درس 9 (عربی هشتم)
عنوانِ درس: اَلسَّفْرَةُ الْعِلْمِيَّةُ (سفرِ علمی). متنِ درس گفتوگویِ دانشآموزانِ یک مدرسه با مدیره دربارهٔ سفرِ علمی به یاسوج است: لباسِ گرم و حوله و مسواک بردارید، ساعتِ هفتِ صبح در حیاطِ مدرسه باشید. بعد دانشآموزان میپرسند کجا میرویم، چند روز میمانیم، با چه وسیلهای، کجا غذا میخوریم و کجا استراحت میکنیم. همین بافتِ سفر، بهانهای است برای یاد گرفتنِ صیغههای تازهٔ مضارع و ساختارِ «داشتن».
واژگانِ کلیدی
| کلمه | معنی | نکته |
|---|---|---|
| مِنْشَفَةٌ | حوله | جمع: مَناشِفُ |
| فُرْشاةٌ | مسواک، برس | مَعْجونُ أَسْنانٍ = خمیرِ دندان |
| أَسْنانٌ | دندانها | مفرد: سِنٌّ |
| مَطْعَمٌ | رستوران | جمع: مَطاعِمُ — وزنِ مَفْعَل |
| مَلْعَبٌ | زمینِ بازی | جمع: مَلاعِبُ — وزنِ مَفْعَل |
| شَلَّالٌ | آبشار | جمع: شَلَّالاتٌ |
| مُحافَظَةٌ | استان (و نیز: مراقبت) | معنی را بافتِ جمله روشن میکند |
| مَسْموحٌ | مجاز | ضدّ: مَمْنوعٌ |
| فَطورٌ / غَداءٌ / عَشاءٌ | صبحانه / ناهار / شام | سه وعدهٔ غذایی |
| اَلَّذينَ | کسانی که (جمعِ مذکر) | مؤنث: اَللَّواتي |
| أَوْلِياءُ | دوستان، سرپرستان | مفرد: وَلِيٌّ |
| حُسْنیٰ | نیکوتر (مؤنث) | مذکر: أَحْسَنُ |
| بِمَ | با چه چیزی؟ | «بِـ» + «ما» |
عبارتهای مهم: سَوْفَ يَذْهَبْنَ (خواهند رفت)، عَلَيْكُنَّ بِمُراعاةِ... (باید رعایت کنید)، فِي الْأُسْبوعِ الْقادِمِ (در هفتهٔ آینده)، مِنَ الْخَميسِ إلَی السَّبْتِ (از پنجشنبه تا شنبه)، بِالْحافِلَةِ (با اتوبوس)، فَرِحَ الْجَميعُ (همه خوشحال شدند).
قاعدهٔ اصلی: چهار صیغهٔ تازهٔ مضارع
| صیغه | ضمیر | مثالِ درس |
|---|---|---|
| يَفْعَلونَ | هُمْ (جمعِ مذکرِ غایب) | يَسْمَعونَ الْقُرآنَ |
| يَفْعَلْنَ | هُنَّ (جمعِ مؤنثِ غایب) | يَسْمَعْنَ الْقُرآنَ |
| يَفْعَلانِ | هُما (مثنّای مذکرِ غایب) | يَجْمَعانِ الْأَزْهارَ |
| تَفْعَلانِ | هُما (مثنّای مؤنثِ غایب) | تَجْمَعانِ وَرَقَ الشَّايِ |
با این چهار صیغه، جدولِ مضارع کامل میشود. یک نکتهٔ ظریف که سوژهٔ آزمونهاست: مضارع ۱۴ صیغه دارد اما فقط ۱۳ شکل، چون «أَنْتُما» برای مذکر و مؤنث یک شکل دارد: تَكْتُبانِ.
تلهٔ اصلی — «تَفْعَلانِ» برای دو ضمیر: أَنْتُما تَكْتُبانِ الدَّرْسَ (شما دو نفر درس مینویسید) و هُما تَكْتُبانِ الدَّرْسَ (آن دو زن درس مینویسند). تنها راهِ تشخیص، ضمیر یا سیاقِ جمله است.
و توجه کن که هر چهار صیغهٔ بالا در فارسی «انجام میدهند» ترجمه میشوند؛ فارسی این تفاوتها را در فعل نشان نمیدهد، ولی عربی نشان میدهد.
مالکیت با «لِـ» و «عِنْدَ»
عربی فعلِ مستقلی برای «داشتن» ندارد. دو ساختار جایش را میگیرند:
«لِـ» + اسم/ضمیر: لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنیٰ (خداوند نامهای نیکو دارد)، لَنا مَكْتَبَةٌ واسِعَةٌ (ما کتابخانهای وسیع داریم)، لَهُمْ حَديقَةٌ صَغيرَةٌ (آنها باغِ کوچکی دارند).
«عِنْدَ» + اسم/ضمیر: عِنْدَكَ صَديقٌ صادِقٌ (تو دوستی راستگو داری)، عِنْدي مُعْجَمُ الْعَرَبِيَّةِ (من فرهنگِ عربی دارم).
تفاوتشان ظریف است: «لِـ» مالکیتِ واقعی و قانونی را میرساند، «عِنْدَ» بیشتر چیزی را که الآن نزدِ کسی است. در ترجمهٔ فارسی هر دو «دارد» میشوند.
«كَيْفَ» — چگونه؟
«كَيْفَ» دربارهٔ حالت و چگونگی میپرسد و پاسخش معمولاً یک قیدِ حالت است: كَيْفَ حالُكَ؟ — أَنَا بِخَيْرٍ. كَيْفَ وَصَلْتَ؟ — بِسُرْعَةٍ.
نکاتِ صرفی و اعرابی
۱. «بِمَ» — الفِ «ما» حذف میشود. وقتی «ما»ی پرسشی بعد از حرفِ جر بیاید، الفش میافتد: بِما ← بِمَ، لِما ← لِمَ، إلَی ما ← إلامَ. پس «بِمَ نَذْهَبُ؟» درست است، نه «بِما نَذْهَبُ؟».
۲. اسمهای موصول: اَلَّذي (مفردِ مذکر)، اَلَّتي (مفردِ مؤنث)، اَلَّذينَ (جمعِ مذکر)، اَللَّواتي (جمعِ مؤنث).
۳. عدد و معدود: بعد از اعدادِ ۳ تا ۱۰ معدود مجرور میآید: «ثَلاثَةُ مَلاعِبَ» (سه زمینِ بازی). اما «مَلاعِبَ» ممنوعمنالصرف است، پس بهجای کسره فتحه گرفته.
۴. خبر با مبتدا مطابقت میکند: «طالِباتُ الْمَدْرَسَةِ مَسْروراتٌ» — هر دو مرفوعاند و «مَسْروراتٌ» جمعِ مؤنثِ سالمِ «مَسْرورٌ» است.
۵. آینده: «سَـ» یا «سَوْفَ» + مضارع = آینده: سَوْفَ يَذْهَبْنَ إلَی ياسوج (به یاسوج خواهند رفت)، سَنَذْهَبُ غَداً (فردا خواهیم رفت). تفاوتشان فقط این است که «سَـ» به فعل میچسبد و «سَوْفَ» جدا میآید.
۶. نونِ «يَفْعَلونَ» با نونِ «يَفْعَلْنَ» یکی نیست. در «يَكْتُبونَ» نون بعد از واو آمده (جمعِ مذکر)، اما در «يَكْتُبْنَ» اصلاً واوی نیست و حرفِ پیش از نون ساکن است (جمعِ مؤنث). جای واو را که ببینی، جنسِ فاعل را فهمیدهای.
۷. «يـ» یعنی غایب، «تـ» یعنی مخاطب: «يَكْتُبونَ» (مینویسند) در برابرِ «تَكْتُبونَ» (مینویسید).
نکاتِ فراتر از کتاب
ریشهٔ «غ-ف-ر» از پرکاربردترین ریشههای قرآنی است: غُفْرانٌ، مَغْفِرَةٌ، غَفورٌ، غَفَّارٌ — و آیهٔ درس ﴿إنَّ اللهَ يَغْفِرُ الذُّنوبَ جَميعاً﴾ از امیدبخشترین آیاتِ قرآن است. واژههای بر وزنِ «فَعيل» جمعشان «أَفْعِلاء» میشود: وَلِيٌّ ← أَوْلِياء، نَبِيٌّ ← أَنْبِياء، غَنِيٌّ ← أَغْنِياء. مؤنثِ صفتِ تفضیلیِ «أَفْعَل» هم وزنِ «فُعْلیٰ» دارد: أَحْسَن ← حُسْنیٰ، أَكْبَر ← كُبْریٰ، أَصْغَر ← صُغْریٰ.
یک نکتهٔ خیلی بهدردبخور: حرکتِ میم، مکان را از ابزار جدا میکند. وزنِ «مَفْعَل» (میمِ فتحهدار) اسمِ مکان میسازد — مَطْعَمٌ (جای خوردن)، مَلْعَبٌ (جای بازی)، مَسْجِدٌ (جای سجده). اما میمِ کسرهدار (مِفْعَلَة، مِفْعال) اسمِ ابزار میسازد — مِنْشَفَةٌ (حوله، ابزارِ خشک کردن)، مِفْتاحٌ (کلید)، مِصْباحٌ (چراغ). این دقیقاً همان تلهای است که آزمونهای تیزهوشان دوستش دارند.
یک نمونهٔ کامل برای تمرین
سؤال. در کدام گزینه فعل با فاعلش هماهنگ نیست؟
۱) اَلطّالِباتُ يَجْمَعْنَ الْأَزْهارَ.
۲) اَلْمُعَلِّمونَ يَكْتُبونَ التَّمارينَ.
۳) اَلطِّفْلانِ تَلْعَبانِ فِي الْمَلْعَبِ.
۴) اَلْأُخْتانِ تَجْمَعانِ وَرَقَ الشّايِ.
پاسخ: گزینهٔ ۳. در گزینهٔ ۱ فاعل جمعِ مؤنثِ غایب است و «يَجْمَعْنَ» درست است؛ در گزینهٔ ۲ فاعل جمعِ مذکرِ غایب است و «يَكْتُبونَ» درست؛ در گزینهٔ ۴ «اَلْأُخْتانِ» مثنّای مؤنث است و «تَجْمَعانِ» با «تـ» درست است. اما «اَلطِّفْلانِ» مثنّای مذکرِ غایب است و فعلش باید يَلْعَبانِ باشد؛ «تَلْعَبانِ» مخصوصِ مثنّای مؤنث یا مخاطب است.
جمعبندی
- چهار صیغهٔ تازه: يَفْعَلونَ / يَفْعَلْنَ / يَفْعَلانِ / تَفْعَلانِ
- مضارع ۱۴ صیغه دارد ولی ۱۳ شکل
- «تَفْعَلانِ» هم «أَنْتُما» است هم «هُما»ی مؤنث — ضمیر تعیین میکند
- مالکیت با «لِـ» یا «عِنْدَ»؛ عربی فعلِ «داشتن» ندارد
- «بِمَ» الف ندارد؛ «سَـ / سَوْفَ» + مضارع = آینده
- مَفْعَل = اسمِ مکان / مِفْعَلَة و مِفْعال = اسمِ ابزار