درس 12 (عربی هفتم)
عنوان درس: حِوَارٌ بَيْنَ وَلَدَيْنِ یعنی «گفتوگوی دو پسر». این درس یک مکالمهٔ ساده است که همهٔ کلمههای پرسشی و ضمیرهای درسهای قبل را کنار هم مرور میکند.
مرورِ کلمههای پرسشی
بهترین راه برای انتخابِ کلمهٔ پرسشیِ درست این است که به نوعِ پاسخ فکر کنی: اگر پاسخ «شخص» است مَنْ بیاور، اگر «مکان» است أَيْنَ، و اگر «تعداد» است كَمْ.
| ادات | معنی | نوعِ پاسخ | نمونه از درس |
|---|---|---|---|
| أَ / هَلْ | آیا | بله یا خیر | هَلْ أَنْتَ مِنْ مَشْهَدَ؟ |
| مَنْ | چه کسی | شخص | مَنْ هٰذَا الْوَلَدُ؟ |
| لِمَنْ | مالِ کی | مالکیت | لِمَنْ هٰذِهِ الْحَقِيبَةُ؟ |
| مَا | چیست | شیء یا غیرِعاقل | مَا اسْمُكَ؟ |
| مَاذَا | چه چیزی | شیء + فعل | مَاذَا فِي يَدِكَ؟ |
| أَيْنَ | کجا | مکان | أَيْنَ أُسْرَتُكَ؟ |
| مِنْ أَيْنَ | اهلِ کجا | شهر یا کشور | مِنْ أَيْنَ أَنْتَ؟ |
| كَمْ | چند | عدد | كَمْ يَوْماً أَنْتُمْ؟ |
ضمیرهای منفصل
ضمیرِ منفصل جدا و مستقل میآید و معمولاً مبتداست.
| شخص | مذکر | مؤنث | معنی |
|---|---|---|---|
| متکلم مفرد | أَنَا | أَنَا | من |
| متکلم جمع | نَحْنُ | نَحْنُ | ما |
| مخاطب مفرد | أَنْتَ | أَنْتِ | تو |
| مخاطب مثنی | أَنْتُمَا | أَنْتُمَا | شما دو نفر |
| مخاطب جمع | أَنْتُمْ | أَنْتُنَّ | شما |
| غایب مفرد | هُوَ | هِيَ | او |
| غایب مثنی | هُمَا | هُمَا | آن دو |
| غایب جمع | هُمْ | هُنَّ | آنها |
دو نکته که فارسیزبانها را غافلگیر میکند: عربی برای دو نفر ضمیرِ جداگانه دارد (هُمَا، أَنْتُمَا)، و در جمع، مذکر و مؤنث را جدا میکند (هُمْ در برابر هُنَّ). خودِ أَنَا و نَحْنُ برای هر دو جنس یکساناند؛ تفاوت در خبر پیدا میشود: أَنَا فَائِزٌ (مذکر) در برابرِ أَنَا فَائِزَةٌ (مؤنث).
ضمیرهای متصل
ضمیرِ متصل به آخرِ کلمه میچسبد و مالکیت یا مفعول را نشان میدهد:
| ضمیر | نمونه | معنی |
|---|---|---|
| ـِي | بَيْتِي | خانهام |
| ـكَ / ـكِ | بَيْتُكَ / بَيْتُكِ | خانهات |
| ـهُ / ـهَا | بَيْتُهُ / بَيْتُهَا | خانهاش |
| ـنَا | بَيْتُنَا | خانهمان |
| ـكُمْ / ـكُنَّ | بَيْتُكُمْ / بَيْتُكُنَّ | خانهتان |
| ـهُمْ / ـهُنَّ | بَيْتُهُمْ / بَيْتُهُنَّ | خانهشان |
| ـهُمَا | بَيْتُهُمَا | خانهٔ آن دو |
از خودِ مکالمه: اسْمِي حَمِيدٌ (نامم حمید است)، اسْمُهُ جَعْفَرٌ (نامش جعفر است)، فُنْدُقُكُمْ (هتلتان).
نکتهٔ ـهُ و ـهِ: این یک ضمیر است با دو تلفظ. بعد از ضمه یا فتحه میشود ـهُ (بَيْتُهُ، اسْمُهُ)، و بعد از کسره یا یاء میشود ـهِ (فِي بَيْتِهِ، أَبِيهِ). معنی در هر دو یکی است.
واژهها و عبارتهای کلیدی
أَبٌ (پدر — با ضمیر: أَبِي)، أُسْرَةٌ (خانواده)، جَدٌّ و جَدَّةٌ (پدربزرگ و مادربزرگ)، حِوَارٌ (گفتگو)، شَارِعٌ (خیابان، جمع: شَوَارِعُ)، نِهَايَةٌ (پایان، ضد: بِدَايَةٌ)، فُنْدُقٌ (هتل)، وَلَدٌ (پسر، جمع: أَوْلَادٌ).
عبارتهای تعارف و خداحافظی: أَهْلاً وَسَهْلاً بِكُمْ (خوش آمدید)، كَيْفَ حَالُكَ؟ (حالت چطور است؟)، أَنَا بِخَيْرٍ (خوبم)، صَبَاحَ الْخَيْرِ و در جوابش صَبَاحَ النُّورِ، و برای خداحافظی: فِي أَمَانِ اللّٰهِ که طرفِ مقابل با إِلَى اللِّقَاءِ / مَعَ السَّلَامَةِ پاسخ میدهد.
نمونهٔ تحلیلِ اعرابی
ذٰلِكَ أَبِي وَتِلْكَ أُمِّي. (آن پدرم است و آن مادرم.)
- ذٰلِكَ = اسمِ اشاره برای مذکرِ دور، مبتدا
- أَبِي = أَبُ + ي (پدرم)، خبر
- تِلْكَ = اسمِ اشاره برای مؤنثِ دور، مبتدا
- أُمِّي = مادرم، خبر
تلههای رایج
۱. جابهجا کردنِ ذٰلِكَ و تِلْكَ. نزدیک: هٰذَا (مذکر) و هٰذِهِ (مؤنث)؛ دور: ذٰلِكَ (مذکر) و تِلْكَ (مؤنث). نادرست: ذٰلِكَ أُمِّي. درست: تِلْكَ أُمِّي.
۲. دستنخورده گذاشتنِ حرکتِ کلمه پیش از ـِي. حرکتِ قبل از ـِي همیشه کسره میشود: اسْمٌ + ي ← اسْمِي (نه اسْمُي).
۳. انتخابِ مَنْ یا مَا از رویِ ترجمهٔ فارسی. معیارِ درست، عاقلبودن یا نبودن است. نادرست: مَا هٰذَا الرَّجُلُ؟ درست: مَنْ هٰذَا الرَّجُلُ؟
۴. فراموشیِ تنوینِ نصب بعد از كَمْ. درست: كَمْ يَوْماً أَنْتُمْ هُنَا؟
۵. یکی گرفتنِ هُمَا و هُمْ. هُمَا فقط برای دو نفر است و هُمْ برای سه نفر یا بیشتر.
۶. جابهجا کردنِ سلام و خداحافظی. صَبَاحَ الْخَيْرِ فقط برای شروعِ گفتگوست و فِي أَمَانِ اللّٰهِ فقط برای پایانِ آن.
فراتر از کتاب
چرا كَرْبَلَاءَ فتحه دارد؟ در جملهٔ درس «كَمْ يَوْماً أَنْتُمْ فِي كَرْبَلَاءَ؟» این کلمه بعد از حرفِ جرِ فِي آمده و طبق قاعده باید کسره بگیرد، اما فتحه گرفته. دلیلش این است که كَرْبَلَاءَ اسمی خاص با «الفِ تأنیثِ ممدوده» (همان «اء»ِ پایانی) است و به گروهِ ممنوع من الصرف تعلق دارد: چنین اسمهایی هرگز تنوین نمیگیرند و در حالتِ نصب و جر بهجای کسره فتحه میگیرند. نمونههای دیگر: صَحْرَاءَ، حَمْرَاءَ، أَسْمَاءَ.
ریشهشناسی. حِوَارٌ از «ح-و-ر» است، همریشه با «محور» — همان نقطهای که دو طرف دورش میچرخند. سَلَامَةٌ از «س-ل-م» میآید، خانوادهٔ سلام، سالم، اسلام و مسلمان. فُنْدُقٌ (هتل) از یونانیِ pandocheion به معنیِ «جایِ پذیرفتنِ همه» وارد عربی شده است.
نمونه سؤال با پاسخ
سؤال: در کدام گزینه، ضمیرِ متصلِ بهکاررفته از نظرِ شخص با سه گزینهٔ دیگر متفاوت است؟
۱) بَيْتِي ۲) قَلَمِي ۳) كِتَابُنَا ۴) أُسْرَتِي
پاسخ: گزینهٔ ۳. در گزینههای ۱، ۲ و ۴ ضمیرِ ـِي به کار رفته که ضمیرِ متکلمِ مفرد (من) است. اما در گزینهٔ ۳ ضمیرِ ـنَا آمده که متکلمِ جمع (ما) است؛ پس كِتَابُنَا یعنی «کتابِ ما» و از نظر شخص با بقیه فرق دارد.