زیبایی آفرینش (هشتم)

زیبایی آفرینش (هشتم)

این فصل دو درس دارد که هر دو یک حرف را از دو راه می‌زنند: خدا را با دیدن و تجربه کردن می‌شناسیم، نه با ترس و توصیف‌های دور از ذهن. درس اول یک شعر است و درس دوم ترکیبی از نثر، شعر و داستان.

درس اول: «پیش از اینها» — قیصر امین‌پور

قالب و منبع: شعر نو، از مجموعهٔ «به قول پرستو». نکتهٔ ظریفی که سرِ امتحان زیاد پرسیده می‌شود این است: با اینکه این شعر «نو» است، قافیه‌بندی‌اش شبیه مثنوی است؛ یعنی هر بیت قافیهٔ مستقل خودش را دارد (خدا/ابرها، قصه‌ها/طلا، بلور/غرور).

شاعر: قیصر امین‌پور (۱۳۳۸–۱۳۸۶)، شاعر معاصر و استاد دانشگاه تهران. زبانش ساده، صمیمی و در عین حال عمیق است. از دیگر مجموعه‌های او می‌توان «تنفس صبح»، «آینه‌های ناگهان» و «دستور زبان عشق» را نام برد.

درون‌مایه: شاعر می‌گوید نگاهش به خدا عوض شده. اول خدا را موجودی دور، خشمگین و ترسناک تصور می‌کرد؛ بعد از یک سفر با پدرش، خدایی مهربان و نزدیک را شناخت. مهم است بدانی خودِ خدا تغییر نکرده — فقط تصویر ذهنی شاعر عوض شده است.

بخش اول — تصویر کودکانه و ترسناک (بیت ۱ تا ۱۳)

پیش از اینها، فکر می‌کردم خدا / خانه‌ای دارد میان ابرها

یعنی: قبلاً خیال می‌کردم خانهٔ خدا میان ابرهاست. آرایه: واج‌آرایی مصوت «آ» (یعنی تکرار یک صدا در یک بیت که به آن آهنگ می‌دهد).

مثل قصر پادشاه قصّه‌ها / خشتی از الماس و خشتی از طلا

یعنی: خانه‌ای شبیه کاخ پادشاهانِ افسانه‌ها، با آجرهایی از الماس و طلا. «خشت» یعنی آجر. آرایه‌ها: تشبیه (خانهٔ خدا به قصر پادشاه)، تناسب (قصر، پادشاه، الماس، طلا) و تکرار («خشتی»). ببین شاعر چطور با کلمهٔ «قصّه‌ها» به ما می‌گوید این تصویر، خیالی و ساختگی بوده است.

ماه، برق کوچکی از تاج او / هر ستاره، پولکی از تاج او

یعنی: ماه فقط درخششی کوچک از تاج خداست و هر ستاره یک پولکِ آن تاج. آرایه‌ها: تشبیه (ماه به برق، ستاره به پولک)، تناسب (ماه، ستاره، برق) و ردیف («از تاج او» که عیناً در پایان هر دو مصراع تکرار شده).

هیچ کس از جای او آگاه نیست / هیچ کس را در حضورش راه نیست

یعنی: نه کسی جای او را می‌داند، نه کسی به او دسترسی دارد. آرایه‌ها: کنایه («راه نیست» یعنی پذیرفته نمی‌شوی) و تکرار («هیچ کس»). نکتهٔ دستوری مهم: «نیست» در مصراع اول اسنادی است (مسند دارد: آگاه)، ولی «نیست» در مصراع دوم غیراسنادی است و یعنی «وجود ندارد».

بود، امّا در میان ما نبود / مهربان و ساده و زیبا نبود

«بود» و «نبود» مصراع اول یعنی «وجود داشت/نداشت» ← غیراسنادی. «نبود» مصراع دوم مسند دارد (مهربان و ساده و زیبا) ← اسنادی. راه ساده برای تشخیص: اگر بتوانی بپرسی «چطور بود؟» و جوابش صفت باشد، فعل اسنادی است.

نیّت من در نماز و در دعا / ترس بود و وحشت از خشم خدا

انگیزهٔ او از عبادت، ترس بود نه دوستی. آرایه: تناسب (نیت، نماز، دعا با هم مرتبط‌اند؛ ترس، وحشت، خشم هم همین‌طور).

بخش دوم — سفر و تحول (بیت ۱۴ به بعد)

تا که یک شب، دست در دست پدر / راه افتادم به قصد یک سفر

این بیت مرزِ دقیقِ شعر است: پیش از آن فقط توصیف ذهنی داریم، بعد از آن روایت یک ماجرای واقعی. «دست در دست» کنایه از همراهی است. نقش پدر در شعر فقط پدرِ خانواده نیست؛ او راهنمای معنوی است.

با وضویی دست و رویی تازه کرد / با دل خود گفت‌وگویی تازه کرد

اینجا جناس تام داریم: «تازه کرد» اول یعنی شستن، دومی یعنی نو کردن — دو کلمهٔ کاملاً هم‌شکل با دو معنی متفاوت. «گفت‌وگو با دل» هم تشخیص است (جان‌بخشی به چیزی بی‌جان).

بخش سوم — شناخت خدای واقعی

مهربان و ساده و بی‌کینه است / مثل نوری در دل آیینه است

این بیت عمداً همان قالبِ بیت «مهربان و ساده و زیبا نبود» را تکرار می‌کند، اما با فعل مثبت. همین تکرارِ با تغییر، نشان‌دهندهٔ تحول کامل شاعر است و یکی از ظریف‌ترین نکات ادبی شعر به شمار می‌رود. آرایه: تشبیه خدا به نور.

دوستی از من به من نزدیک‌تر / از رگ گردن به من نزدیک‌تر

مهم‌ترین بیت امتحانی درس. آرایه: تلمیح (اشارهٔ غیرمستقیم به آیه یا داستانی مشهور، بدون آوردن عین آن) به آیهٔ ۱۶ سورهٔ «ق»: «وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِید». «حبل‌الورید» همان رگ گردن است. این بیت درست نقطهٔ مقابل بیت «هیچ کس را در حضورش راه نیست» است: از دوریِ مطلق تا نزدیکیِ مطلق.

بیت «نام او نور و نشانش روشنی» هم تلمیح دارد، به آیهٔ ۳۵ سورهٔ نور: «اللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْض».

جدول آرایه‌های شعر

نکات دستوری جمع‌بندی: فعل اسنادی فعلی است که مسند می‌گیرد («خدا مهربان است»)، فعل غیراسنادی یعنی همان «وجود داشتن». منادا کلمه‌ای است که مستقیم صدا زده می‌شود؛ در بیت «زود پرسیدم: پدر، اینجا کجاست؟» کلمهٔ «پدر» منادا است. حذف فعل به قرینه هم یعنی فعلِ تکراری در مصراع دوم نیاید، مثل بیت «آن خدا بی‌رحم بود و خشمگین / خانه‌اش در آسمان، دور از زمین» که «بود» در مصراع دوم حذف شده است.

ساختار و محتوا (بخش نظری کتاب): برای بررسی هر اثر ادبی دو چیز را نگاه می‌کنیم. ساختار یعنی شکل بیرونی: نظم است یا نثر؟ زبانش ادبی است یا معیار؟ واژه‌هایش ساده‌اند یا دشوار؟ محتوا یعنی درون‌مایه: پیام اصلی چیست و طرز فکر شاعر کدام است؟ درس اول از نظر ساختار: نظم، زبان ادبی و واژگان ساده و روان — یعنی دقیقاً مناسب نوجوان.

سه اشتباه رایج: ۱) خیال می‌کنند خدا تغییر کرده، در حالی که شناختِ شاعر تغییر کرده. ۲) فکر می‌کنند «بود» همیشه غیراسنادی است. ۳) فکر می‌کنند تلمیح یعنی آوردن عین آیه؛ نه، تلمیح اشارهٔ غیرمستقیم است.

درس دوم: «خوب جهان را ببین»

این درس سه بخش دارد: نثری از نهج‌البلاغه، شعری از قاآنی شیرازی و داستان «جوانه و سنگ». پیام کلی: نگاه دقیق به طبیعت، خودش راهی برای شناخت خداست.

بخش نثر — پنج موجود شگفت

امام علی (ع) می‌فرماید اگر در زیبایی آفرینش بیندیشی، به بزرگی آفریننده پی می‌بری. پنج نمونه می‌آورد:

• خفّاش: چشمش در روشنایی ناتوان است، پس خدا به او گوش‌های بسیار حساس داده. اصل کلی: جبران کمبود با توانایی دیگر (در زیست‌شناسی به آن «سازگاری» می‌گویند).
• پرندگان: بالشان نه آن‌قدر نازک که بشکند، نه آن‌قدر سخت که مانع پرواز شود. جوجه‌ها در آغوش والدین نیرو می‌گیرند.
• ملخ: دو چشم سرخ، دهانی متناسب برای چیدن گیاه و دو پای داس‌مانند. با اینکه کل بدنش به اندازهٔ یک ناخن است، همهٔ انسان‌ها هم نمی‌توانند جلوی خوردنش را بگیرند.
• مورچه: با جثهٔ کوچک بار سنگین می‌برد و برای زمستان آذوقه ذخیره می‌کند.
• طاووس: دمِ کشیده‌اش مثل چتر گشوده است، رنگ پرهایش لحظه‌به‌لحظه عوض می‌شود و پرهایش مثل برگ خزان‌دیده می‌ریزد و دوباره می‌روید. در توصیف طاووس، حس بینایی بیش از همه به کار رفته است.

بخش شعر — «صورتگر ماهر»

قاآنی شیرازی (۱۲۲۳–۱۲۷۰ ه.ق) از شاعران دورهٔ قاجار و استادِ توصیف طبیعت بود. او می‌پرسد این همه نقش و نگار از کجاست و پاسخ می‌دهد: از دستِ «صورتگر ماهر»، یعنی خدا. واژه‌ها: تماثیل = تصویرها | صورتگر = نقاش | صفحهٔ هستی = صحنهٔ جهان.

نکتهٔ کلیدی: «صورتگر» اشاره به نام الهیِ المُصَوِّر در آیهٔ ۲۴ سورهٔ حشر است. در آن آیه سه نام پشت هم می‌آید: الخالق (آفریننده از نیستی)، الباری (هماهنگ‌کنندهٔ اجزا) و المصوّر (شکل‌دهنده به هر موجود).

آرایهٔ درس: تشبیه

تشبیه یعنی مانند کردن چیزی به چیز دیگر. چهار رکن دارد:

نمونهٔ دیگر: «پرهای طاووس چون برگ خزان‌دیده می‌ریزند» ← مشبه: پرها | مشبه‌به: برگ خزان‌دیده | ادات: چون | وجه شبه: ریختن و تجدید شدن. اگر ادات و وجه شبه حذف شوند، باز هم تشبیه است و به آن تشبیه بلیغ می‌گویند (مثل «او شیر است»).

داستان: جوانه و سنگ

جوانه‌ای تشنه در خاکِ خشک سر بیرون می‌آورد. سنجاقک از مرداب کمک می‌خواهد ولی مرداب بی‌تفاوت است. سرانجام سنگ می‌شکافد و از دلش چشمه می‌جوشد و جوانه نجات می‌یابد. نمادها: جوانه = امید و زندگی | سنگ = محبت و ایثار | مرداب = خودخواهی | سنجاقک = تلاش برای کمک. پیام: کمک واقعی از جایی می‌آید که انتظارش را نداری — مرداب آب داشت و کمک نکرد، سنگ آب نداشت و چشمه شد.

نکتهٔ نگارشی: فاصلهٔ میان‌واژه‌ای

فاصلهٔ اشتباه، معنا را کاملاً عوض می‌کند: «او هر روزنامه‌ای می‌خواند» (هر نسخهٔ روزنامه) در برابر «او هر روز نامه‌ای می‌خواند» (روزی یک نامه). راه‌حل: استفادهٔ درست از فاصله و نیم‌فاصله. همچنین مراقب حروف هم‌صدا باش: ت/ط، ث/س/ص، ق/غ (طاووس، صورتگر، ثمر).

غنی‌سازی: خفاش با امواج فراصوت مسیریابی می‌کند (اکولوکاسیون) و الهام‌بخشِ ساخت سونار و رادار بوده است. رنگ پرِ طاووس از رنگدانه نیست، از ساختار میکروسکوپی پر است که نور را می‌شکند؛ به این پدیده ایریدسانس می‌گویند. نهج‌البلاغه هم گردآوریِ سید رضی از سخنان امام علی (ع) است، نه نوشتهٔ مستقیم ایشان.

پیوند دو درس

هر دو درس یک نتیجه می‌گیرند: ظاهر و شنیده‌ها کافی نیستند؛ باید خودت ببینی و بیندیشی. در «پیش از اینها» شاعر با یک سفرِ واقعی به شناخت تازه می‌رسد و در «خوب جهان را ببین» مشاهدهٔ دقیقِ خفاش و مورچه و طاووس همان کار را می‌کند. همین پیوند، دلیل کنار هم آمدن این دو درس در فصلی به نام «زیبایی آفرینش» است.