درس دوم: ایران و جهان در آستانۀ دورۀ معاصر
بخش اول: ایران از نادرشاه تا آقامحمدخان قاجار
زمینه‌های ظهور نادر
پس از سقوط صفویه (۱۱۳۵ق/۱۷۲۳م) ایران دچار هرج‌ومرج شد:
- افغان‌ها بر اصفهان مسلط شدند اما نتوانستند بر کل قلمرو صفوی حاکم شوند
- روسیه و عثمانی بخش‌هایی از شمال و غرب ایران را اشغال کردند
- تهماسب دوم (پسر شاه سلطان حسین) برای بازپس‌گیری قدرت نیرو جمع می‌کرد
نادر از ایل افشار (از ایلات قزلباش) بود که در خراسان می‌زیست. بخشی از این ایل را در دورۀ صفوی برای محافظت از مرزهای خراسان در برابر ازبکان به آن ناحیه کوچانده بودند.
نکتۀ: ایل افشار = از ایلات قزلباش = محافظ مرزهای خراسان در برابر ازبکان.
نادر؛ از سردار تا شاه
مراحل صعود نادر:
۱. پیوستن به تهماسب دوم و تصرف خراسان
۲. شکست دادن افغان‌ها
۳. پیروزی بر ارتش عثمانی در چندین جنگ
۴. بیرون راندن روس‌ها (روس‌ها با مشاهدۀ توان نادر، پیش از درگیری نظامی نیروهایشان را خارج کردند)
۵. خلع تهماسب دوم به بهانۀ بی‌کفایتی
شورای دشت مغان (۱۱۱۴ش/۱۷۳۶م):
نادر بزرگان، علما و سران ایلات را به دشت مغان فراخواند و سه شرط برای پذیرفتن سلطنت مطرح کرد:
| شرط | هدف |
|---|---|
| موروثی شدن سلطنت در خاندان افشار | تضمین استمرار حکومت |
| حمایت نکردن بزرگان از خاندان صفوی | قطع رابطه با گذشته |
| حل اختلافات مذهبی با عثمانی | هدف سیاسی–دیپلماتیک |
با پذیرش این شروط، سلسلۀ صفویه رسماً منقرض و نادر شاه ایران شد.
نکتۀ: شورای دشت مغان = انتخاب نادر به شاهی + انقراض رسمی صفویه. نادر از بزرگان «رأی» گرفت، نه از نسب یا دین — نوعی مشروعیت قراردادی در تاریخ ایران.
اقدامات نادرشاه
الف) نظامی — نبرد کَرنال (۱۱۱۷ش/۱۷۳۹م):
- لشکرکشی به هندوستان به بهانۀ تعقیب افغان‌ها و انگیزۀ مالی (تأمین هزینۀ ارتش بزرگ)
- تصرف دهلی و به دست آوردن غنایم عظیم: الماس دریای نور، تخت طاووس، گنجینه‌های جواهرات و کتب نفیس
- آوردن هزاران هنرمند و صنعتگر هندی به ایران
فراتر از کتاب: الماس دریای نور امروز در موزۀ جواهرات ملی ایران نگهداری میشود. نادر با این لشکرکشی ثروت هند را برای تأمین هزینههای ارتشش به کار گرفت — نشانه‌ای از اینکه اقتصاد داخلی توان تأمین این ارتش را نداشت.
ب) مذهبی–دیپلماتیک:
- تلاش برای حل اختلافات مذهبی با عثمانی
- برپایی شورای نجف (۱۱۵۵ق/۱۷۴۳م) با حضور ۷۰ تن از علمای شیعی و سنی ایران و مناطق همجوار
- هدف: به رسمیت شناختن مذهب جعفری به عنوان مذهب پنجم اهل سنت
- نتیجه: این اقدامات چندان موفق نبود و *مذهب شیعه به عنوان عامل انسجام ملی تضعیف شد
نکتۀ: نادر برای کاهش تنش با عثمانی، مذهب شیعه را تضعیف کرد — این اقدام از نظر سیاسی شکست خورد.
علل ناکامی نادر به عنوان پادشاه
نادر سردار بزرگی بود اما پادشاه موفقی نشد:
- اشتغال پیوسته به جنگ — فرصت ثبات‌سازی نداشت
- مالیات‌های سنگین برای تأمین هزینههای جنگ
- بدگمانی به نزدیکان و برخورد خشن با آنان در سال‌های پایانی
- غفلت از نهادهای اداری — نادر وزیر و دیوان‌سالار قوی نداشت و بیشتر از نزدیکانش به عنوان مشاور استفاده می‌کرد
- انتخاب نکردن پایتخت مشخص — مشهد و کلات بیشتر محل نگهداری خزاین بودند تا مرکز اداری
سرانجام نادر در ۱۱۲۶ش/۱۷۴۷م با توطئۀ نزدیکانش کشته شد.
فراتر از کتاب: نادر نمونۀ کلاسیک «سردار بدون دولت» است — توان نظامی فوق‌العاده داشت اما ساختار اداری پایداری نساخت. مقایسه با اسکندر مقدونی جالب است: هر دو امپراتوری بزرگ ساختند که بلافاصله پس از مرگشان فروپاشید.
افشاریان پس از نادر
با مرگ نادر، رقابت خونین برای قدرت آغاز شد. دو برادرزادۀ نادر مدعی حکومت شدند. سرانجام شاهرخ (نوۀ نادر) به قدرت رسید اما قلمرویش به مشهد محدود ماند و تا زمانی که آقامحمدخان قاجار آن را از میان برداشت (۱۲۱۲ق) ادامه یافت.
حکومت زندیه
کریم‌خان زند از طایفۀ زند (از ایلات لُر) پس از کشته شدن نادرشاه وارد رقابت قدرت شد.
ویژگی‌های کریم‌خان:
- از پذیرفتن عنوان «شاه» امتناع کرد و خود را «وکیل‌الرعایا» (نمایندۀ مردم) خواند
- از ادامۀ جنگ‌های توسعه‌طلبانه دست کشید
- با مردم مدارا کرد و با اقلیت‌های دینی رفتار مناسبی داشت
- شیراز را پایتخت کرد و آن را آباد ساخت
نکتۀ کنکوری: کریم‌خان = وکیل‌الرعایا + پایتخت شیراز + آرامش و آبادانی. در مقابل، نادر = جنگ‌طلبی + مالیات سنگین + بیثباتی.
اقدامات عمرانی کریم‌خان در شیراز:
- ساخت ارگ کریم‌خانی، مسجد وکیل، بازار وکیل، حمام وکیل
- بازسازی آرامگاه حافظ و سعدی
- احداث باغ دلگشا
زندیه پس از کریم‌خان:
با مرگ کریم‌خان (۱۱۵۷ش/۱۷۷۹م) دوباره آشوب آغاز شد. در کمتر از ۱۵ سال، هفت تن از خاندان زند به قدرت رسیدند. لطفعلی‌خان زند، آخرین فرمانروای زند، با وجود شجاعت و محبوبیت، از آقامحمدخان قاجار شکست خورد و کشته شد. زندیه در ۱۱۷۳ش/۱۷۹۴م منقرض شد.
بخش دوم: اوضاع سیاسی، اداری و اقتصادی ایران در عصر افشاریه و زندیه
۱. روابط خارجی
- مناسبات سیاسی و اقتصادی ایران با جهان خارج کاهش چشمگیری یافت
- مهم‌ترین مسئلۀ خارجی: برخوردهای نظامی با عثمانی و روسیه
- اختلافات با عثمانی با عقد معاهده‌ای به صلح انجامید (تا اواخر حکومت کریم‌خان که بصره را تصرف کرد)
- نادر برای انگلیسی‌ها معافیت‌های گمرکی در نظر گرفت و درصدد تأسیس نیروی دریایی در خزر و خلیج فارس بود
- هیئت‌هایی از فرانسه و انگلستان برای گرفتن امتیاز تجاری آمدند اما توافقی حاصل نشد
۲. نظام اداری
- حکومت نادر بر اقتدارگرایی و تمرکز نظامی متکی بود
- نهادهای اداری رونق نداشتند؛ نادر وزیر و دیوان‌سالار قوی نداشت
- ساختار اداری ایالات همانند دورۀ صفوی: بیگلربیگی برای ایالات بزرگ، خان برای شهرها
- نظام مالیاتی هم پولی بود هم کالایی؛ بخش اعظم آن صرف هزینههای نظامی می‌شد
نکتۀ0: نبود وزیر و مشاور برجسته در کنار نادر = یکی از مهم‌ترین علل ناپایداری حکومت افشاریه.
۳. اقتصاد و کشاورزی
در دورۀ افشاریه:
- کاهش شدید نیروی انسانی در کشاورزی (به دلیل جنگ‌های مداوم)
- مالیات‌های سنگین برای هزینههای نظامی
- ناامنی در نواحی اشغال‌شده
- نتیجه: رکود شدید در کشاورزی و تجارت
در دورۀ زندیه:
- آرامش و ثبات نسبی
- اقدامات کریم‌خان برای بهبود کشاورزی و بازرگانی
- شیراز و بندر بوشهر به مراکز مهم تجارت داخلی و خارجی تبدیل شدند
- کاهش مالیات و تلاش برای تثبیت قیمت کالاها
۴. علم، ادبیات و هنر
علم و آموزش:
- رونق دوران صفویه را نداشت
- پس از سقوط صفویه، مدارس و حوزه‌های علمیه تعطیل یا کم‌رونق شدند
- بسیاری از علما به عتبات عالیات مهاجرت کردند
- در دورۀ زندیه، با آرامش نسبی، فعالیت‌های علمی کمی رونق گرفت و مدارس جدیدی ساخته شد
مهم‌ترین دانشمندان:
| نام | حوزه |
|---|---|
| محمد وحید بهبهانی (۱۱۱۷–۱۲۰۵ق) | فقیه بزرگ شیعه؛ احیاگر مکتب اصولی |
| سید محمد مهدی بحرالعلوم (۱۱۱۵–۱۲۱۲ق) | فقیه اصولی و رجال‌نویس شیعه |
| آقامحمد بیدآبادی (د: ۱۱۹۸ق) | فقیه، حکیم و فیلسوف برجسته |
| میرزا محمد نصیر اصفهانی (د: ۱۱۹۱ق) | پزشک کریم‌خان؛ عالم به ریاضی، نجوم و موسیقی |
نکتۀ: وحید بهبهانی = احیاگر مکتب اصولی در برابر اخباریون — این تحول در فقه شیعه اهمیت بسیار داشت.
ادبیات — نهضت بازگشت ادبی:
مهم‌ترین تحول ادبی دورۀ زندیه، شکل‌گیری نهضت بازگشت ادبی بود:
- اعتراض به سبک هندی و بازگشت به سبک‌های خراسانی و عراقی
- شاعران قصیده را به سبک خراسانی و غزل را به سبک عراقی سرودند
- کانون اصلی: انجمن‌های ادبی اصفهان
- پیشگامان: مشتاق اصفهانی، لطفعلی‌خان آذربیگدلی، هاتف اصفهانی
- این جریان در دوره‌های افشاریه و قاجاریه نیز ادامه یافت
نکتۀ: نهضت بازگشت ادبی = دورۀ زندیه + اصفهان + اعتراض به سبک هندی.
هنر و معماری:
- ورود هنرمندان هندی پس از فتوحات نادر ← تلفیق هنر ایرانی و هندی
- در دورۀ نادر: بازسازی اصفهان، ساخت کاخ خورشید در کلات
- در دورۀ زندیه: ساخت مجموعۀ وکیل در شیراز، گسترش کلاه‌فرنگی (بنای تفریحی در وسط باغ)
- در نقاشی: تطبیق تدریجی با معیارهای هنری اروپا؛ اوج رونق مکتب نقاشی شیراز
بخش سوم: جهان در آستانۀ دورۀ معاصر
در سده‌های ۱۷ تا ۱۹م، جهان دو سوی متضاد داشت:
| شرق | غرب |
|---|---|
| ایران، عثمانی، گورکانیان هند | روسیه، فرانسه، انگلستان |
| دوران ضعف | مسیر قدرت و شکوفایی |
الف) حکومت‌های مسلمان در گرداب مشکلات
۱. عثمانی؛ امپراتوری بیمار
- در قرن ۱۸م بر بخش‌های وسیعی از شمال آفریقا، آسیای غربی و اروپای شرقی حکومت می‌کرد
- در مسیر اصلی تجارت زمینی و دریایی بین شرق و غرب قرار داشت
- از همان زمان روی کار آمدن افشارها، ضعف عثمانی آغاز شد
علل ضعف عثمانی:
- عوامل داخلی متعدد
- نفوذ و مداخلۀ قدرت‌های استعماری (انگلستان، روسیه، فرانسه، اتریش) به بهانۀ دفاع از حقوق اقلیت‌ها
نتیجه: اروپاییان به تدریج بخش‌هایی از قلمرو عثمانی را تصاحب کردند. رقابت بین دولت‌های اروپایی مانع از تسلط کامل یکی از آنان شد. عثمانی تا پایان جنگ جهانی اول به حیات خود ادامه داد.
نکتۀ: عثمانی = «مرد بیمار اروپا». رقابت اروپاییان بر سر تقسیم ارث عثمانی یکی از عوامل جنگ جهانی اول شد.
۲. گورکانیان هند؛ اسیر استعمار غربی
- حکومت گورکانی هند در قرن ۱۶م تشکیل شد و بر بخش بزرگی از هندوستان حکومت کرد
- در قرن ۱۸م رو به ضعف نهاد
علل ضعف:
- اختلاف و دشمنی میان هندوها و مسلمانان
- سوءمدیریت شاهان
- دسیسه‌بندی درباریان
- ورود استعمارگران
مراحل استعمار هند:
۱. پرتغالی‌ها — نخستین استعمارگرانِ اروپاییِ هند (اسپانیا برخلافِ پرتغال، حضورِ استعماریِ چشمگیری در هند نداشت)
۲. دولت گورکانی به اروپاییان امتیازات تجاری و گمرکی داد
۳. در قرن ۱۸م: فرانسه، هلند و انگلستان با تأسیس کمپانی هند شرقی فعالیت‌های استعماری را گسترش دادند
۴. استعمارگران با دامن زدن به اختلافات دینی و قومی، بخش‌هایی از هند را تصرف کردند
۵. رقابت میان استعمارگران با پیروزی انگلستان پایان یافت
۶. در ۱۲۳۶ش/۱۸۵۷م پس از سرکوب شورش سربازان هندی، انگلستان هند را رسماً جزء قلمرو خود اعلام کرد
۷. ملکۀ انگلستان، در کنارِ عنوانِ ملکه بریتانیا، لقب «امپراتریسِ هند» هم گرفت
فراتر از کتاب: کمپانی هند شرقی انگلیس یکی از اولین نمونه‌های «شرکت چندملیتی» در تاریخ است — شرکتی که ارتش داشت، قرارداد می‌بست و عملاً مثل یک دولت عمل می‌کرد.
ب) اروپا و آمریکا؛ انقلاب و استعمار
۳. انقلاب باشکوه انگلستان (۱۶۸۸م)
پیشینه: از قرن ۱۳م پارلمان در انگلستان وجود داشت اما قدرت چندانی نداشت.
رویداد ۱۶۴۶م: جنگ میان مجلس (به رهبری الیور کرامول) و چارلز یکم ← پیروزی مجلس ← کرامول نظام پادشاهی را برانداخت و رئیس‌جمهور شد ← سپس با مجلس درگیر شد و آن را منحل کرد.
پس از مرگ کرامول، سلطنت احیا شد اما پادشاه به مجلس توجهی نداشت. سرانجام مجلس دوباره پیروز شد (۱۶۸۸م = انقلاب باشکوه).
پیامد مهم: منشأ الهی سلطنت نفی شد و مجلس منشأ قدرت و تعیین‌کنندۀ اختیارات پادشاه شناخته شد.
انگلستان پس از این انقلاب رقبای بزرگ (اسپانیا، فرانسه) را شکست داد و به قدرت اول جهان تبدیل شد.
نکتۀ: انقلاب باشکوه = ۱۶۸۸م = پیروزی مجلس بر پادشاه = نفی منشأ الهی سلطنت. این انقلاب الگوی مشروطه‌خواهی در ایران و جهان شد.
۴. استقلال آمریکا (۱۷۷۵–۱۷۸۳م)
علل جنگ استقلال:
- وضع قوانین سخت توسط دولت انگلیس
- تمایل اشراف آمریکایی به استقلال
پس از آغازِ جنگ، حمایتِ فرانسه (اتحادِ رسمی از سالِ ۱۷۷۸م، به‌دلیلِ رقابتِ دیرینه با انگلستان) نقشِ تعیین‌کننده‌ای در نتیجهٔ جنگ داشت — هرچند این حمایت، علتِ آغازِ جنگ نبود، بلکه عاملی در ادامه و پیروزیِ آن بود.
جنگ استقلال (۱۷۷۵م) با پیروزی مستعمره‌نشینان پایان یافت (۱۱۶۲ش/۱۷۸۳م). جورج واشینگتن نخستین رئیس‌جمهور آمریکا شد (۱۷۸۹م).
اعلامیۀ استقلال (۱۷۷۶م): «همۀ انسان‌ها برابر آفریده شده‌اند و آفریدگارشان حقوق سلب‌نشدنی معینی به آنها عطا کرده است که حق زندگی، آزادی و جستجوی خوشبختی از جملۀ آنهاست.»
نکتۀ (تناقض مهم): آمریکا در همان زمان که اعلامیۀ استقلال را صادر کرد، میلیون‌ها سرخ‌پوست را کشت و از بردگی آفریقایی‌ها بهره می‌برد — این تناقض آشکار بین شعار و عمل، موضوع مهمی در تاریخ‌نگاری انتقادی است و در کتاب هم به آن اشاره شده.
۵. انقلاب فرانسه (۱۷۸۹م)
علل اجتماعی — سه طبقۀ جامعۀ فرانسه:
| طبقه | ویژگی |
|---|---|
| ممتاز (اشراف و زمین‌داران) | معاف از مالیات، دارای امتیازات فراوان |
| متوسط (وکلا، پزشکان، روزنامه‌نگاران، بازرگانان) | تحصیل‌کرده اما بی‌امتیاز؛ ناراضی |
| فقیر (اکثریت جمعیت) | بار اصلی مالیات و خدمات نظامی بر دوش آنان |
علل اقتصادی:
- شکست نظامی از انگلستان
- هزینههای هنگفت در آمریکا برای عقب نماندن از مسابقۀ استعماری
- ورشکستگی اقتصادی
علل فکری — روشنگری:
| متفکر | ایده |
|---|---|
| ولتر | اطاعت از عقل مادی، مبارزه با خرافات |
| مونتسکیو | تفکیک قوا، حقوق بشر |
| روسو | حکومت حاصل قرارداد اجتماعی است، اهمیت انتخابات |
فراتر از کتاب: مونتسکیو در کتاب نامه‌های ایرانی از زبان دو مسافر ایرانی در فرانسه، آموزه‌های کلیسا و اخلاق عمومی فرانسویان را نقد کرد — این کتاب در ایران هم ترجمه شد و بر روشنفکران مشروطه‌خواه تأثیر گذاشت.
رویداد انقلاب:
- ۱۴ ژوئیه ۱۷۸۹م (۱۱۶۸ش): حملۀ مردم به زندان باستیل (نماد استبداد)
- لویی شانزدهم مجبور به امضای قانون اساسی و پذیرش مشروطه شد
- انقلابیون تندرو پادشاه را عزل و نظام جمهوری برقرار کردند
- لویی شانزدهم و ماری آنتوانت با گیوتین اعدام شدند
- جنگ با کشورهای اروپایی آغاز شد
- ناپلئون بناپارت با کودتا (۱۷۹۹م) به قدرت رسید و سپس امپراتور فرانسه شد (۱۸۰۴–۱۸۱۴م)
نکتۀ: ناپلئون با وجودِ برآمدن از دلِ یک انقلابِ ضدسلطنتی، خود به امپراتور تبدیل شد — نشانه‌ای از اینکه فروپاشیِ یک نظامِ استبدادی همیشه به‌طورِ خودکار به دموکراسیِ پایدار نمی‌انجامد.
پیامدهایِ درازمدتِ انقلابِ فرانسه:
- سقوطِ نظامِ فئودالی و امتیازاتِ موروثیِ اشراف
- طرحِ ایده‌هایِ «حاکمیتِ ملی»، «قانونِ اساسی» و «برابریِ شهروندان» به‌عنوانِ الگویی برایِ سایرِ ملت‌ها
- گسترشِ جنگ‌هایِ ناپلئونی در اروپا و اشاعهٔ (هرچند ناخواسته) ایده‌هایِ انقلابی به دیگر سرزمین‌ها
جمع‌بندی: ایران در برابرِ جهانِ درحالِ تحول
| ایران (افشاریه و زندیه) | جهانِ غرب (همزمان) |
|---|---|
| تمرکز بر قدرتِ نظامیِ فردی (نادر) یا مدارایِ فردی (کریم‌خان) | شکل‌گیریِ نهادهایِ مشارکتی (مجلس در انگلستان، جمهوری در آمریکا و فرانسه) |
| نبودِ دیوان‌سالاریِ باثبات و قانونِ اساسی | تدوینِ قانونِ اساسی و محدودسازیِ قدرتِ پادشاه |
| اقتصادِ متکی بر مالیاتِ نظامی و کشاورزیِ سنتی | رشدِ سرمایه‌داریِ تجاری و کمپانی‌هایِ استعماری |
نکتۀ کنکوری: درحالی‌که غرب به‌سویِ محدودسازیِ قدرتِ مطلقه و مشارکتِ مردمی حرکت می‌کرد، ایران و دیگر قدرت‌هایِ مسلمان (عثمانی، گورکانیانِ هند) هنوز درگیرِ حکومت‌هایِ فردی و ناپایدار بودند — این فاصله، زمینه‌سازِ نفوذِ بعدیِ استعمار در این منطقه و همچنین جرقهٔ اندیشهٔ اصلاح‌طلبی و مشروطه‌خواهی در ایرانِ دورانِ قاجار شد.