درس دوازدهم: جنگ تحمیلی و دفاع مقدس
مقدمه
جنگ تحمیلی (۱۳۵۹–۱۳۶۷ش) یکی از طولانی‌ترین جنگ‌های متعارف قرن بیستم بود. رژیم بعثی عراق به رهبری صدام حسین، با حمایت گسترده قدرت‌های بزرگ، در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ به ایران حمله کرد و با مقاومت ملت ایران روبرو شد.
نکته: حزب بعث از طریق کودتا در ۱۹۶۸م به قدرت رسید. صدام در ۱۹۷۹م تمام قدرت را در دست گرفت.
الف) زمینههای شروع جنگ
پیشینه اختلافات مرزی
- کشور عراق پس از جنگ جهانی اول و تجزیه امپراتوری عثمانی، تحت قیمومیت انگلستان شکل گرفت.
- اختلافات مرزی دوران عثمانی میان ایران و عراق ادامه یافت.
- قرارداد الجزایر (۱۳۵۴ش / ۱۹۷۵م): ایران و عراق با میانجیگری الجزایر توافق کردند خط تالوگ (عمیق‌ترین نقاط اروندرود) مرز دو کشور باشد. صدام (معاون رئیس‌جمهور وقت) این قرارداد را امضا کرد.
نکته: خط تالوگ = خطی که از عمیق‌ترین نقاط رود می‌گذرد. صدام بعداً این قرارداد را یک‌طرفه لغو کرد.
شرایط ایران در آغاز جنگ
- ارتش به دلیل تصفیه و فرار فرماندهان پس از انقلاب، آمادگی کامل نداشت.
- سپاه پاسداران تازه‌تأسیس و درگیر مقابله با آشوب‌های داخلی بود.
- بسیج در حال شکل‌گیری بود.
فراتر از کتاب: صدام از تجربه اشغال سریع عراق در جنگ ۱۹۶۷ اسرائیل الهام گرفته بود. او تصور می‌کرد میتواند ظرف ۵ تا ۶ هفته خوزستان را تصرف کند؛ محاسبه‌ای که کاملاً اشتباه از آب درآمد.
ب) اهداف و انگیزه‌های صدام
۱. حاکمیت بر اروندرود و دسترسی به خلیج فارس؛ جدایی جزایر سه‌گانه (ابوموسی، تنب کوچک و بزرگ) و خوزستان از ایران
۲. تضعیف و نابودی انقلاب اسلامی و جلوگیری از گسترش افکار انقلابی در عراق و جهان اسلام
۳. رهبری جهان عرب و ایفای نقش ژاندارم منطقه
نکته: صدام خود را «سردار قادسیه» نامید؛ اشاره به سعدابن‌ابی‌وقاص که فرماندهی سپاه اعراب در نبرد قادسیه علیه ساسانیان را بر عهده داشت.
ج) موضع مجامع بین‌المللی
- شورای امنیت سازمان ملل چند روز پس از شروع جنگ با قطعنامه ۴۷۹ تجاوز عراق را محکوم نکرد و فقط دو کشور را به آتش‌بس فراخواند.
- قدرت‌های بزرگ (آمریکا، شوروی، فرانسه، آلمان، انگلستان) انواع سلاح‌های پیشرفته و حتی تسلیحات شیمیایی به عراق دادند.
- برخی کشورهای منطقه خلیج فارس نیز به صدام یاری رساندند.
مقایسه(قطعنامه ۴۷۹ در برابر ۶۶۰): قطعنامه ۴۷۹ (جنگ ایران) تجاوز را محکوم نکرد؛ اما قطعنامه ۶۶۰ (حمله عراق به کویت، ۱۹۹۰) تهاجم عراق را صریحاً محکوم کرد و عقب‌نشینی فوری خواست — نشانه‌ای آشکار از یک‌بام‌و‌دوهوا بودن سیاست بین‌الملل.
د) دفاع مقدس ملت ایران
مقاومت اولیه
- نیروی هوایی در همان ساعات اول جنگ ضربات سنگینی به رژیم بعثی وارد کرد.
- خرمشهر: مدافعان با سلاح‌های ساده بیش از یک ماه کوچه به کوچه در برابر ارتش مجهز ایستادند.
- عملیات مروارید: نیروی دریایی ارتش اسکله‌های عراق را منهدم کرد.
- شهید مصطفی چمران: فرماندهی نیروهای نامنظم دفاعی را بر عهده داشت.
آزادسازی مناطق اشغالی
| عملیات | نتیجه | تاریخ |
|---|---|---|
| ثامن‌الائمه | آزادسازی آبادان از محاصره | مهر ۱۳۶۰ |
| طریق‌القدس | آزادسازی بستان | آذر ۱۳۶۰ |
| فتح‌المبین | آزادسازی صدها کیلومتر مربع | فروردین ۱۳۶۱ |
| بیت‌المقدس | آزادسازی خرمشهر | خرداد ۱۳۶۱ |
نکته: سوم خرداد ۱۳۶۱ = آزادسازی خرمشهر در عملیات بیت‌المقدس = اوج حماسه دفاع مقدس.
هـ) مرحله بعد از آزادسازی خرمشهر
- جمهوری اسلامی شروطی برای پایان جنگ مطرح کرد: عقب‌نشینی کامل، شناسایی متجاوز، تعیین خسارات.
- صدام با حمایت بیشتر قدرت‌های بزرگ به بمباران شهرها و استفاده از سلاح‌های شیمیایی روی آورد.
- بمباران شیمیایی سردشت، زرده و حلبچه از جنایات جنگی این دوره بود.
فراتر از کتاب: بمباران شیمیایی حلبچه (۱۹۸۸م) یکی از بزرگ‌ترین حملات شیمیایی علیه غیرنظامیان در تاریخ معاصر است که ۵۰۰۰ نفر را به کام مرگ کشید.
و) نقش امام خمینی در دفاع مقدس
- از ابتدا اعلام کرد: جنگ تدافعی است، نه تهاجمی.
- مردم را به جبهه فراخواند؛ مسئولان را به اولویت‌بخشی به جنگ ملزم کرد.
- با تمسک به مفاهیم جهاد، شهادت و حماسه عاشورا، روحیه رزمندگان را متحول کرد.
- در تیرماه ۱۳۶۷ با دریافت نظر فرماندهان، قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفت.
ز) نقش مردم در دفاع مقدس
حضور مستقیم:
- اقوام و اقشار مختلف داوطلبانه به جبهه رفتند.
- حدود ۳۶۰۰۰ معلم و نزدیک به ۵۰۰ هزار دانش‌آموز به شهادت رسیدند یا جانباز و اسیر شدند.
- جهادسازندگی: ساخت خاکریز، پل و سنگر («سنگرسازان بی‌سنگر»).
نقش زنان:
- حضور در خط مقدم در سال‌های اول جنگ
- تشویق خانواده برای حضور در جبهه
- پرستاری از مجروحان، تهیه خوراک و پوشاک رزمندگان
ح) سازمان مجاهدین خلق (منافقین)
- در دوران دفاع مقدس با ایجاد آشوب داخلی و ترور مسئولان، شرایط را برای بهره‌برداری صدام فراهم کردند.
- در ۱۳۶۵ به عراق رفتند و در خدمت صدام قرار گرفتند.
- اطلاعات سری کشور را به دشمن دادند؛ با ارتش بعثی در جنگ با ایران همکاری نظامی کردند.
- پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران، عملیات فروغ جاویدان را آغاز کردند که در عملیات مرصاد (کمینگاه) در تنگه چهارزبر شکست سختی خوردند.
نکته: مرصاد = کمینگاه؛ پس از شکست منافقین، صدام نیز قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفت.
ط) پایان جنگ
- تیرماه ۱۳۶۷: ایران قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفت.
- صدام پس از شکست منافقین نیز قطعنامه را پذیرفت و قرارداد الجزایر را بار دیگر به رسمیت شناخت.
- ۱۳۷۰ش: سازمان ملل متحد رسماً رژیم بعثی عراق را متجاوز و آغازکننده جنگ معرفی کرد.
- برای اولین بار در دویست سال اخیر، دشمنان نتوانستند یک وجب از خاک ایران را جدا کنند.
ی) دستاوردهای دفاع مقدس
نظامی:
- پیشرفت در صنایع دفاعی (موشک، پدافند هوایی)
- خودکفایی در تولید نیازهای نظامی
- ظهور فرماندهان با استعداد
فرهنگی و معنوی:
- تقویت اعتماد به نفس و خودباوری ملی
- تثبیت اقتدار جمهوری اسلامی در دفاع از تمامیت ارضی
فراتر از کتاب: تجربیات دفاع مقدس پایه‌گذار مکتب مقاومت در منطقه شد. سردار سپهبد حاج قاسم سلیمانی — که در دفاع مقدس پرورش یافته بود — بعدها این مکتب را در سطح منطقه‌ای گسترش داد تا در ۱۳۹۸ به شهادت رسید.
جدول خلاصه — نکات طلایی
| موضوع | نکته مهم |
|---|---|
| شروع جنگ | ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ |
| قرارداد الجزایر | ۱۳۵۴ش؛ امضاکننده: صدام (معاون وقت) |
| قطعنامه ۴۷۹ | تجاوز عراق را محکوم نکرد |
| قطعنامه ۵۹۸ | پذیرفته‌شده توسط ایران در تیر ۱۳۶۷ |
| آزادسازی خرمشهر | عملیات بیت‌المقدس، سوم خرداد ۱۳۶۱ |
| عملیات مرصاد | شکست منافقین پس از پذیرش ۵۹۸ |
| پایان رسمی جنگ | اعلام ملل متحد در ۱۳۷۰: عراق متجاوز بود |