پیشگیری از بیماری ها — درسنامه‌ی کامل کنکور

سلامت و بهداشت

درس ششم: بیماری‌های غیرواگیر

۱. بیماری — تعریف و طیف

بیماری: هرگونه حالت ناخوشایند و رنج‌آوری که احساس تندرستی را دچار اختلال کند.

بیماری درجات دارد و در یک طیف مطرح می‌شود:

بیماری‌ها به دو دسته واگیر و غیرواگیر تقسیم می‌شوند.

۲. بیماری‌های غیرواگیر — کلیات

تعریف: بیماری‌هایی که عامل عفونی حاد مشخصیندارند و چند عامل خطر درابتلا به آن‌ها نقش دارند.

عوامل خطر: عوامل اجتماعی، محیطی و رفتاری که احتمالابتلا یا آسیب را افزایش می‌دهند.

🔴 نکته: حذف یا کنترل عوامل خطر می‌تواند مانع از بروز ۸۰٪ بیماری‌های قلبی‌ـ‌عروقی، سکته و دیابت و ۴۰٪ سرطان‌ها شود.

سهم بیماری‌های غیرواگیر در مرگ‌ومیرایران

🔴 نکته: ۷۶٪ مرگ‌ومیر ایران از بیماری‌های غیرواگیر است. بیماری قلبی‌ـ‌عروقی با۴۶٪ رتبه اول را دارد.

۳. بیماری‌های قلبی‌ـ‌عروقی

###ساختار و عملکرد قلب

• قلب: پمپ عضلانی توخالی به اندازه مشت دست
• در طول شبانه‌روز بیش از صدهزار بار می‌تپد
• در طول عمر حدود ۳۰۰ میلیون لیتر خون پمپ می‌کند
• تغذیه عضله قلب توسط شریان‌های کرونر راست و چپ

آترواسکلروز تا سکته — زنجیره بیماری

🔴 نکته: انسداد رگ‌های کرونر بیشترین عامل مرگ‌ومیر قلبی است.

عوامل خطر قلبی‌ـ‌عروقی

🔴 نکته: فشار خون بالا و اختلالات چربی خون مهم‌ترین عوامل خطر قابل کنترل هستند.

سابقه خانوادگی «زودرس» چه زمانی مصداق دارد؟

• پدر یا برادر: قبل از ۵۵ سالگی
• مادر یا خواهر: قبل از ۶۵ سالگی

۴. فشار خون بالا (قاتل خاموش)

فشار خون: نیرویی که قلب به دیواره شریان‌ها وارد می‌کند تا خون در بدن جاری شود.

اعداد مهم

🔴 نکته: فشار خون اولیه سال‌ها بدون علامت است — به همین دلیل «قاتل خاموش» نامیده می‌شود.

علایم (زمانی که به اندام‌های حیاتی آسیب رسیده)

سردرد پس‌سری | سرگیجه، تاری دید | تپش قلب و خستگی زودرس | تنگی نفس شبانه | درد قفسه سینه

پیشگیری و کنترل

بدون دخانیات | بدون غذای چرب و پرنمک | وزن مطلوب | فعالیت بدنی منظم | مصرف کافی میوه و سبزی | مدیریت استرس

۵. اختلالات چربی خون

انواع چربی‌های خون و سطوح مهم

🔴 نکته:

• HDL بیشتر ← خطر قلبی کمتر (رابطه عکس)
• LDL بیشتر ← خطر قلبی بیشتر (رابطه مستقیم)
• تری‌گلیسرید بالا ← HDL را کاهش می‌دهد

انواع چربی‌های غذایی

🔴 نکته: چربی ترانس هر دو ضربه می‌زند: LDL را بالا و HDL را پایین می‌آورد.
🔴 نکته: در رژیم غذایی سالم، ۱۵ تا ۳۰ درصد کل انرژی از چربی تأمین می‌شود.

۶. اقدامات اورژانسی

سکته قلبی

مهم‌ترین علامت: درد فشارنده در وسط قفسه سینه که بیش از چند دقیقهادامه دارد.
علایم همراه: عرق سرد، رنگ‌پریدگی، تنگی نفس، تهوع، نبض نامنظم، درد با انتشار به شانه، گردن، بازو، فک پایین.

اقدام:

• جلوگیری از هرگونه حرکت
• قرارگیری به حالت نشسته یا نیمه خوابیده
• شل کردن لباس تنگ
• انتقال فوری به بیمارستان با برانکارد

سکته مغزی

علایم: سردرد ناگهانی شدید | از دست دادن ناگهانی بینایی | اختلال تکلم | ضعف یک طرفه بدن | از دست دادن تعادل

🔴 نکته: مدت زمان طلایی برای نجات در سکته مغزی تنها ۳ساعت است.

۷. سرطان

مکانیسم تشکیل تومور

سلول طبیعی ← جهش ← سلول سرطانی (خودسر، بدون هماهنگی) ← تقسیم زنجیره‌ای ← تومور

پیشگیری

۳۰ تا ۴۰ درصد سرطان‌ها با حفظ وزن، تغذیه سالم، تحرک و پرهیز از دخانیات و الکل قابل پیشگیری هستند.

علایم هشداردهنده (حفظ کنید)

تغییر در خال‌های پوستی | زخم بدون بهبود | توده جدید در بدن | سرفه یا گرفتگی طولانی صدا | اختلال بلع | استفراغ یا سرفه خونی | اسهال یا یبوست طولانی | خونریزی غیرطبیعی | بی‌اشتهایی یا کاهش وزن بی‌دلیل | سابقه خانوادگی سرطان

آزمایش‌های غربالگری

🔴 نکته: از سن ۴۰ سالگی به بعد، به‌خصوص با سابقه خانوادگی، غربالگری توصیه می‌شود. سرطان در مراحل اولیه قابل درمان است.

۸. دیابت

مکانیسم اساسی

انسولین (هورمون لوزالمعده) = کلید سلول ← اجازهورود گلوکز به سلول را می‌دهد.

اگر انسولین کم باشد یا کارایی نداشته باشد:

• سلول گرسنه می‌ماند
• قند خون بالا می‌رود ← مثل سم به بافت‌ها آسیب می‌زند

دیابت نوع۱ در برابر نوع ۲

🔴 نکته: دیابت نوع ۲ شایع‌ترین است و اغلب بدون علامت — پس غربالگری مهم است.

مقادیر قند خونناشتا

عوارض دیابت (در صورت کنترل نشدن)

نابینایی | نارسایی کلیه (دیالیز) | قطع پا | سکته قلبی و مغزی

📌 جدول مقایسه ۶ گام قلبی،۱۰ گام سرطان، ۷ گام دیابت

🔬 فراتر از کتاب

چرا LDL «بد» است؟
LDL در حضور رادیکال‌های آزاد اکسیده می‌شود. LDL اکسیده‌شده توسط ماکروفاژها (سلول‌های ایمنی) بلعیده می‌شود و تبدیل به سلول‌های کف‌آلود (foam cells) می‌شود که اساس پلاک آترواسکلروتیک هستند. این دقیقاً توضیح مولکولی همان فرایندی است که کتاب توصیف کرده.

سرطان و سیستم ایمنی:
بدن هر روز ده‌ها سلول جهش‌یافته تولید می‌کند. سیستم ایمنی سالم اکثر آن‌ها را شناسایی و نابود می‌کند. سرطان زمانی پیشرفت می‌کند که سلول‌های بدخیم یاد می‌گیرند از سیستم ایمنی فرار کنند — این پایه درمان‌های جدیدایمونوتراپی است.

مقاومت به انسولین:
در دیابت نوع ۲، سلول‌های بدن به تدریج نسبت به انسولین کم‌پاسخ می‌شوند. لوزالمعده جبران می‌کند و انسولین بیشتریترشح می‌کند، تا جایی که دیگر کافی نیست. چاقی شکمی (احشایی) عامل اصلی این مقاومت است —ارتباط مستقیم با درس چاقی.

زمان طلایی ۳ساعت در سکته مغزی:
در این بازه می‌توان با تزریق داروی tPA (ترومبولیتیک) لخته را حل کرد. پس از ۳ ساعت، آسیب برگشت‌ناپذیر می‌شود — به همین دلیل کتاب روی سرعت انتقال تأکید می‌کند.

📌 جمع‌بندی سریع

سلامت و بهداشت

درس هفتم: بیماری‌های واگیر

۱. تعریف و اهمیت

بیماری‌های واگیر: بیماری‌هایی که از طریق یک عامل بیماری‌زا (ویروس، باکتری، قارچ، انگل) از فرد بیمار به فرد سالم منتقل می‌شوند.

خطر اصلی این بیماری‌ها: توانایی ایجاد همه‌گیری در جامعه.

ابزارهای کنترل: واکسیناسیون، بهداشت فردی، بهسازی محیط، تغذیه مناسب.

۲. پنج دسته بیماری‌های واگیر بر اساس راه انتقال

🔴 نکته: طبقه‌بندی بر اساس شیوه انتقال است، نه نوع عامل بیماری‌زا. این۵ دسته را حفظ کنید.

۳. دسته اول: بیماری‌های گوارشی

بیش از نیمی از بیماری‌ها و مرگ‌های کودکان خردسال از این دسته است.
مسیر انتقال: غذا، آب و دست‌های آلوده ← دهان

پیشگیری (نکات مهم)

• آب آشامیدنی باید سالم باشد؛ در صورت تردید: جوشاندن حداقل ۱ دقیقه با هم‌زدن مداوم
• شیر خام: حتماً جوشانده شود
• شستن دست‌ها قبل از آماده‌سازی و صرف غذا
• پرهیز از سبزی‌های خام وساالدهایی که شست‌وشوی بهداشتی آن‌ها مطمئن نیست
• پرهیز از غذاهای خیابانی بدون نظارت
• پختن کامل غذا
• پرهیز از آب و سبزی‌های غیربهداشتی

۴. دسته دوم: بیماری‌های تنفسی

انتقال از طریق: قطراتریز معلق در هوا هنگام عطسه و سرفه فرد بیمار.

مقایسه سرماخوردگی و آنفلوآنزا

🔴 نکته: سرماخوردگی معمولاً بدون نیاز به دارو و با استراحت درمان می‌شود. آنفلوآنزا می‌تواند نیاز به درمان داشته باشد. آنتی‌بیوتیک برای ویروس مؤثر نیست.

۵. دسته سوم: بیماری‌های پوستی — پدیکلوزیس

پدیکلوزیس: شایع‌ترین بیماری انگلی از طریق پوست و مو.

عامل: شپش سر — انگلی که در پشت گوش و گردن زندگی و تخم‌گذاری می‌کند.
علامت اصلی: خارش شدید در این نواحی.

راه انتقال: وسایل شخصی مشترک — شانه، برس، کلاه، روسری، لباس، وسایل خواب، وسایل سلمانی.

پیشگیری: رعایت بهداشت فردی + پرهیز از استفاده از وسایل شخصی دیگران.

۶. دسته چهارم: بیماری‌های آمیزشی

انتقال از راه آمیزش جنسی.

علایم هشداردهنده

• زخم یا ضایعات پوستی در نواحی تناسلی
• ترشح غیرطبیعی از مجرای تناسلی (رنگ، بو یا حجم غیرعادی)
• غدد متورم درناحیه تناسلی
• درد پایین شکم
• عفونت‌های غیرمعمول

عوارض در صورت درمان نشدن: عقیمی، نازایی، زایمان زودرس، مرده‌زایی.

پیشگیری: پایبندی به اصول اخلاقی و پرهیز از بی‌بندوباری جنسی.

۷. دسته پنجم: بیماری‌های منتقله از طریق خون

الف) هپاتیت

تعریف: التهاب کبدناشی ازویروس ← آسیب و اختلال در عملکرد کبد.

🔴 نکته : جدی‌ترین نوع هپاتیت = هپاتیت B

سیر بیماری هپاتیت B:
دوره بدون علامت ← علایم شبه‌سرماخوردگی (ضعف، بی‌اشتهایی، تب، خستگی) ← یرقان (زردی) ← در بیشتر موارد بهبودی کامل / در عده‌ای: مزمن ← سیروز ← سرطان کبد

پیشگیری از انتقال هپاتیت B در خانه:

• آزمایش خون سایر اعضا
• تزریق واکسن (برای هپاتیت B واکسن وجود دارد)
• عدم اشتراک وسایل تیز و برنده (تیغ، ناخن‌گیر)
• عدم تماس با خون یا مایعات بدن بیمار

ب) HIV / ایدز

تفاوت HIV و ایدز

🔴 نکته: HIV ≠ ایدز

• HIV: ویروس نقص ایمنی انسانی — یک بیماری عفونی قابل کنترل
• ایدز: مرحله انتهایی HIV — در صورت درمان به‌موقع،ممکن است فرد هرگز بهایدز نرسد

مکانیسم بیماری

HIV وارد بدن می‌شود ← لنفوسیت‌های T کمکی (CD4) را آلوده و نابود می‌کند ← سیستم ایمنی تضعیف می‌شود ← عفونت‌های فرصت‌طلب (سل، برفک دهانی،ذات‌الریه) و سرطان ظاهر می‌شوند.

دوران پنجره

ازورود ویروس به بدن تا تولید آنتی‌بادی قابل تشخیص: ۲ هفته تا ۳ ماه

🔴 نکته: در دوران پنجره —ویروس در بدن هست اما نتیجه آزمایش منفی است. پس یک آزمایش منفی به تنهایی دال بر سالم بودن نیست.

راه‌های انتقال HIV

HIV از این راه‌ها منتقل نمی‌شود

دست دادن | هم‌کلاسی | سوار یک اتوبوس | غذا وظروف مشترک | عطسه و سرفه | اشک و بزاق | سرویس بهداشتی و استخر مشترک | پشه و حشرات

🔴 نکته: HIV فقط در گلبول‌های سفید زنده می‌ماند و گلبول سفید فقط در خون و ترشحات جنسی وجود دارد — پس از راه هوا یا تماس عادی منتقل نمی‌شود.

درمان

داروی قطعی وجود ندارد، اما داروهای ضدویروسی (ARV) می‌توانند:

• بارویروسی را به شدت کاهش دهند
• از رسیدن به مرحله ایدز جلوگیری کنند
• فرد را به زندگی عادی برگردانند

مشاوره و آزمایش رایگان و محرمانه در مراکز مشاوره بیماری‌های رفتاری در سراسر کشور.

پیشگیری از HIV

1. پرهیز از مواد مخدر تزریقی
2. پایبندی به اصول اخلاقی
3. عدم استفاده از وسایل نوک‌تیز مشترک
4. اطمینان از استریل بودن وسایل دندانپزشکی
5. رعایت احتیاط هنگام حجامت، خالکوبی
6. تقویت مهارت «نه گفتن» در موقعیت‌های خطرآفرین

🔬 فراتر از کتاب

چرا HIV سیستم ایمنی را نابود می‌کند؟
HIV به‌طور اختصاصی سلول‌های CD4+ (گلبول‌های سفید راهنمای سیستم ایمنی) را آلوده می‌کند. این سلول‌ها «فرمانده» ایمنی هستند. وقتی تعداد CD4 به زیر۲۰۰ در میلی‌لیتر برسد، بیمار وارد مرحله ایدز شده است. ارزیابی پیشرفت بیماری با شمارش همین سلول‌هاست.

چرا آنتی‌بیوتیک برای آنفلوآنزا و سرماخوردگی مفید نیست؟
آنتی‌بیوتیک‌ها فقط روی باکتری‌ها مؤثرند. سرماخوردگی و آنفلوآنزا هر دو ویروسی هستند. مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک برای بیماری‌های ویروسی، مقاومت آنتی‌بیوتیکی ایجاد می‌کند که یکی از بحران‌های بهداشت جهانی است.

هپاتیت C: بدون واکسن
برخلاف هپاتیت B، تاکنون واکسنی برای هپاتیت C تولید نشده. اما خوشبختانه داروهای جدید (DAA) می‌توانند در بیش از۹۵٪ موارد هپاتیت C را کاملاً درمان کنند.

مفهوم «بار بیماری» در بیماری‌های واگیر:
نگرانی اصلی در بیماری‌های واگیر نه فقط مرگ‌ومیر، بلکه همه‌گیری (Epidemic) و پاندمی (بیماری‌گیر جهانی) است. آنفلوآنزای۱۹۱۸ و COVID-19 نمونه‌هایی از پاندمی هستند که نشان دادند کنترل بیماری‌های تنفسی چقدر دشوار است.

📌 جمع‌بندی سریع