فصل ۱: ما و رسانهها
درس ۱: مسابقهٔ رسانهها با زمان
تغییر رسانهها در گذر زمان
تصویر درس، تحول جامعه و رسانه را در کنار هم نشان می‌دهد: از جامعهٔ متمدن و صنعتی و رسانه‌هایی چون کاغذ، حروف چاپی، روزنامه، تلفن، عکاسی، رادیو و تلویزیون تا اینترنت، پست الکترونیکی، وب، رسانه‌های اجتماعی، پادکست، گوشی هوشمند، واقعیت مجازی و فناوری‌های نوتر. پیام فعالیت این است که فناوری رسانهای و شیوهٔ زندگی انسان پیوسته تغییر می‌کنند و دربارهٔ آینده باید با شناخت روندهای امروز گفت‌وگو کرد.
کتاب نمونه‌هایی از فناوری‌های نو و پیامدهای آن‌ها را مطرح میکند؛ از جمله رسانه‌های پوشیدنی و کاشتنی، ارتباط همیشگی و همه‌جایی، و امکان انجام برخی فعالیت‌ها از راه دور. متن، این تحولات را فرصت‌ساز و در عین حال پیچیده و چالش‌برانگیز می‌داند و دربارهٔ جایگاه انسان در برابر فناوری پرسش طرح میکند.
اینترنت اشیا و اینترنت همه‌چیز
اینترنت اشیا به اتصال اشیا و دستگاه‌ها به شبکه و تبادل داده میان آن‌ها اشاره دارد. کتاب از نمونه‌هایی مانند توستر متصل به اینترنت و خط زمانی تحول این حوزه یاد میکند.
کتاب «اینترنت همه‌چیز» را مفهومی گسترده‌تر معرفی میکند که سه زیرمجموعه دارد:
- اینترنت اشیا: اتصال وسایل و حتی حیوانات؛
- اینترنت انسان: ورود انسان به تعامل با ماشین، به شکل‌های گوناگون؛
- اینترنت رقمی (دیجیتال): تولید داده و مبادلهٔ آن برای استفاده‌های بعدی.
خانه‌ها، کارخانه‌ها و شهرهای هوشمند و سامانه‌های سلامت و دستگاه‌های هوشمند شخصی از نمونه‌هایی هستند که کتاب برای این فضا می‌آورد.
محیط پیرامون ما و پیام
محیط اطراف انسان سرشار از پیام است. رسانهها تنها بخشی از این پیام‌ها را منتقل می‌کنند. لباس، ساعت، تابلو، مجسمه، بو، معادله، برچسب پوشاک و واژه‌ها می‌توانند برای انسان معنا یا پیامی داشته باشند.
رسانه ابزاری است که فرستنده به کمک آن معنای مورد نظر خود، یعنی پیام، را به گیرنده منتقل میکند.
رسانهٔ فردی و جمعی
- رسانهٔ فردی: امکان فرستادن پیام به تعداد محدود، مشخص، طبقه‌بندی‌شده و قابل‌کنترل از مخاطبان را فراهم میکند؛ مانند تلفن همراه.
- رسانهٔ جمعی: پیام را با سرعت، آسانی و هزینهٔ کم به تعداد انبوه، گوناگون و غیرقابل‌کنترل از مخاطبان منتقل میکند؛ مانند تلویزیون.
کتاب برای رسانهٔ جمعی چهار ویژگی برمی‌شمارد: سرعت انتشار، وسعت انتشار، مداومت انتشار، و تنوع و گوناگونی محتوا.
مقایسهٔ برخی رسانهها
جدول کتاب رسانه‌های چاپی، رادیو، تلویزیون و رسانه‌های اجتماعی را از نظر انتقال متن، تصویر ثابت، صدا، تصویر متحرک و تعاملی‌بودن برای گفت‌وگو و مقایسه کنار هم می‌گذارد. دانش‌آموز باید بتواند برای هر رسانه نمونه بیاورد و تفاوت قابلیت‌های آن‌ها را توضیح دهد؛ جدول، فعالیت مقایسه‌ای است و نباید از آن نتیجه‌ای فراتر از موارد علامت‌گذاری‌شده گرفت.
درس ۲: آن سوی متن
متن و زیرمتن؛ تمثیل کوه یخ
کتاب برای توضیح پیام رسانهای از کوه یخ استفاده میکند: بخش نمایان، متن آشکار پیام است و بخش پنهان زیر آب، زیرمتن را نشان می‌دهد.
- متن: لایهٔ آشکار و مستقیمِ محصول رسانهای؛ اطلاعاتی که در قالب واژه، تصویر، صدا، نشانه یا شکل دیگری دیده، شنیده یا توصیف می‌شود. متن فقط نوشته نیست. متن شعر همان واژه‌های به‌کاررفته و متن فیلم تصاویر، حرکت‌ها و قاب‌بندی‌های دیده‌شده است.
- زیرمتن: پیام پنهان و غیرمستقیمی که تولیدکننده با استفاده از فنون اثرگذاری، مانند کلام، رنگ، نور، موسیقی و تدوین، در اثر قرار می‌دهد؛ یعنی پیام نهفته در زیر پیام آشکار.
دوربین و ساخت متن تصویری
مخاطب برنامهٔ تلویزیونی را از دریچهٔ دوربین می‌بیند. تولیدکننده با انتخاب موقعیت دوربین نسبت به سوژه، زاویه، اندازهٔ نما، قاب‌بندی و نورپردازی بر نگاه مخاطب اثر می‌گذارد. کتاب سه اندازهٔ نما را معرفی میکند: نزدیک (کلوزآپ)، متوسط (مدیوم) و دور (لانگ‌شات).
در نمونهٔ کتاب، نمای پایین به بالا می‌تواند بزرگی یا ابهت سوژه را القا کند و نمای بالا به پایین می‌تواند آن را کوچک جلوه دهد. اینها نمونه‌هایی برای تحلیل‌اند؛ برداشت نهایی را باید با توجه به خود اثر سنجید.
چرا پیام غیرمستقیم اثرگذار است؟
کتاب می‌گوید زیرمتن می‌تواند اثرگذاری زیادی داشته باشد، چون مخاطب را در کشف معنا شریک میکند، احساسات او را نیز درگیر می‌سازد و معمولاً مانند دستور مستقیم مقاومت ذهنی ایجاد نمی‌کند. شعر، استعاره، کنایه و تمثیل نمونه‌هایی از بیان غیرمستقیم‌اند.
متن و زیرمتن را تولیدکنندهٔ پیام ایجاد میکند؛ این کار می‌تواند آگاهانه یا گاهی ناآگاهانه باشد. مخاطب نیز در درک و خواندن آن‌ها مشارکت دارد و ممکن است برای زیرمتن معنایی شخصی قائل شود.
تمرین تشخیص متن و زیرمتن
برای تحلیل یک موقعیت یا اثر، ابتدا آنچه صریحاً گفته یا نمایش داده شده را به‌عنوان متن ثبت کنید؛ سپس با توجه به بافت و نشانه‌ها، معنای ضمنی احتمالی را پیشنهاد دهید. پاسخ زیرمتن باید به شواهدی از همان موقعیت تکیه کند و به‌عنوان تنها برداشت ممکن معرفی نشود.
درس ۳: پنج‌گانهٔ سواد رسانهای
ارتباط و پنج رکن آن
ارتباط جریانی است که به‌وسیلهٔ آن یک اندیشه می‌تواند اندیشهٔ دیگری را تحت تأثیر قرار دهد. کتاب پنج رکن اصلی ارتباط را معرفی میکند:
- کاربر/فرستنده: تولیدکنندهٔ پیام بر مبنای اهداف و انگیزه‌هایش؛
- پیام: محتوایی که فرستنده قصد انتقال آن را دارد؛
- مجرا/کانال/رسانه: ابزار انتقال پیام؛ در ارتباط مستقیم و رودررو، هوا مجرای ارتباط است و در ارتباط غیرمستقیم وسیلهٔ ارتباطی لازم است؛
- کاربر/گیرنده: مخاطب یا دریافت‌کنندهٔ پیام؛
- بستر/فرهنگ: بافت تاریخی و زمینهٔ اجتماعی که پیام در آن ممکن است معناهای تازه پیدا کند.
مخاطب منفعل و فعال
کتاب از دو نوع مخاطب نام می‌برد: منفعل و فعال. سواد رسانهای می‌کوشد مخاطب منفعل را فعال، مخاطب فعال را هوشمند، و مصرف‌کننده را به تولیدکننده‌ای خلاق تبدیل کند. کتاب خلاقیت در تولید و تبلیغات را در موفقیت محصولات مهم می‌شمارد.
پنج پرسش کلیدی
مخاطب فعال و خلاق هنگام مواجهه با پیام رسانهای این پنج پرسش را مطرح میکند:
- چه کسی این پیام را تولید کرده است؟ (فرستنده و مؤلف)
- چرا این پیام فرستاده شده است؟ (هدف و انگیزه)
- از چه روش‌هایی برای جلب توجه استفاده شده است؟ (قالب و فنون)
- افراد مختلف چگونه این پیام را متفاوت درک می‌کنند؟ (مخاطبان و گیرنده)
- چه سبک زندگی، ارزش‌ها و نظریاتی در پیام ارائه شده یا از آن حذف شده است؟ (محتوا و پیام)
برای تحلیل برنامه، کتاب بررسی موضوع و متن و زیرمتن، سازنده و پخش‌کننده، حامی مالی و ذی‌نفعان، قالب برنامه، جزئیات فنی، فنون اقناعی، مخاطب هدف، زمان پخش، برداشت‌های گوناگون و ارزش‌های ارائه‌شده یا حذف‌شده را پیشنهاد میکند.
قالب‌ها و تمرین تحلیل
کتاب نمونه‌هایی از قالب‌های تلویزیونی را نام می‌برد: آموزشی، کودک و نوجوان، مسابقه، ورزشی، موسیقی، مستند، گفت‌وگومحور (تاک‌شو)، مجموعهٔ تلویزیونی، فیلم سینمایی، کمدی و طنز، و خبری.
سواد رسانهای به تمرین مستمر نیاز دارد؛ مانند مهارت‌هایی چون رانندگی، شنا و تیراندازی که مراحلشان باید پی‌درپی تمرین شوند تا دانایی و توانایی حاصل شود. پنج پرسش را می‌توان با تغییر متناسب در تحلیل برنامه‌های تلویزیونی، شبکه‌های ماهواره‌ای، بازی‌های ویدئویی، نرم‌افزارهای تلفن همراه، کتاب و روزنامه به کار برد.
نکات برای پاسخ تشریحی
- «متن» را با «نوشته» یکی نگیرید؛ تصویر، صدا و نشانه نیز می‌توانند متن باشند.
- این فصل برای درس دوم از تمثیل کوه یخ و دو لایهٔ متن و زیرمتن استفاده میکند؛ «فرامتن» جزو این تعریفِ دو‌لایه‌ای نیست.
- برداشت از زیرمتن را با شواهد اثر پشتیبانی کنید و تفاوت برداشت مخاطبان را در نظر بگیرید.
- پنج رکن ارتباط را با پنج پرسش سواد رسانهای اشتباه نگیرید؛ یکی اجزای ارتباط را توصیف میکند و دیگری چارچوب پرسشگری مخاطب است.