درس نهم: نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران
۱. اهمیت نفت
نفت در ۱۵۰ سال اخیر به مهمترین منبع انرژی تبدیل شد. کشف منابع نفتی در غرب آسیا در اوایل قرن ۲۰ توجه قدرتهای استعماری را به این منطقه جلب کرد.
فراتر از کتاب: ایران رتبه سوم ذخایر نفت و رتبه اول مجموع ذخایر نفت و گاز را در جهان دارد. همین ثروت، ایران را هدف رقابت قدرتهای بزرگ کرد — پدیدهای که مورخان آن را «نفرین منابع» مینامند: کشورهایی که منابع طبیعی فراوان دارند اغلب به جای توسعه صنعتی، به صادرات خام وابسته میمانند.
۲. تاریخچه کشف و استخراج نفت ایران
امتیاز دارسی (۱۲۸۰ش / ۱۹۰۱م)
- مظفرالدینشاه امتیاز کشف و استخراج نفت در سراسر ایران به مدت ۶۰ سال به ویلیام ناکس دارسی (انگلیسی) واگذار کرد
- در مقابل: ۲۰ هزار لیره نقد + ۲۰ هزار لیره سهام + تنها ۱۶٪ سود خالص سالانه به ایران
- ۱۲۸۷ش / ۱۹۰۸م: اولین چاه نفت در مسجد سلیمان فوران کرد
شرکت نفت پارس و انگلیس
- پس از کشف نفت، شرکت جدیدی تأسیس شد و خط لوله از مسجد سلیمان تا آبادان کشیده شد
- ۱۹۱۴م: دولت انگلستان ۵۱٪ سهام شرکت را خرید و حق نظارت کامل گرفت
- شرکت به بازوی اقتصادی و سیاسی دولت انگلیس تبدیل شد
⚠️ نکته: در دوره رضاشاه نام شرکت به «شرکت نفت ایران و انگلیس» تغییر یافت.
قرارداد ۱۹۳۳م (۱۳۱۲ش)
- رضاشاه ابتدا امتیازنامه دارسی را یکطرفه لغو کرد، اما سپس قرارداد جدیدی با انگلستان بست
- سهم ایران اندکی افزایش یافت
- محدوده جغرافیایی به میادین نفتی شناختهشده جنوب محدود شد
- مدت قرارداد ۳۰ سال افزایش یافت (تا ۱۹۹۳م)
⚠️ نکته: رضاشاه قرارداد دارسی را لغو کرد اما قرارداد جدید (۱۳۱۲ش) را امضا کرد —
۳. اوضاع ایران پس از شهریور ۱۳۲۰
- متفقین (شوروی + انگلستان + آمریکا) پس از اشغال ایران، کنترل چاههای نفت جنوب و راههای اصلی را در دست گرفتند
- رضاشاه برکنار و تبعید شد؛ محمدرضا پهلوی به سلطنت رسید
- محمدرضاشاه در ابتدا متعهد شد:
- مطابق قانون اساسی فقط سلطنت کند نه حکومت
- املاک مصادرهشده پدرش را به صاحبانشان بازگرداند
- حجاب را محدود نکند
وضع اجتماعی:
- کمبود آذوقه، قحطی، گرانی نان
- تظاهرات مردم تهران در برابر مجلس (آذر ۱۳۲۱)
- در فاصله ۱۳۲۰–۱۳۳۲: قدرت واقعی در دست هیئت دولت و مجلس بود، نه شاه
فراتر از کتاب: این دوره را «دوره آزادی نسبی» مینامند — مطبوعات آزاد، احزاب فعال، و مجلس مستقل. این فضا زمینهساز نهضت ملی شدن نفت شد.
۴. زمینههای نهضت ملی شدن نفت
سیاست موازنه منفی
- در دوران اشغال، آمریکا و شوروی برای گرفتن امتیاز نفت شمال ایران رقابت میکردند
- مجلس چهاردهم به پیشنهاد دکتر محمد مصدق قانونی تصویب کرد که دولت را از مذاکره درباره نفت بدون تأیید مجلس منع میکرد (۱۳۲۳ش)
- این سیاست «موازنه منفی» نام گرفت
| موازنه منفی | موازنه مثبت |
|---|---|
| ایستادگی در برابر همه قدرتها | تسلیم شدن در برابر قدرتهای بزرگ |
| امتیاز به هیچکس نه | امتیاز به همه برای حفظ تعادل |
⚠️ نکته: موازنه منفی = مخالفت با اعطای امتیاز به هر قدرت خارجی — نه فقط شوروی.
اعتراض به قرارداد نفت جنوب
- مجلس در مخالفت با امتیاز نفت شمال به شوروی، دولت را مکلف کرد برای گرفتن حقوق ملی در نفت جنوب هم مذاکره کند (مهر ۱۳۲۶)
- این اقدام آغاز اعتراض رسمی به قرارداد ۱۳۱۲ش بود
قرارداد الحاقی گس–گلشاییان
- مذاکرات میان عباسقلی گلشاییان (وزیر دارایی ایران) و نویل گس (نماینده شرکت نفت) → قرارداد الحاقی (تیر ۱۳۲۸)
- این قرارداد تعدیل جزئی در قرارداد ۱۳۱۲ بود اما همچنان حقوق ملی ایران را نادیده میگرفت
- مجلس پانزدهم: حسین مکی با نطق طولانی مانع تصویب شد
- مجلس شانزدهم: اقلیت جبهه ملی به رهبری مصدق مانع تصویب شد
تأسیس جبهه ملی (آبان ۱۳۲۸)
- اعتراض به دخالت عبدالحسین هژیر (وزیر دربار) در انتخابات مجلس شانزدهم
- تحصن در کاخ مرمر → تشکیل جبهه ملی در منزل مصدق
- سیدحسین فاطمی پیشنهاد تشکیل ائتلاف داد
- احزاب عضو: حزب ملت ایران، حزب زحمتکشان، حزب مردم ایران، مجمع مسلمانان مجاهد، انجمن اصناف و تجار بازار تهران
۵. مبارزه برای ملی کردن نفت
طرح ملی شدن
- نمایندگان مخالف قرارداد الحاقی در مجلس شانزدهم طرح ملی شدن صنعت نفت را پیشنهاد دادند
- متن طرح: «صنعت نفت ایران در تمام مناطق کشور بدون استثنا ملی اعلام شود»
- امضاکنندگان: مصدق، شایگان، حائریزاده، بقایی، صالح، نریمان، مکی، آزاد، بهبهانی، اسلامی، شیبانی
حمایتها:
- آیتالله کاشانی: ملی شدن نفت را «تکلیف دینی و وطنی» خواند
- مطبوعات، احزاب، قشرهای مختلف مردم
مخالفتها:
- انگلستان و عوامل داخلیاش
- سپهبد حاجعلی رزمآرا (نخستوزیر تیر تا اسفند ۱۳۲۹): جانبدار انگلستان، مخالف سرسخت ملی شدن
قتل رزمآرا و تصویب قانون
- ۱۶ اسفند ۱۳۲۹: رزمآرا توسط خلیل طهماسبی از اعضای جمعیت فداییان اسلام کشته شد
- ۲۴ اسفند ۱۳۲۹: مجلس شورای ملی طرح ملی شدن را تصویب کرد
- ۲۹ اسفند ۱۳۲۹: مجلس سنا تصویب کرد
⚠️ نکته: ترتیب تصویب: ابتدا مجلس شورای ملی (۲۴ اسفند) سپس مجلس سنا (۲۹ اسفند ۱۳۲۹).
۶. جمعیت فداییان اسلام
| مشخصه | جزئیات |
|---|---|
| تأسیس | ۱۳۲۴ش |
| بنیانگذار | سید مجتبی نواب صفوی |
| هدف | حکومت مبتنی بر شریعت اسلام |
| اقدامات | ترور احمد کسروی، هژیر، رزمآرا |
| رابطه با مصدق | ابتدا همکاری، سپس دشمنی |
| پایان | نواب صفوی و سه یارش (طهماسبی، ذوالقدر، واحدی) اعدام شدند |
⚠️ نکته: فداییان اسلام ابتدا با جبهه ملی همکاری کردند اما بعداً دکتر فاطمی (وزیر خارجه مصدق) را ترور کردند (جان سالم به در برد).
۷. نخستوزیری مصدق و اجرای قانون
- اردیبهشت ۱۳۳۰: مصدق با حمایت جبهه ملی و آیتالله کاشانی نخستوزیر شد
- هیئتی به ریاست مهندس مهدی بازرگان به خوزستان فرستاده شد تا خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس را اجرا کند
اقدامات انگلستان برای مقابله
- تحریک کارگران نفت به اعتصاب (از طریق منع پرداخت دستمزد)
- فرستادن کشتیهای جنگی به خلیج فارس
- طرح شکایت در مجامع بینالمللی
- تعطیلی شعب بانک انگلیس در ایران
- خارج کردن سرمایههای شرکت نفت
- تحریم خرید نفت ایران
پاسخ مصدق
- اجرای «اقتصاد بدون نفت»
- دفاع در شورای امنیت سازمان ملل → رأی به سود ایران
- دفاع در دیوان بینالمللی لاهه → رأی به سود ایران
- قطع رابطه سیاسی با لندن (پس از رد تقاضای پرداخت بدهیها)
فراتر از کتاب: پیروزی مصدق در لاهه یکی از مهمترین پیروزیهای حقوقی یک کشور در حال توسعه در برابر قدرت استعماری بود. این پیروزی الهامبخش جنبشهای استقلالطلبانه در آسیا و آفریقا شد.
۸. قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱
زمینه:
- مصدق از شاه خواست وزارت جنگ و فرماندهی ارتش را به او بسپارد
- شاه مخالفت کرد → مصدق استعفا داد
- شاه احمد قوام را مأمور تشکیل دولت کرد
واکنش:
- آیتالله کاشانی مردم را به مبارزه فراخواند: «اگر قوام کنارهگیری نکند، اعلام جهاد میکنم و خودم کفن پوشیده در پیکار شرکت میکنم»
- مردم به خیابانها ریختند
- نیروهای نظامی تظاهرکنندگان را سرکوب کردند
نتیجه:
- شاه موقعیت خود را در خطر دید → استعفای قوام و بازگشت مصدق
- مصدق دوباره نخستوزیر شد + وزارت جنگ و فرماندهی ارتش را گرفت
- شاه از برقراری ارتباط مستقیم با سفرای خارجی منع شد
⚠️ نکته: ۳۰ تیر = بزرگترین پیروزی نهضت ملی در داخل کشور | شهدای قیام در گورستان ابن بابویه دفن شدند.
۹. بروز اختلاف در نهضت
پس از پیروزی ۳۰ تیر، وحدت نهضت از هم پاشید:
عوامل تفرقه:
- روحیه قدرتطلبی و خودمحوری رهبران
- منافع فردی و گروهی بر منافع ملی غلبه کرد
- اختلاف مصدق و کاشانی — دو رکن اصلی نهضت
فراتر از کتاب: این اختلاف درسی تاریخی است: وحدت ملی در برابر دشمن خارجی شکل میگیرد، اما پس از پیروزی اولیه، رقابتهای داخلی اغلب آن را از هم میپاشد. مورخان این پدیده را در انقلابهای فرانسه، روسیه و ایران مشاهده کردهاند.
۱۰. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
طراحی کودتا
- توافق آمریکا و انگلستان در اواخر ۱۳۳۱ برای سرنگونی مصدق
- چرا آمریکا؟ نگران بود ملی شدن نفت ایران الگویی برای اندونزی، ونزوئلا و عراق شود و کنترل نفت جهان از شرکتهای غربی خارج شود
- ابزارها: آشوب خیابانی، جنگ روانی در مطبوعات، شبکه جاسوسی
بازیگران کلیدی:
- اشرف پهلوی و ژنرال نورمن شوارتسکف (آمریکایی): متقاعد کردن شاه
- کرمیت روزولت (مأمور ویژه CIA): هماهنگی عملیات در تهران
- سرلشکر فضلالله زاهدی: فرمانده کودتا
اجرای کودتا
- مرحله اول (۲۵ مرداد): ناکام ماند؛ شاه به بغداد و سپس رم فرار کرد
- مرحله دوم (۲۸ مرداد): واحدهایی از ارتش + گروههای طرفدار شاه و دربار → تسخیر مراکز دولتی → سرنگونی دولت مصدق
پیامدها
- زاهدی نخستوزیر شد و حکومت نظامی اعلام کرد
- مصدق و یارانش دستگیر و محاکمه شدند
- احزاب و روزنامههای مخالف منحل و تعطیل شدند
- قرارداد کنسرسیوم: تولید و فروش نفت ایران به مدت ۲۵ سال به کنسرسیومی از شرکتهای نفتی انگلیسی، آمریکایی، هلندی و فرانسوی واگذار شد؛ ۵۰٪ سود به ایران، ۵۰٪ به کنسرسیوم
⚠️ نکته: CIA عملیات کودتا را «عملیات آژاکس» نامید. این اولین کودتای سازمانیافته CIA در تاریخ بود.
۱۱. ادامه مبارزه پس از کودتا
- تشکیل نهضت مقاومت ملی توسط شخصیتهای ملی و مذهبی و استادان دانشگاه
- مخالفت با قرارداد کنسرسیوم
- آیتالله کاشانی نیز به قرارداد جدید اعتراض کرد
۱۶ آذر ۱۳۳۲ — روز دانشجو
- دانشجویان دانشگاه تهران در اعتراض به:
- برقراری مجدد روابط با انگلستان
- سفر ریچارد نیکسون (معاون رئیسجمهور آمریکا) به ایران
- سه دانشجو به شهادت رسیدند: مصطفی بزرگنیا، احمد قندچی، مهدی شریعترضوی
- این روز «روز دانشجو» نامگذاری شد
جدول زمانی کنکوری
| تاریخ | رویداد |
|---|---|
| ۱۲۸۰ش / ۱۹۰۱م | امتیاز دارسی به مظفرالدینشاه |
| ۱۲۸۷ش / ۱۹۰۸م | کشف نفت در مسجد سلیمان |
| ۱۹۱۴م | خرید ۵۱٪ سهام شرکت توسط دولت انگلستان |
| ۱۳۱۲ش / ۱۹۳۳م | قرارداد نفتی رضاشاه با انگلستان |
| شهریور ۱۳۲۰ | اشغال ایران، برکناری رضاشاه |
| ۱۳۲۳ش | تصویب سیاست موازنه منفی (پیشنهاد مصدق) |
| مهر ۱۳۲۶ | اعتراض رسمی به قرارداد نفت جنوب |
| تیر ۱۳۲۸ | امضای قرارداد الحاقی گس–گلشاییان |
| آبان ۱۳۲۸ | تأسیس جبهه ملی |
| ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ | قتل رزمآرا توسط طهماسبی |
| ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ | تصویب ملی شدن نفت در مجلس شورای ملی |
| ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ | تصویب در مجلس سنا |
| اردیبهشت ۱۳۳۰ | نخستوزیری مصدق، اجرای خلع ید |
| ۳۰ تیر ۱۳۳۱ | قیام مردم، بازگشت مصدق |
| ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ | کودتای آمریکا–انگلستان، سقوط مصدق |
| ۱۶ آذر ۱۳۳۲ | شهادت سه دانشجو، روز دانشجو |
نکات کنکوری یکجا
- امتیاز دارسی: ۶۰ سال | سهم ایران: ۱۶٪ سود خالص
- کشف نفت: مسجد سلیمان، ۱۲۸۷ش
- دولت انگلستان ۵۱٪ سهام شرکت را خرید (۱۹۱۴)
- رضاشاه قرارداد دارسی را لغو کرد اما قرارداد ۱۳۱۲ را امضا کرد
- موازنه منفی = پیشنهاد مصدق در مجلس چهاردهم
- قرارداد الحاقی: گس (انگلیسی) + گلشاییان (ایرانی)
- تأسیس جبهه ملی: آبان ۱۳۲۸ | پیشنهاددهنده: فاطمی
- قتل رزمآرا: خلیل طهماسبی از فداییان اسلام
- تصویب ملی شدن: ۲۴ اسفند (مجلس) + ۲۹ اسفند (سنا) ۱۳۲۹
- خلع ید: هیئت به ریاست مهندس بازرگان
- پیروزی در لاهه و شورای امنیت: به سود ایران
- کودتا: CIA (کرمیت روزولت) + MI6 | فرمانده: زاهدی
- کنسرسیوم: ۲۵ سال | سود ایران: ۵۰٪
- روز دانشجو: ۱۶ آذر ۱۳۳۲ | سه شهید: بزرگنیا، قندچی، شریعترضوی