تعریف (بخش سوم منطق)

پاسخنامه‌ی تحلیلی

تعریف مفهومی از ترکیب امر عام و امر خاص در ذهن ساخته می‌شود، نه از مصداق‌های خارجی و نه از ریشه و معادلِ لغوی؛ پس در میان حیطه‌های سه‌گانهٔ لفظ، ذهن و خارج، به حیطه ذهن مربوط است. وارسی مستقل: سه نوع تعریف با سه حیطه یک‌به‌یک متناظرند — تعریف لفظی با حیطه لفظ، تعریف مفهومی با حیطه ذهن، ذکر مصادیق با حیطه خارج؛ چون تعریف مفهومی در این فهرست دقیقاً روبه‌روی «ذهن» می‌نشیند، همین تناظر پاسخ را تأیید می‌کند. رد سایر گزینه‌ها: «حیطه لفظ» به تعریف لفظی (ریشه، معادل، مخفف) مربوط است نه به ساختنِ امر عام و امر خاص؛ «حیطه خارج» مربوط به ذکر مصادیق است، جایی که نمونه‌های واقعی و عینی معرفی می‌شوند؛ «هم‌زمان هر سه حیطه» نادرست است چون هر نوع تعریف دقیقاً به یک حیطه تعلق دارد و همین تفکیک، مبنای تقسیم‌بندی سه‌گانهٔ تعریف است (هرچند یک عبارتِ ترکیبی می‌تواند سه تعریفِ جدا را کنار هم داشته باشد، خودِ «تعریف مفهومی» تنها یکی از آن‌هاست). تله تستی: چون بسیاری از تعریف‌های واقعی ترکیبی‌اند، دانش‌آموز وسوسه می‌شود گزینهٔ «هر سه حیطه» را بزند؛ اما پرسش دربارهٔ خودِ «تعریف مفهومی» است نه دربارهٔ یک عبارتِ ترکیبی، و تعریف مفهومی فقط در ذهن ساخته می‌شود.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«انسان: یک حیوان ناطق است» از جنس «حیوان» (امر عامِ ذاتی) و فصل «ناطق» (امر خاصِ ذاتی) ساخته شده و ذاتِ انسان را بیان می‌کند؛ این دقیقاً تعریف به حد است. وارسی مستقل: معیارِ حد این است که امر خاص، فصلِ ذاتی باشد. در سه گزینهٔ دیگر امر خاص به‌ترتیب «خندیدن»، «جوشیدن در ۱۰۰ درجه» و «خنک‌کردن» است؛ هر سه ویژگی‌هایی هستند که از ذاتِ شیء برمی‌خیزند اما خودِ ذات نیستند، یعنی عرض‌اند نه فصل — پس هر سه رسم‌اند و تنها یک گزینه حد می‌ماند. رد سایر گزینه‌ها: «انسان: حیوانی که می‌خندد» تعریف به رسم است، چون «خندیدن» عرضِ خاص است نه فصلِ ذاتی؛ «آب: مایعی که در ۱۰۰ درجهٔ سلسیوس می‌جوشد» هم رسم است، چون نقطهٔ جوش یک خاصیتِ عرضی و وابسته به فشار است، نه ذاتِ مولکولیِ آب؛ «یخچال: دستگاه برقی خنک‌کننده» نیز رسم است، چون کارکردِ خنک‌کردن اثری است که از دستگاه سر می‌زند، نه ذاتِ آن. تله تستی: هر تعریفِ مفهومیِ درست را نباید بلافاصله «حد» نامید؛ فقط زمانی حد است که هم امر عام و هم امر خاص، هر دو ذاتیِ شیء (جنس و فصل) باشند، مثل «حیوان ناطق» برای انسان.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

تعریف صحیح باید دقیقاً همان مصادیق معرَّف را بپوشاند، نه بیشتر و نه کمتر؛ این پوشش کامل و دوطرفه همان رابطه تساوی است. رد سایر گزینه‌ها: «رابطه‌ی تباین برقرار است» یعنی هیچ اشتراک مصداقی، که با هدف تعریف (پوشاندن مصادیق معرَّف) در تضاد کامل است؛ «رابطه‌ی عموم و خصوص مطلق» یعنی یکی از دو طرف گسترده‌تر است، که یا جامع نیست یا مانع نیست؛ «رابطه‌ی عموم و خصوص من‌وجه» یعنی هم‌پوشانی جزئی، که هم جامع نیست و هم مانع نیست. تله تستی: دانش‌آموزان گاهی فکر می‌کنند «رابطه‌ی عموم و خصوص مطلق» چون یک رابطه نزدیک و مرتبط است می‌تواند رابطه‌ی تعریف صحیح باشد؛ اما تعریف صحیح فقط با تساوی، نه با هیچ رابطه‌ی دیگری از نسب اربع، سازگار است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«پرنده: حیوانی که پرواز می‌کند» از دو جهت اشکال دارد: شترمرغ و پنگوئن پرنده‌اند اما پرواز نمی‌کنند (جامع نیست، چون این مصادیق واقعی از تعریف بیرون می‌مانند) و خفاش و بسیاری از حشرات پرواز می‌کنند اما پرنده نیستند (مانع نیست، چون این اغیار وارد تعریف می‌شوند)؛ پس تعریف نه جامع است و نه مانع. رد سایر گزینه‌ها: «فقط جامع نیست» نیمی از مشکل (ورود خفاش و حشرات) را نادیده می‌گیرد؛ «فقط مانع نیست» نیمه دیگر (بیرون‌ماندن شترمرغ و پنگوئن) را نادیده می‌گیرد؛ «دور صریح است» اساساً بی‌ربط است چون هیچ‌جا کلمه «پرنده» یا مشتق آن در تعریف تکرار نشده. تله تستی: وقتی یک ویژگی رفتاری (مثل پرواز) جایگزین ویژگی طبقه‌بندی واقعی شود، معمولاً هم موجودات همان طبقه که آن رفتار را ندارند جا می‌مانند و هم موجودات طبقه‌های دیگر که همان رفتار را دارند وارد می‌شوند؛ باید همیشه هر دو جهت را جداگانه بررسی کرد.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

نام‌بردن از نمونه‌های واقعی و ملموس (تهران، پاریس، توکیو) به‌جای توضیح مفهومیِ «پایتخت»، دقیقاً تعریف از طریق ذکر مصادیق است؛ این روش برای کودکان و مبتدیان که هنوز آمادهٔ درکِ تعریف مفهومیِ انتزاعی نیستند مناسب‌تر است. وارسی مستقل: در این پاسخ هیچ امر عام و امر خاصی ساخته نشده و هیچ اشاره‌ای به ریشه یا معادلِ لغوی نیست؛ تنها چیزی که آمده سه نمونهٔ خارجی است، و تعریفی که کل محتوایش نمونه‌های خارجی باشد، بنا بر تعریف، ذکر مصادیق است. رد سایر گزینه‌ها: «تعریف مفهومی» نیازمند بیان امر عام (مثلاً «شهر») و امر خاص (مثلاً «مرکز سیاسی کشور») است که در این پاسخ اصلاً نیامده؛ «تعریف لفظی» نیازمند ریشه، معادل یا مخففِ کلمهٔ «پایتخت» است که وجود ندارد؛ «تعریف به رسم» زیرمجموعه‌ای از تعریف مفهومی است و ساختارِ امر عام + عرضِ خاص می‌خواهد، در حالی که اینجا هیچ ساختارِ مفهومی‌ای ساخته نشده. تله تستی: نشان‌دادن یا نام‌بردن از نمونه‌های واقعی، حتی وقتی خیلی ساده و کوتاه باشد، همیشه ذکر مصادیق است، نه یک نسخهٔ ساده‌شده از تعریف مفهومی.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

تعریف مفهومی همیشه از ترکیب یک امر عام (وجه اشتراک با مفاهیم مشابه) و یک امر خاص (وجه تمایز از آن‌ها) ساخته می‌شود، مثل «فلز» (عام) و «مایع‌بودن در دمای طبیعی» (خاص) برای جیوه. رد سایر گزینه‌ها: «ریشه کلمه + معادل لغوی» توصیف تعریف لفظی است نه مفهومی؛ «جنس + عرض عام مشترک» نادرست است چون عرض عام (ویژگی مشترک بین چند مفهوم، نه اختصاصی) نمی‌تواند تمایز لازم را ایجاد کند و در ساختار تعریف مفهومی به کار نمی‌رود؛ «مفهوم ذهنی + مصداق خارجی» دو حیطه‌ی متفاوت (ذهن و خارج) را با هم قاطی می‌کند در حالی‌که تعریف مفهومی کاملاً در حیطه ذهن باقی می‌ماند. تله تستی: «عرض عام» با «عرض خاص» به‌راحتی اشتباه گرفته می‌شود؛ فقط عرض خاص (یا فصل) می‌تواند نقش امر خاص را ایفا کند، چون فقط آن، مختص همان مفهوم است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

ابن‌سینا رسیدن به تعریف به حد (که مستلزم شناخت دقیق ذاتیات یعنی جنس و فصل واقعی شیء است) را بسیار دشوار و تقریباً دست‌نیافتنی برای بشر می‌دانست. رد سایر گزینه‌ها: «تعریف لفظی» صرفاً به ریشه و معادل لغوی نیاز دارد و هیچ دشواری فلسفی خاصی ندارد؛ «ذکر مصادیق است» نیازمند شناخت ذاتیات نیست، فقط نمونه‌های عینی می‌خواهد؛ «تعریف به رسم» چون فقط از عرض خاص (نه فصل ذاتی) استفاده می‌کند، به همان دشواریِ شناخت ذات نیاز ندارد و به همین دلیل ابن‌سینا آن را دشوار نمی‌دانست. تله تستی: تعریف به رسم و تعریف به حد اغلب با هم اشتباه گرفته می‌شوند؛ دشواریِ مورد نظر ابن‌سینا مختص «حد» است، چون رسیدن به رسم (که فقط عرض خاص می‌خواهد) بسیار ساده‌تر است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«زمان: امری که با ساعت سنجیده می‌شود» دچار دور است، چون خودِ ساعت ابزاری است که برای اندازه‌گیری زمان ساخته شده؛ یعنی برای فهمیدن «زمان» باید «ساعت» را بشناسیم و برای فهمیدن «ساعت» باید از قبل مفهوم «زمان» را بدانیم. رد سایر گزینه‌ها: «واضح نیست» نادرست است چون کلمات «امر» و «ساعت» کاملاً آشنا و رایج‌اند؛ «جامع نیست» و «مانع نیست» هر دو بی‌ربط‌اند چون این تعریف اصلاً درباره‌ی جا انداختن یا پذیرفتن مصادیق نیست، بلکه مشکلش بازگشت به یک مفهوم وابسته به خودش است. تله تستی: دور در این مثال «صریح» نیست (کلمه «زمان» تکرار نشده) بلکه از راه یک واسطه (ساعت) رخ می‌دهد؛ باید همیشه پرسید آیا فهمِ کلمه‌ی به‌کاررفته در تعریف، خودش از قبل به فهمِ معرَّف نیاز دارد یا نه.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

شرط مانع بودن دقیقاً یعنی تعریف نباید بر مصادیق مفاهیم دیگر (اغیار) هم صدق کند؛ این شرط مستقیماً جلوی ورود مصادیق بیگانه به دایره تعریف را می‌گیرد. رد سایر گزینه‌ها: «واضح بودن» درباره‌ی فهم‌پذیربودن الفاظ تعریف است، نه ورود یا عدم ورود مصادیق؛ «جامع بودن» برعکسِ این شرط عمل می‌کند و درباره‌ی جا نیفتادن مصادیق خودِ معرَّف است، نه جلوگیری از ورود اغیار؛ «دوری نبودن» درباره‌ی استفاده‌نکردن از خودِ کلمه یا مشتقاتش است و ربطی به ورود مفاهیم دیگر ندارد. تله تستی: «جامع» و «مانع» جهت‌های دقیقاً مخالف هم دارند و باید با دقت از هم تفکیک شوند: جامع یعنی «هیچ‌چیز از خودِ معرَّف بیرون نماند»، مانع یعنی «هیچ‌چیز غیر از معرَّف وارد نشود».

پاسخنامه‌ی تحلیلی

وقتی تعریف جامع افراد نباشد، یعنی بخشی از مصادیق واقعی معرَّف را جا انداخته و در نتیجه دایره‌اش کوچک‌تر از خودِ معرَّف شده است؛ این دقیقاً یعنی تعریف نسبت به معرَّف خاص‌تر (عموم و خصوص مطلق با تعریفِ خاص‌تر) است. رد سایر گزینه‌ها: «عموم و خصوص مطلق، عام‌تر» برعکس این حالت است و به معنای پذیرفتن اغیار (مانع نبودن) است، نه جا انداختن مصادیق خودی؛ «عموم و خصوص من وجه» به این معناست که تعریف هم جامع نیست هم مانع نیست، در حالی‌که سؤال فقط از نقض جامع بودن پرسیده؛ «رابطه‌ی تباین است» یعنی هیچ اشتراک مصداقی، که خیلی شدیدتر از صرفِ «جامع نبودن» است. تله تستی: باید دقت کرد که «جامع نبودن» با «تعریفِ خاص‌تر» (اخص مطلق) هم‌معناست، در حالی‌که خیلی‌ها به‌اشتباه آن را با «عام‌تر بودن» یکی می‌گیرند.