سیاست و حکومت در عصر قاجار

۱. پیشینه و تأسیس حکومت قاجار

ایل قاجار — از کجا آمدند؟

• از ایلات قزلباش و یاران شاه اسماعیل صفوی
• شاه عباس اول آنان را به استرآباد (گرگان) کوچاند
• پس از سقوط صفویه به تهماسب دوم صفوی پیوستند
• همواره در پی کسب قدرت بودند

آقامحمدخان قاجار (۱۱۷۴–۱۱۷۵ش)

• پسر محمدحسن‌خان قاجار
• در کودکی گروگان در شیراز نزد کریم‌خان زند
• پس از مرگ کریم‌خان به استرآباد گریخت، ایل را متحد کرد
• تهران را پایتخت قرار داد و در ۱۲۱۰ق/۱۱۷۴ش تاج‌گذاری کرد
• در لشکرکشی به قفقاز به دست همراهانش کشته شد (۱۲۱۱ق)

🔴 نکته: آقامحمدخان برای یکپارچگی سیاسی ایران تلاش فراوان کرد اما بی‌رحمی افراطی او در تاریخ مذموم است.

چرا تهران پایتخت شد؟

💡 تهران پیش از قاجار یک آبادی بود؛ شاه تهماسب صفوی اولین کسی بود که به آن توجه کرد و باروی کشید.

۲. شاهان قاجار — جدول خلاصه

۳. صدراعظم‌های مهم

قائم‌مقام فراهانی

• وزیر محمدشاه، تربیت‌یافته مکتب قائم‌مقام اول
• توانا، ادیب، مدیر — مانع دخالت درباریان در امور کشور شد
• به دستور محمدشاه کشته شد
• جانشین: حاجی میرزاآقاسی (درویش‌مسلک، ناکارآمد) ← نفوذ روس و انگلیس بیشتر شد

امیرکبیر (میرزاتقی‌خان فراهانی)

• صدراعظم ناصرالدین‌شاه در آغاز سلطنت
• تربیت‌یافته مکتب قائم‌مقام

اصلاحات امیرکبیر:

• سرانجام با توطئه مخالفان داخلی و خارجی برکنار و کشته شد
• اصلاحاتش به نتیجه مطلوب نرسید

🔴 تشابه کنکوری: هر دو صدراعظم مصلح (قائم‌مقام و امیرکبیر) با دسیسه کشته شدند. این الگو در سؤالات مقایسه‌ای می‌آید.

۴. نظام سیاسی و اداری

جایگاه شاه

• نظام پادشاهی مطلقه و استبدادی (پیش از مشروطه)
• شاه هر سه قوه را در انحصار خود داشت
• خود را مالک جان و مال ایرانیان می‌شمرد

اما قدرت شاهان قاجار محدود می‌شد توسط:

💡 فراتر از کتاب: این تضاد میان «ادعای قدرت مطلق» و «ناتوانی در اعمال آن» یکی از علل اصلی انقلاب مشروطه شد.

صدراعظم

• دومین مقام پس از شاه
• حق مداخله در همه امور، نامه‌نگاری با شاه، اصلاح امور
• امنیت جانی نداشت — بسیاری با دسیسه درباریان کشته شدند

حکومت ایالات

• حکام از میان زمین‌داران، اعیان، سران ایلات و شاهزادگان قاجاری بودند
• تا حدودی خودمختار — بخش اعظم درآمد منطقه را برای خود نگه می‌داشتند
• ایالت آذربایجان همواره به عهده ولیعهد بود
• شاهان قاجار از طریق ازدواج با خاندان‌های محلی نفوذ خود را گسترش می‌دادند

تشکیلات اداری

• در اوایل قاجار: فقط چهار وزارتخانه (مالیه، جنگ، عدلیه، خارجه)
• در دوره ناصری: وزارتخانه‌های جدید اضافه شد (داخله، تجارت، معارف، پست و تلگراف)
• اشکالات: فاقد بایگانی منظم، فاقد حقوق ثابت، دامنه فعالیت محدود به پایتخت
• مناصب موروثی و قابل خرید و فروش بود

مستوفیان:

• مسئول محاسبه و گردآوری مالیات + نظارت بر املاک دیوانی
• شغلشان ارثی بود
• کتابچه‌های مالیاتی را ملک شخصی می‌دانستند ← فساد گسترده

سازمان قضایی

۵. ارتش و تشکیلات نظامی

ارتش اولیه قاجار

• بر پایه ایلیاتی — مجهز به تیر و کمان، شمشیر، گرز
• به ندرت از توپخانه استفاده می‌کرد
• در برابر ارتش حرفه‌ای روسیه کاملاً ناکارآمد بود

تلاش‌های اصلاحی

بریگاد قزاق

• تنها نیروی منظم و منسجم قاجار
• تحت فرماندهی افسران روسی تا اواخر قاجار
• کمتر از ۱۰ هزار نفر
• بیشتر نگهبان شاه بود، نه نیروی دفاع از مرز

🔴 نکته مهم: همین بریگاد قزاق بود که رضاخان از فرماندهانش بود و کودتای ۱۲۹۹ش را انجام داد — ارتباط مستقیم با فروپاشی قاجار دارد.

۶. روابط خارجی

وضعیت کلی

• ایران از تحولات علمی-صنعتی اروپا ناآگاه بود
• قدرت‌های اروپایی (روسیه، انگلستان، فرانسه) رقابت شدیدی برای نفوذ در ایران داشتند
• ایرانیان در برابر هجوم اروپاییان غافلگیر شدند

الف) روسیه

زمینه:

• از زمان پتر کبیر: سیاست توسعه‌طلبانه به سمت جنوب
• هدف: تسلط بر سرحدات شمالی ایران و عثمانی

جنگ‌های ایران و روس:

پیامدهای معاهده ترکمانچای (مهم‌ترین معاهده ننگین):

• واگذاری گرجستان، داغستان، ارمنستان، نخجوان و اران به روسیه
• رود ارس مرز دو کشور شد
• ممنوعیت داشتن کشتی جنگی ایران در دریای خزر
• پرداخت ۵ میلیون تومان غرامت
• اعطای کاپیتولاسیون (مصونیت قضایی) به اتباع روس

امتیازات بعدی روسیه:

• عهدنامه آخال (۱۲۹۹ق/۱۸۸۱م) — تسخیر مناطق شرقی خزر
• تأسیس بانک استقراضی، تصاحب شیلات شمال، تأسیس بریگاد قزاق

🔴 عهدنامه آخال سرزمین‌های بیشتری را جدا کرد اما گلستان و ترکمانچای بیشتر در ذهن ماندند چون مناطق متراکم‌تر و پرجمعیت‌تر بودند و کاپیتولاسیون را تحمیل کردند.

ب) انگلستان

هدف اصلی: حفظ هندوستان و جلوگیری از رسیدن رقبا به آن از طریق ایران

اقدامات:

• اعزام سفیران کارکشته و امضای معاهدات (مجمل و مفصل)
• حضور در خلیج فارس و تسلط بر جزایر ایرانی
• حمایت از حاکمان شورشی هرات و افغانستان برای ایجاد منطقه حائل
• معاهده پاریس (۱۲۷۳ق): جداکردن افغانستان از ایران
• قرارداد گلداسمیت: جداکردن بخشی از سیستان و بلوچستان

امتیازات اقتصادی انگلیس:

قضیه تنباکو:

• مردم و علما مخالفت کردند
• میرزای شیرازی فتوا داد: «استعمال تنباکو در حکم مبارزه با امام زمان است»
• شاه مجبور به لغو قرارداد شد ← اولین پیروزی بزرگ جنبش مردمی در قاجار

💡 فراتر از کتاب: لرد کرزن درباره امتیاز رویتر نوشت: «کامل‌ترین و فوق‌العاده‌ترین تسلیم منابع یک کشور به بیگانه است.» این نشان می‌دهد حتی انگلیسی‌ها از گستردگی این امتیاز شگفت‌زده بودند.

پ) فرانسه

• ناپلئون برای حمله به هندوستان (برای ضربه به انگلیس) به ایران نیاز داشت
• فتحعلی‌شاه هم متحد قدرتمندی برای جنگ با روسیه می‌خواست
• معاهده فین‌کنشتاین (۱۲۲۲ق/۱۸۰۷م)
• هیئت نظامی فرانسه به ایران آمد و اقدامات مفیدی انجام داد
• شکست: ناپلئون با روسیه صلح کرد (تیلسیت) و ایران را تنها گذاشت
• روابط بعدی: قراردادهای بازرگانی + امتیاز کاوش‌های باستان‌شناسی به فرانسه

ت) عثمانی

• کمترین تنش در مقایسه با روسیه و انگلیس
• اختلافات: مرزی، زائران عتبات، مشکلات تجاری
• قراردادهای صلح: ارزنةالروم اول و دوم با وساطت روسیه و انگلیس
• روابط فرهنگی و بازرگانی همیشه برقرار بود
• اواخر قاجار: شعار «اتحاد اسلام» عثمانی بخشی از روشنفکران ایرانی را جذب کرد

ث) سایر کشورها

• ایران تلاش کرد با آمریکا، اتریش، ایتالیا، بلژیک رابطه برقرار کند
• هدف: کاستن از فشار روسیه و انگلیس
• موفقیت چندانی نداشت به علت سنگ‌اندازی روس و انگلیس

۷. ناصرالدین‌شاه — نمونه تضاد در شخصیت قاجاری

• به دست میرزارضا کرمانی (از هواداران سیدجمال‌الدین اسدآبادی) کشته شد
• در آستانه پنجاهمین سالگرد سلطنتش

۸. نکات— جمع‌بندی

🔴 ترتیب صدراعظم‌های مهم:

• محمدشاه: قائم‌مقام (کشته شد) ← میرزاآقاسی
• ناصرالدین‌شاه: امیرکبیر (کشته شد) ← میرزاآقاخان نوری

🔴 تفاوت گلستان و ترکمانچای:

• گلستان (۱۲۲۸ق): جنگ اول، بدون غرامت، بدون کاپیتولاسیون
• ترکمانچای (۱۲۴۳ق): جنگ دوم، ۵ میلیون تومان غرامت + کاپیتولاسیون ← ننگین‌تر

🔴 امتیاز رویتر ← لغو شد. بانک شاهنشاهی ← ماند. تنباکو ← با فتوای میرزای شیرازی لغو شد.

🔴 معاهده فین‌کنشتاین = ایران و فرانسه / معاهده ارزنةالروم = ایران و عثمانی

🔴 بریگاد قزاق = نیروی نظامی منظم قاجار، زیر فرمان افسران روسی، بیشتر نگهبان شاه بود نه دفاع از مرز.

🔴 کاپیتولاسیون = مصونیت قضایی اتباع خارجی = آنان تابع قوانین ایران نبودند ← نقض حاکمیت ملی

🟡 نکته فراتر از کتاب: سیاست «تعادل» قاجار (بازی روسیه و انگلیس در برابر هم) ابتکار میرزا تقی‌خان و قائم‌مقام بود اما در عمل هر بار یکی از دو قدرت پیروز می‌شد و ایران بازنده بود.