پیشگیری از رفتارهای پرخطر — درسنامه‌ی کامل کنکور

سلامت و بهداشت

درس یازدهم: مصرف دخانیات و الکل

۱. دخانیات چیست؟

تعریف: هر ماده یا فرآورده‌ای که تمام یا بخشی از ماده خام تشکیل‌دهنده آن گیاه توتون یا تنباکو یا مشتقات آن باشد.

← سیگار، پیپ، قلیان، چپق، تنباکوی جویدنی، مکیدنی و استنشاقی — همه دخانیات محسوب می‌شوند.

آمار مهم:

• دخانیات = بزرگ‌ترین عامل مرگ‌ومیر قرن بیستم
• سالانه ۱۰۰ میلیون کشته در اثر دخانیات
• پیش‌بینی قرن۲۱: تا یک میلیارد کشته

۲. مواد سمی موجود در سیگار و قلیان

سوختن توتون + کاغذ + فیلتر + افزودنی‌ها ← بیش از ۷۰۰۰ ماده سمی و ۷۰ماده سرطان‌زا

🔴 نکته: نیکوتین = ماده اعتیادآور (نه سرطان‌زای اصلی). قطران = عامل اصلی سرطان‌زایی درریه. بدانید هر ماده با کدام عضو مرتبط است.

۳. هزینه اقتصادی دخانیات

• سالانه بیش از ۱۰ هزار میلیارد دلار هزینه دخانیات در جهان
• هزینه درمان بیماری‌هایناشی از دخانیات = ۲ تا ۳ برابر هزینه خود دخانیات
• درایران:۱۰ میلیون سیگاری ← هزینه سیگار: ۱۲.۶ تریلیون تومان — هزینه درمان: ۲۴ تا ۳۶ تریلیون تومان در سال
• روزانه ۱۵ میلیارد نخ سیگار در جهان مصرف می‌شود

۴. قلیان — باورهای غلط در برابر واقعیت

خطر استفاده مشترک از قلیان:
انتقال بیماری‌های منتقله از طریق دهان و دست:

• سل
• ویروس تبخال
• هلیکوباکتر پیلوری (عامل زخم معده)
• اگزمای دست

۵. عوامل گرایش نوجوانان به دخانیات

• احساس جذاب شدن / مورد توجه قرار گرفتن
• نشانه استقلال، بلوغ، بزرگ شدن
• اجتماعی شدن و محبوبیت بین همسالان
• الگوبرداری از هنرپیشه‌ها و افراد معروف
• مصرف توسط والدین یا دوستان صمیمی
• باورهای غلط: سیگار رافع عصبانیت، خستگی، اضطراب است / تقویت ذهن / کمک به هضم
• ساده‌انگاری درباره قلیان
• در دسترس بودن و قیمت پایین
• تنش وناهنجاری خانوادگی
• قبیح نبودن مصرف دخانیات در اذهان عمومی

🔴 آمار: ۹۰٪ افراد معتاد به دخانیات از زیر۱۸ سال شروع کرده‌اند — همین۹۰٪ معتادان به مواد مخدر نیز اعتیادشان را با سیگار آغاز کردند.

۶. دود دست دوم و سوم

دود دست دوم (Second-hand Smoke):

افرادی که خودشان مصرف‌کننده نیستند اما دود دخانیات را تنفس می‌کنند.

• بیش از ۳۰٪ بیماران قلبی و یک سوم بیماران تنفسی = افراد در معرض دود دخانیات دیگران
• کودکانی که والدین سیگاری دارند: بیشتر دچار سرماخوردگی، عفونت گوش میانی، گلودرد، سرفه، گرفتگی صدا

دود دست سوم (Third-hand Smoke):

در واقع دود نیست — بوی سیگار و سموم باقی‌مانده‌ای که روی لباس، پوست، مو و وسایل می‌نشیند.

• ۹۰٪ نیکوتین تنباکوی دود شده به دیوارها، فرش، بالش، مبلمان، لباس و مو می‌چسبد
• اثر آن تا ماه‌ها پایدار است

🔴 نکته: تفاوت دود دست دوم (تنفس مستقیم دود) و دست سوم (تماس با سطوح آلوده) را بدانید.

۷. الکل

تعریف: ماده شیمیایی که هم بر عملکرد جسمی و هم روانی تأثیر می‌گذارد — الکل یک ماده مخدر است.

آثار کوتاه‌مدت

⚠️ غلظت زیاد الکل در خون می‌تواند منجر به کما و مرگ شود.

آثار بلندمدت

سیروز کبدی — مکانیزم (مهم!)

الکل ← کبد کالری اضافی را به چربی تبدیل وذخیره می‌کند (کبد چرب) ← مصرف مداوم ← فرصت انتقال چربی نیست ← سلول‌های پر از چربی ← از کار افتادن کبد = سیروز

🔴 نکته:

• بارزترین اثر فوری الکل = اختلال سیستم اعصاب مرکزی
• بارزترین اثر بلندمدت الکل = سیروز کبدی
• حتی مقدار اندک الکل ← کاهش اندازه و وزن مغز و از دست رفتن توانایی‌های فکری

🔬 فراتر از کتاب

نیکوتین و مغز:
نیکوتین با اتصال به گیرنده‌های نیکوتینی استیل‌کولین در مغز ←ترشح دوپامین را تحریک می‌کند ← احساس لذت کوتاه‌مدت. با قطع مصرف، سطح دوپامین افت می‌کند ← ولع و علائم ترک. این دقیقاً همان مکانیزمی است که اعتیادهای دیگر هم دارند — دلیل علمی اینکه سیگار «دروازه ورود به اعتیاد» نامیده می‌شود.

قطران و سرطان ریه:
قطران حاوی ترکیبات PAH (هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای) است که با DNA سلول‌های ریه واکنش داده و موتاسیون ایجاد می‌کند. این موتاسیون‌ها درژن‌های سرکوب‌گر تومور (مثل p53) به مرور سلول‌ها را به سمت سرطانی شدن می‌برد.

مواد رادیواکتیو و پولونیوم-210:
یکی از مهم‌ترین مواد پرتوزای سیگار پولونیوم-210 است که در برگ تنباکو تجمع می‌یابد. اینماده آلفا-دهنده مستقیماً DNA سلول‌های ریه را آسیب می‌زند. دوز تابشی یک نخ سیگاری سالانه تقریباً معادل۳۰۰ رادیوگرافی سینه است.

الکل و کبد:
کبد آنزیم الکل دهیدروژناز (ADH) دارد که الکل را به استالدهید تبدیل می‌کند. استالدهید ماده‌ای بسیار سمی است که پروتئین‌های کبدی را آسیب می‌زند. مصرف مزمن ← التهاب ← کبد چرب ← فیبروز ← سیروز. این فرآیند برگشت‌ناپذیر است.

دود دست سوم و کودکان:
پژوهش‌های MIT نشان داده که نیکوتین باقی‌مانده روی سطوح با اسید نیترو موجود در هواترکیب می‌شود و نیتروزامین‌های سرطان‌زا تولید می‌کند — موادی که از طریق پوست نوزادان و کودکان جذب می‌شوند.

📌 جمع‌بندی سریع

سلامت و بهداشت

درس دوازدهم: اعتیاد به مواد مخدر و عوارض آن

۱. اعتیاد چیست؟

تعریف اعتیاد: عادت کردن و وابسته شدن به مصرف مکرر و مداوم مواد مخدر یا دارو.

تعریف معتاد: کسی که بر اثر مصرف مکرر و مداوم مواد، به آن وابستگی پیدا کرده باشد.

مسیر اعتیاد:
امتحان کردن یک بار ← مصرف مکرر ← شکل‌گیری اعتیاد

۲. اختلالات مصرف در مقابل وابستگی

اختلال مصرف (استفاده نامناسب):
مصرف یک دارو برای هدفی که برای آنساخته نشده — مثل مصرف مسکن قوی تجویزی دیگری برای سردرد معمولی.

وابستگی به مواد:
مصرف مکرر موادی که روابط، زندگی روزمره، جسم و روان را مختل می‌کند — فرد می‌داند مضر استولی نمی‌تواند قطع کند.

🔴 نکته کنکوری: سیر اختلالات مصرف معمولاً به سمت وابستگی حرکت می‌کند — اختلال مصرف = مرحله خفیف‌تر.

۳. وابستگی جسمانی در مقابل روانی

🔴 نکته: تفاوت کلیدی: وابستگی روانی با قطع مصرف سندرم ترک ایجاد نمی‌کند ولی جسمانی ایجاد می‌کند.

۴. نشانه‌های وابستگی به مواد

۱. اختلال عملکرد در تحصیل و کار
۲. ادامه مصرف علیرغم مشکلات ناشی از آن
۳. صرف وقت زیاد برای تهیه و مصرف مواد
۴. تلاش ناموفق برای ترک
۵. بروز سندرم ترک هنگام قطع مصرف

۵. انواع مواد اعتیادآور

در جهان: ۱۲ نوع مخدر طبیعی + ۱۵۰۰ نوع مخدر صنعتی (اثرات ویران‌کننده‌تر)

سه دسته اصلی:

🔴 نکته: محرک‌ها ≠ بدون خطر. ترامادول در کتاب زیر محرک‌های مصنوعی آمده. کدئین در ترکیبات دارویی هم هست — بدون تجویز پزشک ممنوع.

۶. مکانیزم اعتیاد در بدن

با مصرف مواد مخدر:
مواد در خون منتشر می‌شوند ← در سیناپس‌ها جای پیام‌رسان‌های عصبی طبیعی می‌نشینند ← سیستم عصبی را تحت تأثیر قرار می‌دهند← با قطع مصرف،ارسال پیام‌های عصبی مختل می‌شود ← عوارض جسمی، عصبی و روانی

۷. عوامل گرایش نوجوانان به مواد

درونی:

• سابقه خانوادگی
• فقدان عزت نفس
• افسردگی
• ضعف مهارت‌های مقابله‌ای

بیرونی:

• اصرار دوستان و همسالان ← مهم‌ترین عامل
• مراقبت ناکافی والدین
• دسترسی آسان به مواد
• نداشتن برنامه سالم برای اوقات فراغت

موانع اعتیاد:
ایمان، تحصیل، کسب‌وکار سالم، پایبندی به مذهب،ورزش، تفریحات سالم

🔴 نکته: مهم‌ترین عامل شروع = اصرار دوستان. مسیر اعتیاد با امتحان کردن یک بار آغاز می‌شود.

۸. علائم هشداردهنده مصرف مواد

• فرار از مدرسه + افت تحصیلی
• دوستی با معتادان + از دست دادن دوستان سالم
• نوسان‌های خلقی، خشونت، پرخاشگری
• ناآراستگی + کمبود انرژی
• تغییر عادات غذایی
• هدر دادن پول / از دست دادن اشیاء باارزش
• خیرهماندن‌های طولانی
• قرمزی چشم‌ها + آب‌ریزش مداوم بینی
• حرف زدن آهسته، کشدار و بی‌جان

۹. مهارت «نه گفتن» و مقاومتی

تکنیک‌های کلیدی:

۱۰. توصیه‌های خودمراقبتی (عوامل محافظ)

🔬 فراتر از کتاب

سیستم پاداش مغز و اعتیاد:
اکثر مواد مخدر با سیستم دوپامینرژیک مغز — به‌ویژه ناحیه‌ای به نام Nucleus Accumbens — تعامل دارند. دوپامین در شرایط طبیعی با فعالیت‌های لذت‌بخش طبیعی (غذا، ورزش، موسیقی) ترشح می‌شود. مواد مخدر این سیستم را مصنوعاً و با شدت بسیار بیشتر تحریک می‌کنند — تا ۱۰ برابر محرک‌های طبیعی. مغز در پاسخ گیرنده‌های دوپامین را کاهش می‌دهد (سازگاری/Tolerance)؛ یعنی برای احساس عادی هم به مواد نیاز است — این همان وابستگی جسمانی.

تفاوت وابستگی و اعتیاد در علم:
در روان‌پزشکی نوین (DSM-5)، تمایز «وابستگی/dependence» و «سوءمصرف/abuse» کنار رفته و هر دو زیر چتر «اختلال مصرف مواد» (Substance Use Disorder) با طیف خفیف تا شدید قرار می‌گیرند — دقیقاً همان چیزی که کتاب با عنوان «سیر به سمت وابستگی» توضیح داده.

اثر کروی مواد صنعتی:
مواد صنعتی (مثل متامفتامین) در مقایسه با طبیعی، سریع‌تر به گیرنده‌ها متصل می‌شوند، شدت اثر بیشتری دارند و فرآیند Tolerance را سریع‌تر ایجاد می‌کنند — دلیل اینکه کتاب گفته مواد مصنوعی «اثرات ویران‌کننده‌تری» دارند.

کدئین — داروی پنهان:
کدئین در بسیاری از شربت‌های سرفه و مسکن‌های ترکیبی وجود دارد. در بدن به مورفین تبدیل می‌شود. مصرف خودسرانه در نوجوانان یکی از راه‌های ناخواسته ورود به اعتیاد است.

📌 جمع‌بندی سریع