن می‌کنند.
مخاطرات طبیعی چیستند؟
مخاطرات طبیعی حوادثی هستند که بر اثر فرایندهای طبیعی زمین رخ می‌دهند و به موجودات زنده و اقتصاد جامعه آسیب می‌رسانند؛ بر اساس منشأ به دو دسته تقسیم می‌شوند: درون‌زمینی (زمین‌لرزه و آتشفشان، ناشی از دینامیک داخلی زمین) و برون‌زمینی (سیل، صاعقه و طوفان، ناشی از دینامیک بیرونی). نکتهٔ کلیدی این است که انسان نمی‌تواند از وقوع این مخاطرات جلوگیری کند، اما می‌تواند در افزایش یا کاهش خسارت‌شان نقش تعیین‌کننده داشته باشد.
زمین‌لرزه
پوستهٔ زمین به همراه بخش بالایی گوشته، سنگ‌کره را می‌سازد که مثل توپ فوتبال از صفحات (پلیت) تشکیل شده. این صفحات به دلیل جریان همرفتی در گوشتهٔ نیمه‌جامد زیرشان حرکت می‌کنند — واگرا (دور شدن از هم)، همگرا (نزدیک شدن) یا امتدادلغز (لغزیدن در کنار هم) — و همین حرکات، پوسته را کشیده و فشرده می‌کنند تا جایی که سنگ‌ها مقاومتشان را از دست بدهند و در امتداد گسل بشکنند: همان لحظه‌ای که زمین‌لرزه رخ می‌دهد.
نقطه‌ای در عمق زمین که انرژی زلزله از آن آزاد می‌شود کانون، و نقطهٔ روی سطح زمین درست بالای آن مرکز سطحی نام دارد؛ هرچه کانون کم‌عمق‌تر باشد، زلزله مخرب‌تر است. گسل‌های پنهان که زیر رسوبات مدفون‌اند و در سطح دیده نمی‌شوند، به همین دلیل خطرناک‌ترند. بزرگی زلزله با مقیاس ریشتر (میزان انرژی) و شدت تخریبش با مقیاس مرکالی (وضعیت میدانی) سنجیده می‌شود؛ در مقیاس ریشتر هر واحد افزایش، یعنی زلزله تقریباً ۳۱ برابر شدیدتر می‌شود.
ایران در کمربند آلپ-هیمالیا — یکی از سه کمربند اصلی لرزه‌خیز جهان در کنار حلقهٔ آتش اقیانوس آرام و کمربند میانی اقیانوس اطلس — قرار دارد، دقیقاً جایی که صفحات عربستان و اقیانوس هند به صفحهٔ اوراسیا برخورد می‌کنند؛ به همین دلیل تقریباً هر ۱۰ سال یک‌بار زلزله‌ای بالای ۶ ریشتر در کشور رخ می‌دهد (بویین‌زهرا، طبس، رودبار و بم از نمونه‌های ویران‌گر آن‌اند). زلزله هنوز به‌طور دقیق قابل پیش‌بینی نیست، هرچند نشانه‌هایی مثل لرزش‌های ریز پیش از رویداد اصلی، تغییر سطح یا ترکیب شیمیایی آب چاه‌ها و چشمه‌ها، و حتی رفتار غیرعادی جانوران مطرح شده‌اند — هیچ‌کدام به‌تنهایی قطعی نیستند. سامانه‌های هشدار زودهنگام مثل SASMEX در مکزیک هم پیش‌بینی نمی‌کنند، فقط با شبکه‌ای از حسگرها زودتر از رسیدن امواج به مناطق دورتر، هشدار می‌دهند.
سیل، زمین‌لغزش و خشکسالی
سیل زمانی رخ می‌دهد که آبدهی رود از ظرفیتش فراتر رود و سرریز کند؛ علت آن ترکیبی از شدت و مدت بارش (بارش شدید و کوتاه‌مدت خطرناک‌تر از بارش ملایم و طولانی است، چون آب فرصت نفوذ ندارد — سیل مرگبار تجریش تهران در سال ۱۳۶۶ فقط با ۲۸ میلی‌متر باران در حدود ۱۰۷ دقیقه رخ داد)، شکل حوضهٔ آبخیز (حوضهٔ گرد سیل‌خیزتر از حوضهٔ دراز است، چون سرشاخه‌هایش هم‌زمان به خروجی می‌رسند) و دخالت‌های انسانی مثل تنگ‌کردن مسیر رودخانه با دیوار سیمانی یا از بین بردن پوشش گیاهی که هم نفوذ آب به خاک را کم می‌کند و هم رواناب را زیاد. زمین‌های پست کنار رود که در زمان طغیان زیر آب می‌روند، دشت سیلابی نام دارند و کشت روی آن‌ها در دورهٔ خشکی، کاری پرخطر است.
زمین‌لغزش جابه‌جایی ناگهانی حجم عظیمی از مواد روی یک سطح گسیختگی در دامنه‌های پرشیب است — مخرب‌ترین نوع حرکات دامنه‌ای در برابر ریزش، خزش و جریان گلی. بارش‌های ملایم اما طولانی‌مدت، ذوب تدریجی برف، زلزله و به‌ویژه زیربُری دامنه برای ساخت جاده از مهم‌ترین عوامل ایجاد آن‌اند؛ بزرگ‌ترین زمین‌لغزش جهان هم حدود ۸۰۰۰ سال پیش در دامنهٔ کبیرکوه ایران رخ داده و رودخانهٔ سیمره را مسدود کرده است.
خشکسالی دوره‌ای است که یک منطقه با کمبود غیرمنتظرهٔ بارش نسبت به میانگین بلندمدت خودش مواجه می‌شود — نسبی است، نه مطلق؛ همان مقدار بارشی که در شمال کشور خشکسالی محسوب می‌شود، ممکن است در جنوب ترسالی باشد. یک نوع دیگر آن، خشکسالی زراعتی، حتی وقتی بارش کمتر از میانگین نباشد هم ممکن است رخ دهد، اگر نیاز آبی گیاهان برطرف نشود. علل اصلی خشکسالی گرم‌شدن اقلیم جهانی و افزایش جمعیت همراه با مصرف و بهره‌برداری نادرست از منابع آب است، و پیامدهایش از قحطی و مهاجرت اجباری روستاییان تا از‌بین‌رفتن گیاهان و جانوران و افزایش ریزگردها را در بر می‌گیرد؛ مناطق خشک و نیمه‌خشک در برابر آن آسیب‌پذیرتر هستند و ایران از این نظر رتبهٔ بالایی در جهان دارد.
این چهار مخاطره اغلب به هم زنجیر می‌شوند: زلزله می‌تواند زمین‌لغزش ایجاد کند، زمین‌لغزش رودخانه را مسدود و دریاچه‌ای سدی بسازد که شکستنش سیل ناگهانی به بار می‌آورد. به همین دلیل در جغرافیای مدرن به‌جای «مخاطره» از «ریسک» صحبت می‌شود: ریسک برابر است با حاصل‌ضرب شدت مخاطره در آسیب‌پذیری جامعه، تقسیم بر ظرفیت مقابلهٔ آن جامعه — یعنی همان مخاطره در جامعه‌ای آماده، خسارت بسیار کمتری به بار می‌آورد.
مدیریت مخاطرات: قبل، حین، بعد
هر مخاطرهٔ طبیعی می‌تواند به بحران — پیشامدی ناگهانی و شدید که نیازمند اقدام فوری است — تبدیل شود، هرچند هر مخاطره لزوماً بحران نیست. مدیریت مخاطرات همیشه در سه مرحله انجام می‌شود: پیشگیری و آموزش پیش از وقوع، واکنش اضطراری حین وقوع، و امدادرسانی و بازسازی پس از وقوع؛ در ایران سازمان مدیریت بحران کشور این فرایند را با کمک نهادهایی مثل هلال‌احمر، ارتش و بسیج هماهنگ می‌کند.
برای زلزله، چون پیش‌بینی دقیق هنوز ممکن نیست، تمرکز روی مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، پرهیز از ساخت‌وساز روی گسل‌های فعال، ایجاد مراکز امداد و آموزش همگانی است؛ ساختمان‌های روستایی با مصالح سنتی معمولاً آسیب‌پذیرتر از ساختمان‌های شهری‌اند. فناوری «جداسازی لرزه‌ای» ژاپن — که ساختمان را با بلبرینگ از پی جدا نگه می‌دارد تا بدون فروریختن جابه‌جا شود — نمونه‌ای از راه‌حل‌های مهندسی پیشرفته است. حین وقوع، فرمول «بنشین، پناه بگیر، صبر کن» کنار میزی محکم و دور از پنجره توصیه می‌شود و از آسانسور نباید استفاده کرد؛ پس از وقوع هم خطراتی مثل آتش‌سوزی ناشی از نشت گاز، پس‌لرزه‌ها و زمین‌لغزش در کمین‌اند و فرهنگ همیاری مردمی نقش مهمی در بازسازی دارد، چون توان دولت به‌تنهایی در بحران‌های بزرگ کافی نیست.
برای سیل، روش‌های سازه‌ای (سد، کانال انحرافی، دیوار مهارکننده) در کنار روش‌های غیرسازه‌ای — که در بلندمدت مفیدتر، کم‌هزینه‌تر و کم‌آسیب‌تر برای محیط زیست‌اند — مثل آبخیزداری و تعیین «حریم سیل‌گیر» رودخانه (بر اساس محاسبهٔ سیل با دورهٔ بازگشت صد ساله، یعنی احتمال یک‌صدم در هر سال، نه وقوع هر صد سال) به کار می‌روند؛ این دو روش باید مکمل هم باشند، نه جایگزین. پس از سیل هم بیماری‌های عفونی ناشی از آب آلوده یکی از مهم‌ترین تهدیدهاست.
مدیریت زمین‌لغزش روی پرهیز از ساخت‌وساز در شیب‌های تند، مطالعات خاک‌شناسی پیشین و پایدارسازی دامنه (شمع‌کوبی، تزریق سیمان) پیش از وقوع تمرکز دارد و پس از آن، اصلاح شبکهٔ زهکشی مهم‌ترین ابزار برای کاهش نفوذ آب و جلوگیری از لغزش دوباره است. مدیریت خشکسالی هم راهکارهای کوتاه‌مدت مثل صرفه‌جویی در مصرف آب را با راهکارهای بلندمدت مثل آبیاری تحت‌فشار (که تا نیمی از مصرف آب را کاهش می‌دهد)، کشت گیاهان مقاوم، آبخیزداری و تغذیهٔ مصنوعی سفره‌های زیرزمینی ترکیب می‌کند.
فناوری سنجش از دور — دریافت اطلاعات از سطح زمین بدون تماس مستقیم، با سنجنده‌های نصب‌شده روی ماهواره یا هواپیما — امروز نقش مهمی در مدیریت این مخاطرات دارد، چون می‌تواند طیف‌هایی مثل مادون‌قرمز و امواج حرارتی را ثبت کند که چشم انسان قادر به دیدن آن‌ها نیست. این فناوری در زمین‌لغزش برای اندازه‌گیری دقیق جابه‌جایی توده‌های لغزشی تا حد سانتی‌متر بدون نیاز به حضور در محل خطرناک، در سیل برای پیش‌بینی مسیر سامانه‌های بارانی چند روز پیش از وقوع و تعیین حریم سیل‌گیر رودخانه‌ها، و در زلزله برای شناسایی گسل‌های فعال و پایش تغییرات دمایی اطراف آن‌ها (که تحت تنش گرما تولید می‌کنند) به کار می‌رود. ایران با پرتاب ماهوارهٔ «امید» در سال ۱۳۸۷ — اولین ماهوارهٔ ساخت داخل کشور — نهمین کشور جهان در پرتاب مستقل ماهواره به فضا شد و امروز از طریق ایستگاه‌های زمینی، تصاویر ماهواره‌ای را در اختیار وزارتخانه‌ها و مراکز پژوهشی قرار می‌دهد.