دخانیات، الکل و اعتیاد در نوجوانی

فصل ۰۵: پیشگیری از رفتارهای پرخطر

سلامت و بهداشت

درس یازدهم: مصرف دخانیات و الکل

درس یازدهم: مصرف دخانیات و الکل

۱. دخانیات چیست؟

تعریف: هر ماده یا فرآورده‌ای که تمام یا بخشی از ماده خام تشکیل‌دهنده آن گیاه توتون یا تنباکو یا مشتقات آن باشد.

← سیگار، پیپ، قلیان، چپق، تنباکوی جویدنی، مکیدنی و استنشاقی — همه دخانیات محسوب می‌شوند.

آمار مهم:

• دخانیات = بزرگ‌ترین عامل مرگ‌ومیر قرن بیستم
• سالانه ۱۰۰ میلیون کشته در اثر دخانیات
• پیش‌بینی قرن۲۱: تا یک میلیارد کشته

۲. مواد سمی موجود در سیگار و قلیان

سوختن توتون + کاغذ + فیلتر + افزودنی‌ها ← بیش از ۷۰۰۰ مادهٔ سمی و ۷۰ مادهٔ سرطان‌زا

نکته: نیکوتین = ماده اعتیادآور (نه سرطان‌زای اصلی). قطران = عامل اصلی سرطان‌زایی در ریه. بدانید هر ماده با کدام عضو مرتبط است.

محصولات بدون دود و نوپدید دخانی

محصولاتی مانند سیگارهای الکترونیکی با ادعای بی‌خطر بودن عرضه می‌شوند، اما کتاب آن‌ها را مضر و خطرناک می‌داند. بخار این محصولات می‌تواند مواد شیمیایی سمی و سرطان‌زا داشته باشد و با آسیب‌هایی مانند سرطان‌های ریه، دهان، مری و لوزالمعده، بیماری لثه و آسیب دندان‌ها و قلب همراه باشد. کتاب همچنین از جراحات صورت، شکستگی فک و دندان و مرگ بر اثر انفجار باتری گزارش می‌دهد.

۳. هزینهٔ اقتصادی دخانیات

• سالانه بیش از ۱۰ هزار میلیارد دلار هزینه دخانیات در جهان
• هزینه درمان بیماری‌هایناشی از دخانیات = ۲ تا ۳ برابر هزینه خود دخانیات
• درایران:۱۰ میلیون سیگاری ← هزینه سیگار: ۱۲.۶ تریلیون تومان — هزینه درمان: ۲۴ تا ۳۶ تریلیون تومان در سال
• روزانه ۱۵ میلیارد نخ سیگار در جهان مصرف می‌شود

۴. قلیان — باورهای غلط در برابر واقعیت

خطر استفاده مشترک از قلیان:
انتقال بیماری‌های منتقله از طریق دهان و دست:

• سل
• ویروس تبخال
• هلیکوباکتر پیلوری (عامل زخم معده)
• اگزمای دست

۵. عوامل گرایش نوجوانان به دخانیات

• احساس جذاب شدن / مورد توجه قرار گرفتن
• نشانه استقلال، بلوغ، بزرگ شدن
• اجتماعی شدن و محبوبیت بین همسالان
• الگوبرداری از هنرپیشه‌ها و افراد معروف
• مصرف توسط والدین یا دوستان صمیمی
• باورهای غلط: سیگار رافع عصبانیت، خستگی، اضطراب است / تقویت ذهن / کمک به هضم
• ساده‌انگاری درباره قلیان
• در دسترس بودن و قیمت پایین
• تنش وناهنجاری خانوادگی
• قبیح نبودن مصرف دخانیات در اذهان عمومی

آمار: ۹۰٪ افراد معتاد به دخانیات از زیر۱۸ سال شروع کرده‌اند — همین۹۰٪ معتادان به مواد مخدر نیز اعتیادشان را با سیگار آغاز کردند.

۶. دود دست دوم و سوم

دود دست دوم (Second-hand Smoke):

افرادی که خودشان مصرف‌کننده نیستند اما دود دخانیات را تنفس می‌کنند.

• بیش از ۳۰٪ بیماران قلبی و یک سوم بیماران تنفسی = افراد در معرض دود دخانیات دیگران
• کودکانی که والدین سیگاری دارند: بیشتر دچار سرماخوردگی، عفونت گوش میانی، گلودرد، سرفه، گرفتگی صدا

دود دست سوم (Third-hand Smoke):

در واقع دود نیست — بوی سیگار و سموم باقی‌مانده‌ای که روی لباس، پوست، مو و وسایل می‌نشیند.

• ۹۰٪ نیکوتین تنباکوی دود شده به دیوارها، فرش، بالش، مبلمان، لباس و مو می‌چسبد
• اثر آن تا ماه‌ها پایدار است

نکته: تفاوت دود دست دوم (تنفس مستقیم دود) و دست سوم (تماس با سطوح آلوده) را بدانید.

۷. الکل

تعریف: ماده شیمیایی که هم بر عملکرد جسمی و هم روانی تأثیر می‌گذارد — الکل یک ماده مخدر است.

آثار کوتاه‌مدت

غلظت زیاد الکل در خون می‌تواند منجر به کما و مرگ شود.

آثار بلندمدت

سیروز کبدی — مکانیزم (مهم!)

الکل ← کبد کالری اضافی را به چربی تبدیل وذخیره می‌کند (کبد چرب) ← مصرف مداوم ← فرصت انتقال چربی نیست ← سلول‌های پر از چربی ← از کار افتادن کبد = سیروز

نکته:

• بارزترین اثر فوری الکل = اختلال سیستم اعصاب مرکزی
• بارزترین اثر بلندمدت الکل = سیروز کبدی
• حتی مقدار اندک الکل ← کاهش اندازه و وزن مغز و از دست رفتن توانایی‌های فکری

فراتر از کتاب

نیکوتین و مغز:
نیکوتین با اتصال به گیرنده‌های نیکوتینی استیل‌کولین در مغز ←ترشح دوپامین را تحریک می‌کند ← احساس لذت کوتاه‌مدت. با قطع مصرف، سطح دوپامین افت می‌کند ← ولع و علائم ترک. این دقیقاً همان مکانیزمی است که اعتیادهای دیگر هم دارند — دلیل علمی اینکه سیگار «دروازه ورود به اعتیاد» نامیده می‌شود.

قطران و سرطان ریه:
قطران حاوی ترکیبات PAH (هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای) است که با DNA سلول‌های ریه واکنش داده و موتاسیون ایجاد می‌کند. این موتاسیون‌ها درژن‌های سرکوب‌گر تومور (مثل p53) به مرور سلول‌ها را به سمت سرطانی شدن می‌برد.

مواد رادیواکتیو و پولونیوم-210:
یکی از مهم‌ترین مواد پرتوزای سیگار پولونیوم-210 است که در برگ تنباکو تجمع می‌یابد. اینماده آلفا-دهنده مستقیماً DNA سلول‌های ریه را آسیب می‌زند. دوز تابشی یک نخ سیگاری سالانه تقریباً معادل۳۰۰ رادیوگرافی سینه است.

الکل و کبد:
کبد آنزیم الکل دهیدروژناز (ADH) دارد که الکل را به استالدهید تبدیل می‌کند. استالدهید ماده‌ای بسیار سمی است که پروتئین‌های کبدی را آسیب می‌زند. مصرف مزمن ← التهاب ← کبد چرب ← فیبروز ← سیروز. این فرآیند برگشت‌ناپذیر است.

دود دست سوم و کودکان:
پژوهش‌های MIT نشان داده که نیکوتین باقی‌مانده روی سطوح با اسید نیترو موجود در هواترکیب می‌شود و نیتروزامین‌های سرطان‌زا تولید می‌کند — موادی که از طریق پوست نوزادان و کودکان جذب می‌شوند.

جمع‌بندی سریع

سلامت و بهداشت

درس دوازدهم: اعتیاد به مواد مخدر و عوارض آن

درس دوازدهم: اعتیاد و عوارض آن

۱. اعتیاد چیست؟

تعریف اعتیاد: عادت کردن و وابسته شدن به مصرف مکرر و مداوم مواد مخدر یا دارو.

تعریف معتاد: کسی که بر اثر مصرف مکرر و مداوم مواد، به آن وابستگی پیدا کرده باشد.

مسیر اعتیاد:
امتحان کردن یک بار ← مصرف مکرر ← شکل‌گیری اعتیاد

۲. اختلالات مصرف در مقابل وابستگی

اختلال مصرف (استفاده نامناسب):
مصرف یک دارو برای هدفی که برای آنساخته نشده — مثل مصرف مسکن قوی تجویزی دیگری برای سردرد معمولی.

وابستگی به مواد:
مصرف مکرر موادی که روابط، زندگی روزمره، جسم و روان را مختل می‌کند — فرد می‌داند مضر استولی نمی‌تواند قطع کند.

نکته کنکوری: سیر اختلالات مصرف معمولاً به سمت وابستگی حرکت می‌کند — اختلال مصرف = مرحله خفیف‌تر.

۳. وابستگی جسمانی در مقابل روانی

نکته: تفاوت کلیدی: در قطع کوتاه‌مدت، وابستگی روانی با وسوسهٔ مصرف همراه است و نشانه‌های جسمانی ترک ندارد؛ در وابستگی شدیدتر، با قطع مصرف ممکن است نشانه‌های جسمی و روانی بروز کند.

۴. نشانه‌های وابستگی به مواد

۱. اختلال عملکرد در تحصیل و کار
۲. ادامه مصرف علیرغم مشکلات ناشی از آن
۳. صرف وقت زیاد برای تهیه و مصرف مواد
۴. تلاش ناموفق برای ترک
۵. بروز سندرم ترک هنگام قطع مصرف

۵. انواع مواد اعتیادآور

کتاب می‌گوید در جهان بیش از ۱۰ نوع مادهٔ مخدر طبیعی و بیش از ۱۰۰۰ نوع مادهٔ مخدر صنعتی تولید می‌شود؛ اثرات صنعتی‌ها ویران‌کننده‌تر توصیف شده است.

سه دسته اصلی:

نکته: محرک‌ها ≠ بدون خطر. ترامادول در کتاب زیر مخدرهای مصنوعی آمده. کدئین در ترکیبات دارویی هم هست — بدون تجویز پزشک ممنوع.

۶. مکانیزم اعتیاد در بدن

با مصرف مواد مخدر:
مواد در خون منتشر می‌شوند ← در سیناپس‌ها جای پیام‌رسان‌های عصبی طبیعی می‌نشینند ← سیستم عصبی را تحت تأثیر قرار می‌دهند← با قطع مصرف،ارسال پیام‌های عصبی مختل می‌شود ← عوارض جسمی، عصبی و روانی

۷. عوامل گرایش نوجوانان به مواد

درونی:

• سابقه خانوادگی
• فقدان عزت نفس
• افسردگی
• ضعف مهارت‌های مقابله‌ای

بیرونی:

• اصرار دوستان و همسالان ← یکی از مهم‌ترین عوامل شروع مصرف
• مراقبت ناکافی والدین
• دسترسی آسان به مواد
• نداشتن برنامه سالم برای اوقات فراغت

موانع اعتیاد:
ایمان، تحصیل، کسب‌وکار سالم، پایبندی به مذهب،ورزش، تفریحات سالم

نکته: کتاب اصرار دوستان و همسالان را یکی از مهم‌ترین عوامل شروع مصرف می‌داند. مسیر اعتیاد با امتحان کردن یک بار آغاز می‌شود.

۸. علائم هشداردهنده مصرف مواد

• فرار از مدرسه + افت تحصیلی
• دوستی با معتادان + از دست دادن دوستان سالم
• نوسان‌های خلقی، خشونت، پرخاشگری
• ناآراستگی + کمبود انرژی
• تغییر عادات غذایی
• هدر دادن پول / از دست دادن اشیاء باارزش
• خیرهماندن‌های طولانی
• قرمزی چشم‌ها + آب‌ریزش مداوم بینی
• حرف زدن آهسته، کشدار و بی‌جان

۹. مهارت‌های مقاومتی و نه گفتن

تکنیک‌های کلیدی:

۱۰. توصیه‌های خودمراقبتی (عوامل محافظ)

فراتر از کتاب

سیستم پاداش مغز و اعتیاد:
اکثر مواد مخدر با سیستم دوپامینرژیک مغز — به‌ویژه ناحیه‌ای به نام Nucleus Accumbens — تعامل دارند. دوپامین در شرایط طبیعی با فعالیت‌های لذت‌بخش طبیعی (غذا، ورزش، موسیقی) ترشح می‌شود. مواد مخدر این سیستم را مصنوعاً و با شدت بسیار بیشتر تحریک می‌کنند — تا ۱۰ برابر محرک‌های طبیعی. مغز در پاسخ گیرنده‌های دوپامین را کاهش می‌دهد (سازگاری/Tolerance)؛ یعنی برای احساس عادی هم به مواد نیاز است — این همان وابستگی جسمانی.

تفاوت وابستگی و اعتیاد در علم:
در روان‌پزشکی نوین (DSM-5)، تمایز «وابستگی/dependence» و «سوءمصرف/abuse» کنار رفته و هر دو زیر چتر «اختلال مصرف مواد» (Substance Use Disorder) با طیف خفیف تا شدید قرار می‌گیرند — دقیقاً همان چیزی که کتاب با عنوان «سیر به سمت وابستگی» توضیح داده.

اثر کروی مواد صنعتی:
مواد صنعتی (مثل متامفتامین) در مقایسه با طبیعی، سریع‌تر به گیرنده‌ها متصل می‌شوند، شدت اثر بیشتری دارند و فرآیند Tolerance را سریع‌تر ایجاد می‌کنند — دلیل اینکه کتاب گفته مواد مصنوعی «اثرات ویران‌کننده‌تری» دارند.

کدئین — داروی پنهان:
کدئین در بسیاری از شربت‌های سرفه و مسکن‌های ترکیبی وجود دارد. در بدن به مورفین تبدیل می‌شود. مصرف خودسرانه در نوجوانان یکی از راه‌های ناخواسته ورود به اعتیاد است.

جمع‌بندی سریع

نمونه سؤال‌های تشریحی با پاسخ

۱. دخانیات را تعریف کنید و نقش نیکوتین و قطران را در آسیب‌های ناشی از آن توضیح دهید.

دخانیات هر ماده یا فرآورده‌ای است که تمام یا بخشی از مادهٔ خام تشکیل‌دهندهٔ آن گیاه توتون یا تنباکو یا مشتقات آن باشد. بنابراین سیگار، پیپ، قلیان، چپق و تنباکوی جویدنی، مکیدنی و استنشاقی همگی دخانیات به شمار می‌آیند.

از سوختن توتون به‌همراه کاغذ، فیلتر و افزودنی‌ها بیش از ۷۰۰۰ مادهٔ سمی و ۷۰ مادهٔ سرطان‌زا پدید می‌آید.

در میان این مواد، نیکوتین مادهٔ اعتیادآور است و باعث انقباض عروق بینی، فلج مژک‌های مخاطی، تشدید سینوزیت، افزایش سکتهٔ قلبی و افزایش قند خون می‌شود. اما قطران (تار) عامل اصلی سرطان‌زایی در ریه است؛ ذرات ریز آن در ریه جمع می‌شوند و پوستهٔ ضخیم قهوه‌ای سرطان‌زا تشکیل می‌دهند.

از دیگر مواد می‌توان به آرسنیک اشاره کرد که پس از دو هفته در پوست، مو و استخوان جایگزین می‌شود، و به مواد رادیواکتیو که در ریه تجمع می‌یابند و عوارض جبران‌ناپذیر بر جای می‌گذارند.

۲. چهار باور نادرست دربارهٔ قلیان را بنویسید و واقعیت هرکدام را توضیح دهید.

چهار باور رایج و نادرست دربارهٔ قلیان و پاسخ آن‌ها بر اساس درس:

• «عبور دود از آب سموم را کاهش می‌دهد.» در حقیقت آب سموم را فیلتر نمی‌کند و مواد شیمیایی همچنان وارد ریه می‌شوند.
• «قلیان اعتیادآور نیست.» نیکوتین موجود در قلیان اعتیادآور است و مصرف متناوب آن ایجاد اعتیاد می‌کند.
• «قلیان کم‌خطرتر از سیگار است.» بر اساس درس، هر جلسه قلیان از نظر زیان معادل ۱۰۰ تا ۲۰۰ نخ سیگار یا بیشتر است.
• «قلیان فقط برای مصرف‌کننده خطرناک است.» دود منتشرشده برای اطرافیان نیز عامل سرطان و بیماری قلبی‑عروقی است.

افزون بر این، استفادهٔ مشترک از قلیان می‌تواند بیماری‌های منتقله از راه دهان و دست مانند سل، ویروس تبخال، هلیکوباکتر پیلوری و اگزمای دست را منتقل کند.

۳. تفاوت «دود دست دوم» و «دود دست سوم» را توضیح دهید.

دود دست دوم به وضعیت افرادی مربوط است که خودشان مصرف‌کننده نیستند اما دود دخانیات را تنفس می‌کنند. طبق آمار درس، بیش از ۳۰ درصد بیماران قلبی و یک‌سوم بیماران تنفسی کسانی‌اند که در معرض دود دخانیات دیگران بوده‌اند. کودکانی که والدین سیگاری دارند نیز بیشتر دچار سرماخوردگی، عفونت گوش میانی، گلودرد، سرفه و گرفتگی صدا می‌شوند.

دود دست سوم در واقع دود نیست؛ بلکه بو و سموم باقی‌مانده‌ای است که روی لباس، پوست، مو و وسایل می‌نشیند. ۹۰ درصد نیکوتین تنباکوی دودشده به دیوارها، فرش، بالش، مبلمان، لباس و مو می‌چسبد و اثر آن تا ماه‌ها پایدار می‌ماند.

پس تفاوت کلیدی در این است که دود دست دوم یعنی تنفس مستقیم دود، اما دود دست سوم یعنی تماس با سطوح آلوده.

۴. تفاوت وابستگی جسمانی و وابستگی روانی چیست و نشانه‌های وابستگی به مواد کدام است؟

در وابستگی جسمانی، بدن نسبت به ماده مقاوم می‌شود و برای رسیدن به همان اثر باید مقدار بیشتری مصرف شود؛ این همان پدیدهٔ تحمل است. با قطع مصرف، سندرم ترک بروز می‌کند که نشانه‌های آن لرز، تب، تهوع، استفراغ، گرفتگی عضلانی، اسهال، آب‌ریزش بینی و چشم، خمیازهٔ مکرر و درد شدید دست و پاست.

در وابستگی روانی، میل شدید و خارج از اختیار به ادامهٔ مصرف وجود دارد، اما قطع مصرف سندرم ترک ایجاد نمی‌کند؛ آنچه باقی می‌ماند وسوسهٔ شدید است.

نشانه‌های وابستگی به مواد عبارت است از: اختلال عملکرد در تحصیل و کار؛ ادامهٔ مصرف علی‌رغم مشکلات ناشی از آن؛ صرف وقت زیاد برای تهیه و مصرف؛ تلاش ناموفق برای ترک؛ و بروز سندرم ترک هنگام قطع مصرف.

درس همچنین یادآور می‌شود که اعتیاد قابل پیشگیری و درمان است و پیشگیری از درمان مؤثرتر و کم‌هزینه‌تر است.

۵. سه دستهٔ اصلی مواد اعتیادآور را با اثرشان بر سیستم عصبی بنویسید و تکنیک‌های مهارت «نه گفتن» را توضیح دهید.

کتاب از بیش از ۱۰ نوع مادهٔ مخدر طبیعی و بیش از ۱۰۰۰ نوع مادهٔ مخدر صنعتی نام می‌برد که اثرات مواد صنعتی ویران‌کننده‌تر است. سه دستهٔ اصلی:

• محرک‌ها: فعالیت فکری و بدنی را بالا می‌برند و هیجان کوتاه‌مدت ایجاد می‌کنند که پس از آن افسردگی شدید می‌آید؛ مانند کوکائین، کافئین و کراک در نوع طبیعی و آمفتامین‌ها، اکستازی و ریتالین در نوع مصنوعی؛ ترامادول در گروه مخدرهای مصنوعی آمده است.
• توهم‌زاها: اوهام حسی و بصری ایجاد می‌کنند؛ مانند حشیش و گراس و فرآورده‌های شاهدانه، و ال‌اس‌دی در نوع مصنوعی.
• مخدرها: فعالیت عصبی را کاهش می‌دهند و منگی، بی‌حسی، بی‌دردی و تخدیر ایجاد می‌کنند؛ مانند تریاک و شیرهٔ تریاک، و هروئین، متادون، کدئین و قرص‌های مسکن و آرام‌بخش.

درس مهم‌ترین عامل بیرونی شروع مصرف را اصرار دوستان و همسالان می‌داند؛ بنابراین مهارت «نه گفتن» اهمیت دارد. تکنیک‌های آن عبارت است از: نه گفتن با اعتماد به نفس همراه با تماس چشمی و صدای رسا؛ دلیل آوردن و توضیح زیان‌بار بودن مواد؛ تکنیک ضبط صوت یعنی تکرار چندبارهٔ پاسخ منفی؛ هماهنگی کلامی و غیرکلامی به‌طوری که زبان بدن هم «نه» بگوید؛ پرهیز از مکان‌های پرخطر با تصمیم‌گیری از پیش؛ رفت‌وآمد با دوستان سالم؛ و پیشنهاد جایگزین یعنی پیشنهاد یک فعالیت سالم.