نهضت مشروطۀ ایران

بخش اول: زمینه‌های نهضت مشروطه

۱. از دست رفتن سرزمین‌ها

• جدا شدن مناطق حاصلخیز ایران توسط روسیه و انگلستان (عهدنامه‌های گلستان، ترکمانچای، پاریس)
• نارضایتی عمومی از ناتوانی حکومت در حفظ تمامیت ارضی

۲. غلبه استعمار بر مملکت

• ضعف حکومت + فساد درباریان = زمینه نفوذ بیگانگان
• امتیازات به خارجیان: ریشه اصلی سلطه استعمار
• وام‌های کلان از روس و انگلیس — خرج سفرهای اروپایی شاهان (نه توسعه کشور)
• کاپیتولاسیون (از عهدنامه ترکمانچای): بیگانگان در ایران از قانون ایران معاف بودند ← احساسات ملی را جریحه‌دار کرد

نکتۀ : کاپیتولاسیون = معافیت اتباع خارجی از قوانین ایران. این امتیاز از عهدنامه ترکمانچای (۱۸۲۸م) آغاز شد و تا دوره رضاشاه ادامه داشت.

۳. استبداد دستگاه حاکم

• قدرت مطلق در دست شاه، بدون نظام اداری کارآمد
• مالیات‌های سنگین + ستم حاکمان ایالات (بدتر از مرکز)
• هیچ تضمینی برای جان و مال مردم وجود نداشت

۴. مخالفت مردم و علما با استبداد و استعمار

• آموزه‌های اسلامی (امر به معروف، نهی از منکر، عدالت‌خواهی) ← احساس تکلیف دینی در برابر ظلم
• مکتب شیعه: قدرت مطلق سلاطین را نامشروع می‌داند
• نهضت تنباکو (۱۲۷۰ش): اولین ثمره — نشان داد روحانیت می‌تواند استبداد و استعمار را به زانو درآورد
• در آستانه مشروطه، روحانیون به انسجام سیاسی یک قرن مبارزه رسیده بودند

نکتۀ : نهضت تنباکو = پیش‌درآمد مشروطه. هر دو با رهبری روحانیت و اتحاد مردم پیروز شدند. این الگو را در سؤالات مقایسه‌ای بشناسید.

۵. ورود اندیشه‌های جدید

• از ۱۲۳۸ تا ۱۲۹۰ش بسیاری از کشورهای اروپایی و آسیایی به مشروطه یا جمهوری رسیدند
• کانال‌های ورود اندیشه:
  • اعزام دانشجو به خارج
  • سفرهای درباریان و سیاستمداران
  • مهاجرت ایرانیان
  • روزنامه‌های فارسی‌زبان (داخلی و خارجی)
  • سفرنامه‌ها و آثار روشنفکران

روزنامه‌های فارسی خارج از کشور: چون سانسور داخلی اجازه انتقاد نمی‌داد، روزنامه‌هایی مثل «قانون» (میرزا ملکم‌خان، لندن) و «حبل‌المتین» (کلکته) آزادانه می‌نوشتند.

آثار مهم روشنفکران:

نکتۀ: روشنفکران قاجار دو دسته بودند: آنان که اندیشه غربی را بدون نقد پذیرفتند (خودباختگی فرهنگی) و آنان که از دل سنت اسلامی به مشروطه رسیدند. این تفاوت در سؤالات تحلیلی مهم است.

بخش دوم: آغاز حرکت مردم و پیروزی نهضت

وضعیت مظفرالدین‌شاه

• بیمار، بی‌اراده، ناتوان از اداره کشور
• عین‌الدوله (صدراعظم): مستبد و خشن
• سه سفر اروپایی با وام از بیگانگان ← فقر عمومی + رکود اقتصادی

حوادث منجر به مشروطه (به ترتیب)

۱. ماجرای نوز بلژیکی (۱۲۸۳ش)

• نوز بلژیکی (مسئول گمرک ایران) در جشن بالماسکه با لباس روحانی عکس گرفت
• عکس در محرم ۱۳۲۳ق بین مردم عزادار پخش شد ← اعتراض عمومی
• رهبری: آیت‌الله بهبهانی
• اهمیت: اولین جرقه نهضت مشروطه

۲. نارضایتی مردم ایالات

• شلاق خوردن سه عالم کرمان توسط حاکم
• ستمگری حاکم فارس و خراسان
• سخنرانی‌های واعظان تهران در رمضان ۱۳۲۳ق

۳. ماجرای بانک استقراضی روس

• ساختمان بانک روی قبرستان متروک ساخته شد
• آیت‌الله طباطبایی مخالفت کرد ← اعتراض عمومی ← مردم ساختمان را تخریب کردند

۴. افزایش نرخ قند

• قند از روسیه وارد می‌شد؛ جنگ روس و ژاپن ← گرانی قند
• تجمع در مسجد شاه ← توطئه امام جمعه درباری ← حمله مأموران به مردم
• پیشنهاد آیت‌الله طباطبایی: تحصن در حرم حضرت عبدالعظیم

مهاجرت صغری

• روحانیون و مردم به شهر ری رفتند و در حرم حضرت عبدالعظیم تحصن کردند
• اولین مرحله اتحاد نیروهای ضد استبداد
• عین‌الدوله نتوانست آن‌ها را برگرداند ← مهاجران از سفیر عثمانی به عنوان واسطه استفاده کردند

خواسته‌های مهاجران:

• ایجاد عدالتخانه در همه شهرها
• عمل به قانون اسلامی بدون ملاحظات شخصی

مظفرالدین‌شاه و عین‌الدوله موافقت کردند ← مهاجرت پس از یک ماه پایان یافت.

نکتۀ : مهاجرت صغری = حرم عبدالعظیم (ری). مهاجرت کبری = قم. این دو را با هم اشتباه نگیرید.

مهاجرت کبری

• عین‌الدوله وعده‌های دروغین داده بود و در پی دستگیری رهبران بود
• آیت‌الله طباطبایی چند بار به شاه نامه نوشت ← بی‌توجهی
• درگیری بین مردم و سربازان ← چند نفر شهید شدند ← خشم مردم
• تصمیم: مهاجرت به قم (گسترده‌تر از قبل) = مهاجرت کبری

تحصن در سفارت انگلیس (موازی با مهاجرت کبری):

• عده‌ای در باغ سفارت انگلیس تحصن کردند
• انگلستان (برخلاف روسیه که از دربار حمایت می‌کرد) به ظاهر پشتیبان مشروطه بود — برای منافع استعماری خود
• کسانی که از سیاست پیچیده انگلیس آگاه نبودند، از تجربه نهضت تنباکو درس نگرفتند

نکتۀ: تحصن در سفارت انگلیس = ابزار دست انگلیس برای افزایش نفوذ، نه حمایت واقعی از مشروطه. این نکته تحلیلی در کنکور می‌آید.

پیروزی نهضت و تشکیل مجلس

خواسته‌های نهایی معترضان:
۱. برکناری عین‌الدوله
۲. بازگشت مهاجران به تهران
۳. ایجاد عدالتخانه
۴. تشکیل دارالشورا (مجلس نمایندگان)

مظفرالدین‌شاه تسلیم شد:

• عین‌الدوله عزل شد
• ۱۴ مرداد ۱۲۸۵: فرمان تشکیل مجلس شورای ملی صادر شد
• ۲۸ مرداد ۱۲۸۵: اولین دوره مجلس شورای ملی تشکیل شد
• قانون اساسی با عجله نوشته و به امضای شاه رسید
• مظفرالدین‌شاه ده روز پس از امضای قانون اساسی درگذشت

نکتۀ: چرا قانون اساسی با عجله نوشته شد؟ چون نمایندگان می‌ترسیدند شاه بمیرد و جانشینش (محمدعلی‌شاه که مخالف مشروطه بود) آن را امضا نکند — و درست هم حدس زدند.

بخش: مشروطه در دوره محمدعلی‌شاه

کشمکش شاه با مجلس

• محمدعلی‌شاه از ابتدا با قانون اساسی و مجلس مخالف بود
• در جشن تاج‌گذاری (۲۸ دی ۱۲۸۵) نمایندگان مجلس را دعوت نکرد ← اولین بی‌احترامی آشکار

متمم قانون اساسی

• قانون اساسی اولیه (۵۱ اصل) فقط نظامنامه مجلس بود — حقوق ملت در آن نبود
• کمیسیون ۶ نفره برای تدوین متمم تشکیل شد

اصل دوم متمم (مهم‌ترین اصل):

• با تلاش شیخ فضل‌الله نوری تصویب شد
• در هر دوره مجلس، هیئت ۵ نفره از مجتهدان بر مصوبات مجلس نظارت کنند تا خلاف شرع نباشد
• در هیچ دوره‌ای از مجلس به این اصل عمل نشد

نکتۀ: اصل دوم متمم = نظارت فقها بر مجلس = پیش‌نمونه نظارت شورای نگهبان در قانون اساسی جمهوری اسلامی. این ارتباط تاریخی در سؤالات تحلیلی مهم است.

جدایی شیخ فضل‌الله نوری از مشروطه

• نوری در ابتدا از مشروطه حمایت کرد
• پس از مشاهده نفوذ غرب‌گرایان و انحراف از مسیر اسلامی، از صف مشروطه‌خواهان جدا شد
• شعار او: «مشروطه مشروعه» (مشروطه‌ای که بر پایه قوانین اسلامی باشد)
• مخالفت او با مشروطه غربی بود، نه با اصل عدالت و محدود کردن استبداد

به توپ بستن مجلس و استبداد صغیر

زمینه‌سازی:

• محمدعلی‌شاه، امین‌السلطان (مخالف مشروطه) را از اروپا آورد و نخست‌وزیر کرد
• امین‌السلطان سیاست دوگانه داشت ← توسط یک مشروطه‌خواه ترور شد
• شاه این ترور را بهانه کرد

تیر ۱۲۸۷:

• محمدعلی‌شاه با تشویق سفارت روسیه دستور حمله به مجلس داد
• لیاخوف روسی فرمانده نیروهای قزاق، مجلس را به توپ بست
• خانه‌های مشروطه‌خواهان غارت شد
• آیت‌الله بهبهانی و آیت‌الله طباطبایی دستگیر، شکنجه و تبعید شدند
• میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل و ملک‌المتکلمین اعدام شدند
• این دوره یک‌ساله = استبداد صغیر

نکتۀ: لیاخوف = روسی + فرمانده قزاق + به توپ بستن مجلس. استبداد صغیر = یک سال (تیر ۱۲۸۷ تا تیر ۱۲۸۸).

مقاومت مردم و پایان استبداد صغیر

تبریز: ستارخان و باقرخان بیش از ۹ ماه در برابر دشمنان مشروطه مقاومت کردند.

حمایت مراجع نجف:

• آیت‌الله آخوند خراسانی
• آیت‌الله شیخ عبدالله مازندرانی
• آیت‌الله حاج میرزا حسین فرزند میرزاخلیل تهرانی

فتح تهران (تیر ۱۲۸۸):

• نیروهای مردمی از اصفهان، بختیاری و گیلان به تهران رسیدند
• محمدعلی‌شاه به سفارت روسیه پناهنده شد ← حکومت استبدادی پایان یافت
• احمد میرزا (۱۲ ساله) به سلطنت رسید

بخش چهارم: روابط خارجی در نهضت مشروطه

موضع روسیه (مخالف مشروطه)

۱. جلوگیری از نفوذ انگلیس که در لباس مشروطه‌خواهی عمل می‌کرد
۲. حمایت از محمدعلی‌شاه (طرفدار روس)
۳. پیشگیری از تأثیر مشروطه ایران بر مسلمانان قفقاز

موضع انگلیس (به ظاهر موافق مشروطه)

۱. افزایش اعتبار در ایران برای رقابت با روسیه
۲. به قدرت رساندن عوامل خود در مجلس و دولت
۳. محافظت از مرزهای هندوستان

نکتۀ: هر دو کشور در نهایت علیه مشروطه عمل کردند — روسیه آشکارا، انگلیس با سکوت هنگام به توپ بستن مجلس.

قرارداد ۱۹۰۷ (۱۲۸۶ش)

چرا؟ ظهور آلمان به عنوان قدرت جدید ← روس و انگلیس اختلافات خود را کنار گذاشتند.

نتیجه: ایران به سه منطقه تقسیم شد:

• شمال: منطقه نفوذ روسیه
• جنوب: منطقه نفوذ انگلیس
• مرکز: منطقه بی‌طرف (حائل بین دو قدرت)

مجلس ایران این قرارداد را به اتفاق آرا رد کرد — اما عملاً اجرا شد.

نکتۀ: قرارداد ۱۹۰۷ = تقسیم ایران بین روس و انگلیس + با میانجیگری فرانسه + علت = ترس از آلمان. این سه نکته با هم در یک سؤال می‌آیند.

بخش پنجم: دوره دوم مشروطه (۱۲۸۸–۱۲۹۲ش)

چالش‌های داخلی

اختلاف درون مشروطه‌خواهان:

• حزب اعتدالیون: طرفدار حضور دین در سیاست (آیت‌الله بهبهانی، آیت‌الله طباطبایی)
• حزب دموکرات: جدایی دین از سیاست (سیدحسن تقی‌زاده)

شهادت شیخ فضل‌الله نوری:

• پس از فتح تهران، تنها کسی که محاکمه و اعدام شد شیخ فضل‌الله نوری بود
• در حالی که دشمنان واقعی نهضت آزاد شدند و حتی در حکومت جدید شریک شدند
• نوری از پناهندگی به سفارت روسیه امتناع کرد و گفت: «در مقابل مشیت و اراده الهی، تسلیم صرف است»
• به نظر بسیاری از مورخان، اعدام او انتقام استعمار از روحانیت برای شکست در نهضت تنباکو بود

نکتۀ: شیخ فضل‌الله نوری = مخالف مشروطه غربی (نه مخالف عدالت) + اعدام پس از فتح تهران + «مشروطه مشروعه». این سه نکته با هم می‌آیند.

اخراج مورگان شوستر و انحلال مجلس

مشکلات دولت جدید:

• خزانه خالی
• نبود تشکیلات اداری منسجم
• درآمدهای حکومتی نامنظم

راه‌حل: استخدام کارشناسان خارجی

• مورگان شوستر (آمریکایی): اصلاح امور مالی و گمرک
• کارشناسان نظامی سوئدی: تأسیس ژاندارمری

چرا آمریکایی و سوئدی؟ چون آمریکا و سوئد در آن زمان طمع استعماری در ایران نداشتند.

واکنش روسیه:
شوستر شروع به منظم کردن مالیه کرد ← روسیه عصبانی شد ← اخطار ۴۸ ساعته:
۱. اخراج شوستر
۲. عدم استخدام خارجی بدون موافقت روس و انگلیس
۳. پرداخت هزینه نگهداری قوای روسیه در ایران توسط ایران

نتیجه:

• مجلس اخطار را رد کرد
• نخست‌وزیر از ترس اشغال پایتخت تسلیم شد و مجلس را منحل کرد
• روسیه شمال ایران را اشغال کرد؛ مرقد امام رضا(ع) را به توپ بست
• انگلیس جنوب ایران را اشغال کرد
• آخوند خراسانی برای جهاد آماده حرکت به ایران شد ← شب قبل از حرکت به طرز مشکوکی درگذشت

نکتۀ: انحلال مجلس دوم = فشار روسیه + تسلیم نخست‌وزیر (نه شاه). مرگ مشکوک آخوند خراسانی = شب قبل از حرکت به ایران برای جهاد.

جدول رهبران نهضت مشروطه

نکات جمع‌بندی

• زمینه‌های مشروطه = ۵ عامل: از دست رفتن سرزمین + استعمار + استبداد + مخالفت علما + اندیشه‌های جدید
• اولین جرقه مشروطه = ماجرای نوز بلژیکی (۱۲۸۳ش)
• مهاجرت صغری = حرم عبدالعظیم (ری) | مهاجرت کبری = قم
• فرمان مشروطه = ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ | اولین مجلس = ۲۸ مرداد ۱۲۸۵
• به توپ بستن مجلس = تیر ۱۲۸۷ + لیاخوف روسی + استبداد صغیر (یک سال)
• فتح تهران = تیر ۱۲۸۸ + احمدشاه (۱۲ ساله) جانشین شد
• قرارداد ۱۹۰۷ = تقسیم ایران + علت: ترس از آلمان + با میانجیگری فرانسه
• اصل دوم متمم = نظارت فقها بر مجلس + پیشنهاد شیخ فضل‌الله نوری + هرگز اجرا نشد
• شوستر = آمریکایی + اصلاح مالیه + اخراج با فشار روسیه + انحلال مجلس دوم
• ژاندارمری = کارشناسان سوئدی (نه روسی، نه انگلیسی)
• آخوند خراسانی = مرجع نجف + حمایت از مشروطه + مرگ مشکوک شب قبل از حرکت به ایران