جنگ جهانی اول و ایران

درس ششم: جنگ جهانی اول و ایران

بخش اول: زمینه‌ها و علل جنگ جهانی اول

۱. تداوم و گسترش استعمار

انقلاب صنعتی → تولید سلاح پیشرفته → گسترش استعمار در آسیا، آفریقا و آمریکا

• انگلستان و فرانسه: بزرگ‌ترین امپراتوری‌های استعماری — رقابت مستقیم بر سر مستعمرات
• روسیه: از نظر علمی عقب‌مانده‌تر از غرب، اما قدرت نظامی فوق‌العاده — سیاست توسعه‌طلبانه به سمت جنوب (ایران، عثمانی، بالکان، دریاهای گرم)
• آمریکا: در قرن ۱۹ به قدرت صنعتی تبدیل شد — نفوذ در آمریکای لاتین

نکتۀ: روسیه با وجود عقب‌ماندگی علمی، قدرت نظامی بالایی داشت. این تناقض ظاهری در سؤالات تحلیلی می‌آید.

۲. رشد ملی‌گرایی و ظهور قدرت‌های جدید

وحدت ایتالیا:

• تا اواسط قرن ۱۹ ایتالیا چندپاره بود (زیر سلطه پاپ، اتریش، فرانسه)
• ملی‌گرایان از رقابت اتریش و فرانسه استفاده کردند → ایتالیای متحد

وحدت آلمان (۱۸۷۱م):

• ۳۹ ایالت پراکنده در اتحادیه آلمانی
• پروس = قوی‌ترین ایالت → پیشگام وحدت
• ویلهلم یکم (فرمانروا) + بیسمارک (صدراعظم / مرد آهنین) → شکست دانمارک، اتریش، فرانسه → تأسیس امپراتوری آلمان
• پایتخت: برلین | نام: رایش دوم (رایش = امپراتوری)

نکتۀ: بیسمارک = مرد آهنین = صدراعظم پروس/آلمان. رایش دوم = ۱۸۷۱م. این دو با هم در یک سؤال می‌آیند.

پیشرفت سریع آلمان:

• صنعت، آموزش، حمل‌ونقل → یکی از پیشروترین کشورهای اروپا
• رقابت دریایی با انگلستان (ساخت زیردریایی، کشتی جنگی، هواپیما)
• مشکل: خاک کم + منابع طبیعی محدود → نیاز به مستعمرات و توسعه در اروپا
• نتیجه: دشمنی با فرانسه (سر ایالت‌های مرزی) + کشمکش با روسیه (سر بالکان) + رقابت با انگلستان (سر مستعمرات)

۳. تشکیل اتحادها (دوران صلح مسلح)

دوران صلح مسلح: کشورها درگیر جنگ نبودند اما:

• انبار کردن سلاح پیشرفته
• بستن پیمان‌های نظامی
• آماده‌سازی برای جنگ

نکتۀ: اتحاد مثلث ≠ اتفاق مثلث. اشتباه گرفتن این دو رایج است. آلمان در اتحاد مثلث است، نه اتفاق.

۴. بحران بالکان — جرقه جنگ

• بالکان = جنوب شرقی اروپا = تا قرن ۱۴ تحت سلطه عثمانی
• با ضعف عثمانی: روسیه، اتریش و دیگران برای نفوذ رقابت کردند
• صربستان می‌خواست بوسنی را بگیرد (برای تشکیل کشور اسلاوی) اما بوسنی زیر نفوذ اتریش بود

۲۸ ژوئن ۱۹۱۴: ولیعهد اتریش و همسرش در سارایوو (پایتخت بوسنی) توسط یک ملی‌گرای متعصب صرب کشته شدند.

• اتریش → اعلان جنگ به صربستان
• آلمان → جانبداری از اتریش
• روسیه → طرفداری از صربستان
• زنجیره پیمان‌ها → جنگ جهانی اول آغاز شد

نکتۀ: قتل ولیعهد اتریش = بهانه جنگ، نه علت اصلی. علت اصلی = تراکم تضادهای استعماری، ملی‌گرایانه و نظامی در اروپا. این تفاوت مفهومی در سؤالات تحلیلی مهم است.

فراتر از کتاب: برخی مورخان جنگ جهانی اول را «جنگ بر اساس جدول زمانی» می‌نامند — چون شبکهٔ درهم‌تنیدهٔ پیمان‌های نظامی (اتحاد مثلث/اتفاق مثلث) و برنامه‌های بسیج ارتش‌ها چنان به هم گره خورده بود که با شروع بسیج نظامی روسیه، توقف زنجیرهٔ اعلان جنگ‌ها عملاً غیرممکن شد؛ یعنی ساختار اتحادها خودش عاملی برای گسترش خودکار یک درگیری محلی به جنگی جهانی بود.

بخش دوم: انقلاب روسیه

زمینه‌ها

• بار جنگ بر دوش کارگران و کشاورزان، ثروت به جیب اشراف
• ۱۹۰۵م: اصلاحات سیاسی اجباری — کافی نبود
• بلشویک‌ها (= اکثریت): مارکسیست‌های رادیکال — معتقد به انقلاب بنیادین، نه اصلاح تدریجی

انقلاب ۱۹۱۷م

• تزار ۱۵ میلیون کارگر و کشاورز را به جبهه فرستاد → کمبود کالا → خشم عمومی
• آلمان به رهبران تبعیدی بلشویک کمک کرد به روسیه بازگردند (تا روسیه از جنگ خارج شود)
• لنین با شعار «صلح، زمین، نان» + «همه قدرت از آنِ شوراها» → تزار دستگیر و کشته شد

پیامدها

• لنین برای خروج از جنگ، متصرفات وسیعی به متحدین واگذار کرد
• جنگ داخلی → سرکوب مخالفان → تأسیس اتحاد جماهیر شوروی
• مالکیت خصوصی کارخانه‌ها و زمین‌ها لغو شد → شورای کارگران و کشاورزان

نکتۀ: آلمان به بلشویک‌ها کمک کرد — نه از سر ایدئولوژی، بلکه برای تضعیف روسیه در جبهه جنگ

بخش سوم: پایان جنگ و پیامدها

پایان جنگ

• آمریکا تا سال سوم جنگ وارد نشده بود
• ورود آمریکا به جانب متفقین → ابتکار عمل به دست متفقین → تسلیم متحدین
• نوامبر ۱۹۱۸م / پاییز ۱۲۹۷ش: پایان جنگ جهانی اول

پیمان صلح ورسای

• کنفرانس پاریس → پیمان‌های جداگانه با هر کشور مغلوب
• مهم‌ترین پیمان: با آلمان
  • مستعمرات آلمان بین متفقین تقسیم شد
  • بخش‌هایی از خاک آلمان به فرانسه و لهستان واگذار شد
  • آلمان ملزم به پرداخت غرامت سنگین شد
  • توان نظامی آلمان محدود شد

نکتۀ: تحقیر آلمان در ورسای = یکی از علل اصلی ظهور هیتلر و جنگ جهانی دوم. این ارتباط علّی در سؤالات تحلیلی مهم است.

فروپاشی عثمانی

• عثمانی در جنگ به متحدین پیوست → شکست خورد → اشغال توسط متفقین
• انگلستان و فرانسه قبل از پایان جنگ قرارداد پنهانی برای تقسیم عثمانی بستند
• نتیجه: کشورهای ترکیه، عراق، سوریه، اردن، فلسطین، لبنان، عربستان شکل گرفتند

نکتۀ: مرزهای کنونی خاورمیانه = میراث جنگ جهانی اول + قراردادهای استعماری انگلیس و فرانسه.

جامعه ملل

• با طراحی فاتحان جنگ، در ژنو سوئیس با عضویت ۴۰ کشور تأسیس شد
• هدف اعلامی: صلح و امنیت جهانی
• هدف واقعی: تثبیت سلطه قدرت‌های مستکبر و جلوگیری از قدرت‌یابی رقبا
• نتیجه: نتوانست مانع جنگ جهانی دوم شود

تلفات انسانی

• بیش از ۹ میلیون نظامی کشته
• میلیون‌ها نظامی مجروح، اسیر، مفقود
• ده‌ها میلیون غیرنظامی: کشته، بیمار، آواره (قحطی، بیماری‌های ناشی از جنگ)

بخش چهارم: ایران در جنگ جهانی اول

وضعیت ایران در آستانه جنگ

• اختلافات سیاسی داخلی + ضعف تشکیلات اداری و نظامی
• مشکلات اقتصادی + دخالت‌های فزاینده خارجی
• دولت مشروطه ناتوان از برقراری نظم و امنیت

اشغال نظامی ایران

مفهوم کلیدی — بی‌طرفی و محدودیت‌های آن در نظام بین‌الملل: بی‌طرفی یعنی امتناع رسمیِ یک کشور از ورود به جنگ و طرفداری از هیچ‌یک از طرفین درگیر. اما در عمل، بی‌طرفیِ کشورهای ضعیف فقط زمانی محترم شمرده می‌شود که به نفع قدرت‌های بزرگ باشد. ایران به دلیل موقعیت راهبردی (مرز مشترک با روسیه و عثمانی، مسیر ارتباطی هند) نمونهٔ آشکار این واقعیت شد: بی‌طرفی را رسماً اعلام کرد اما هیچ‌یک از قدرت‌های درگیر به آن پایبند نماندند. همین الگو — بی‌طرفیِ نادیده‌گرفته‌شده — در جنگ جهانی دوم هم برای ایران دقیقاً تکرار شد.

• ایران بی‌طرفی اعلام کرد — اما هیچ‌کس به آن احترام نگذاشت

• قرارداد ۱۹۱۵: انگلیس و روس شمال ایران را بین خود تقسیم کردند (شمال = روسیه، جنوب = انگلیس)

نکتۀ: ایران بی‌طرف بود اما اشغال شد — نشانه ضعف حکومت مشروطه و بی‌اعتنایی قدرت‌های بزرگ به حقوق بین‌الملل.

کمیتهٔ دفاع ملی و دولت موقت کرمانشاه

• با تشدید فشار روس و انگلیس بر دربار تهران (۱۲۹۴ش/۱۹۱۵م)، گروهی از نمایندگان مجلس و شخصیت‌های ملی‌گرا و طرفدار آلمان-عثمانی («کمیتهٔ دفاع ملی») تهران را ترک کردند
• ابتدا به قم، سپس به کرمانشاه مهاجرت کردند و با حمایت آلمان و عثمانی، دولت موقت ملی ایران را تشکیل دادند
• ریاست این دولت موقت با نظام‌السلطنه مافی بود
• هدف: ادامهٔ مقاومت در برابر اشغال روس-انگلیس و کسب حمایت نظامی از متحدین (آلمان و عثمانی)
• با شکست عثمانی در جبهه غرب ایران و عقب‌نشینی نیروهای متحدین، این دولت موقت فروپاشید و اعضایش پراکنده شدند

نکتۀ: دولت موقت کرمانشاه ≠ دولت مرکزی تهران. تهران زیر فشار روس-انگلیس اسماً بی‌طرف ماند؛ کرمانشاه آشکارا به آلمان-عثمانی متمایل بود. این دوگانگی نشانهٔ فروپاشی اقتدار مرکزی دولت مشروطه در جنگ بود.

مقاومت مردمی

با وجود ناتوانی حکومت مرکزی، مردم مقاومت کردند:

• رئیسعلی دلواری (تنگستانی و دشتستانی): مقاومت در برابر انگلیس در فارس و بوشهر
• ناصر دیوان کازرونی + مردم کازرون: نبرد با نیروهای انگلیسی
• عشایر عرب خوزستان: «نبرد جهاد» در برابر قوای بیگانه
• انگیزه: فتوای مراجع تقلید + دفاع از استقلال وطن

فراتر از کتاب: رئیسعلی دلواری در برخوردی با نیروهای انگلیسی در دشتستان کشته شد و به یکی از نمادهای ملی مقاومت در برابر استعمار تبدیل شد؛ امروز خیابان‌ها و میدان‌هایی در بوشهر به نام او نامگذاری شده‌اند. الگوی «مقاومت مردمی و مذهبی در غیاب حکومت مرکزی» که در نهضت تنباکو و مشروطه هم دیده شد، در جنگ جهانی اول هم تکرار شد — نشانهٔ تداوم یک الگوی تاریخی در برابر استعمار.

آثار و نتایج جنگ برای ایران

قحطی بزرگ:

• انگلیس و روسیه غله ایران را برای تأمین نیروهای خود خریداری و انبار کردند
• کمبود مواد غذایی → قحطی گسترده → مرگ میلیون‌ها ایرانی
• جمعیت ایران پس از جنگ به شکل فجیعی کاهش یافت

فراتر از کتاب: به گزارش برخی پژوهشگران، قحطی سال‌های ۱۲۹۶ تا ۱۲۹۸ش موجب مرگ حدود دو میلیون نفر از جمعیت ایران شد — رقمی که آن را به یکی از مرگبارترین قحطی‌های تاریخ معاصر ایران تبدیل می‌کند. برخلاف قحطی‌های ناشی از خشکسالی، این فاجعه عمدتاً «ساختهٔ سیاست» بود، نه طبیعت.

پیامدهای سیاسی:

• تزلزل دولت مرکزی
• تعطیلی مجلس شورای ملی
• تضعیف بیشتر نظام مشروطه

نکتۀ: قحطی ایران در جنگ جهانی اول = عمدتاً نتیجه سیاست انگلیس و روسیه، نه صرفاً خشکسالی

بخش پنجم: قرارداد ۱۹۱۹

زمینه

• انقلاب بلشویکی ۱۹۱۷ → روسیه نیروهایش را از ایران خارج کرد
• انگلستان شمال ایران را هم اشغال کرد (علاوه بر جنوب)
• ایران: خزانه خالی + بی‌نظمی داخلی + شورش‌های محلی + نیاز مالی شدید

محتوای قرارداد

دولت وثوق‌الدوله با انگلستان قرارداد بست (۱۲۹۷-۱۲۹۹ش):

• اداره دارایی و برخی وزارتخانه‌های ایران در اختیار انگلستان
• ارتش ایران زیر فرمان افسران انگلیسی سازماندهی شود
• انگلستان وامی تحت نظارت کارشناسان خود به ایران بدهد
• بدون تصویب مجلس (چون مجلس تعطیل بود) اجرا شد

رشوه‌های انگلیس

• به وثوق‌الدوله و دو وزیر کابینه‌اش رشوه کلان پرداخت شد
• احمدشاه هم تطمیع شد تا مخالفت نکند
• این اسناد در آرشیو وزارت خارجه بریتانیا موجود است

مخالفت با قرارداد

• مخالفت گسترده: شخصیت‌های ملی، مذهبی، احزاب، مطبوعات
• آیت‌الله سیدحسن مدرس: جدی‌ترین مخالف
• وثوق‌الدوله مخالفان را سرکوب، زندانی و تبعید کرد
• اما اعتراض‌ها ادامه یافت → یکی از علل سقوط دولت وثوق‌الدوله

نکتۀ: قرارداد ۱۹۱۹ = بدون تصویب مجلس + رشوه به وزرا + مخالفت مدرس + سقوط وثوق‌الدوله. این چهار نکته با هم در یک سؤال می‌آیند.

ایران در کنفرانس ورسای:
هیئت ایرانی به ریاست علیقلی‌خان مشاورالممالک انصاری به پاریس رفت تا خواستار لغو قراردادهای ناقض استقلال ایران شود — اما اجازه شرکت در کنفرانس به آن‌ها داده نشد.

فراتر از کتاب: بی‌اعتنایی متفقین به هیئت ایرانی در ورسای، در تضاد آشکار با شعار «حق تعیین سرنوشت ملت‌ها» بود که وودرو ویلسون (رئیس‌جمهور آمریکا) پیش‌تر مطرح کرده بود — نمونه‌ای از فاصلهٔ شعارهای صلح‌طلبانهٔ پس از جنگ با رفتار واقعی قدرت‌های فاتح با کشورهای کوچک.

جدول زمانی

جدول شخصیت‌های کلیدی ایران در جنگ جهانی اول

نکات جمع‌بندی

• علل جنگ جهانی اول = ۳ عامل: استعمار + ملی‌گرایی + رقابت قدرت‌های جدید (آلمان)
• بیسمارک = مرد آهنین = صدراعظم پروس = متحدکننده آلمان
• اتحاد مثلث = آلمان + اتریش + ایتالیا | اتفاق مثلث = انگلیس + روسیه + فرانسه
• جرقه جنگ = قتل ولیعهد اتریش در سارایوو (بهانه، نه علت اصلی)
• بلشویک = اکثریت = مارکسیست رادیکال = لنین
• شعار لنین = «صلح، زمین، نان» + «همه قدرت از آنِ شوراها»
• آلمان به بلشویک‌ها کمک کرد تا روسیه از جنگ خارج شود
• پیمان ورسای = تحقیر آلمان = زمینه جنگ جهانی دوم
• فروپاشی عثمانی = عراق+اردن+فلسطین (انگلیس) + لبنان+سوریه (فرانسه)
• جامعه ملل = ژنو سوئیس + ۴۰ کشور + نتوانست مانع جنگ دوم شود
• ایران بی‌طرف بود اما اشغال شد (روسیه شمال + انگلیس جنوب + عثمانی غرب) — الگویی که در جنگ جهانی دوم هم تکرار شد
• دولت موقت کرمانشاه (به ریاست نظام‌السلطنه مافی) ≠ دولت مرکزی تهران؛ اولی متمایل به آلمان-عثمانی، دومی زیر فشار روس-انگلیس
• قحطی ایران = عمدتاً نتیجه غله‌برداری انگلیس و روسیه، نه خشکسالی؛ برآورد پژوهشگران: حدود ۲ میلیون کشته
• قرارداد ۱۹۱۹ = وثوق‌الدوله + رشوه + بدون مجلس + مخالفت مدرس
• هیئت ایرانی در ورسای = اجازهٔ شرکت نگرفت — در تضاد با شعار «حق تعیین سرنوشت ملت‌ها»ی ویلسون
• رئیسعلی دلواری = مقاومت در برابر انگلیس در جنوب ایران