فصل ۶: رژیم مصرف رسانه‌ای
درس ۱۹: سلامت رسانه‌ای
لذت، رنج و مصرف دیجیتال
کتاب از دانش‌آموز می‌خواهد تجربهٔ استفاده از فناوری را با پرسش‌هایی دربارهٔ تمرکز، خواب، احساس بی‌قراری در نبود اینترنت، درد جسمی پس از استفادهٔ طولانی و کاربردهای مفید فناوری بررسی کند. در جدول فصل، بازی آنلاین، پرسه‌زنی در شبکه‌های اجتماعی و تماشای پشت‌سرهم ویدئوهای کوتاه از نظر جاذبه‌ها و احساسات خوشایند/ناخوشایند مقایسه می‌شوند.
کتاب فرسودگی دیجیتال را وضعیتی مرتبط با استفادهٔ نامتعادل، طولانی یا بی‌هدف از ابزارهای دیجیتال توصیف می‌کند که ممکن است با خستگی جسمی، فشار روانی، کاهش تمرکز یا افت کیفیت زندگی همراه باشد. این توصیف، ابزار خوداندیشی آموزشی است و به‌تنهایی تشخیص پزشکی محسوب نمی‌شود.
مدیریت مصرف
هدف، کنارگذاشتن فناوری نیست؛ کیفیت استفادهٔ هدفمند و آگاهانه مهم است. نکات فصل برای مدیریت مصرف شامل شناخت ساعت‌های پربازده و اختصاص آن‌ها به کارهای اصلی، فراهم‌کردن خلوت برای فکر و خلاقیت، و کاهش وقفه‌ها هنگام تمرکز است. فصل همچنین پژوهش‌ها و نمودارهایی دربارهٔ شاخص‌های زندگی و سلامت روان نوجوانان را برای تحلیل گروهی ارائه می‌کند؛ هنگام نتیجه‌گیری باید به داده‌ها و محدودیت‌های همان نمودار توجه کرد و از نسبت‌دادن رابطهٔ علّیِ اثبات‌نشده پرهیز کرد.
بهزیستی دیجیتال
بهزیستی دیجیتال یعنی استفادهٔ آگاهانه، متعادل و هدفمند از فناوری، به‌گونه‌ای که به رشد، یادگیری، سلامت و آرامش کمک کند. کتاب شش بُعد را معرفی می‌کند:
- شناختی: استفادهٔ هدفمند برای یادگیری، تفکر و حل مسئله و پیشگیری از حواس‌پرتی؛
- تحصیلی/شغلی: کمک به عملکرد و پیشگیری از اتلاف وقت، تعویق کار و وابستگی مختل‌کننده؛
- هیجانی: شناخت اثر رسانه بر احساسات و تنظیم استفاده هنگام اضطراب یا آشفتگی؛
- اجتماعی: تقویت روابط، همکاری و حمایت اجتماعی و مکمل‌بودن ارتباط دیجیتال برای روابط واقعی؛
- جسمانی: هماهنگی استفاده با خواب، تحرک، استراحت و وضعیت بدنی؛
- معنوی: هماهنگی رسانه با ارزش‌ها، اهداف و اولویت‌های معنادار و اختصاص زمان به تأمل و امور معنوی.
فعالیت پایانی فصل، خودارزیابی این ابعاد و انتخاب دو عادت برای بهبود سبک زندگی دیجیتال است؛ نتیجه باید بر پایهٔ تجربهٔ خود فرد باشد.
درس ۲۰: اخلاق رسانه‌ای
اخلاق رسانه‌ای و مسئولیت کاربر
با رسانه‌های تعاملی، مخاطب فقط دریافت‌کننده نیست؛ او نیز تولیدکننده و منتشرکنندهٔ پیام است. بنابراین مسئولیت اخلاقی هم بر عهدهٔ صاحبان رسانه و هم کاربران قرار می‌گیرد. کتاب منشأهای شکل‌گیری ارزش‌ها را خانواده، دوستان و همسالان، دین، آموزش‌وپرورش و رسانه‌ها می‌داند.
پانزده گزارهٔ اخلاقی کتاب
جدول درس می‌پرسد مسئولیت رعایت هر گزاره بر عهدهٔ کاربر، رسانه‌های اجتماعی یا هر دو است:
- احساس مسئولیت اجتماعی و رعایت مصالح عمومی؛
- توجه به حق مردم برای دسترسی به اطلاعات سازنده و مفید؛
- ادب و احترام در تولید پیام؛
- حق‌مداری و شجاعت در نقل واقعیت؛
- خودداری از تحریف پیام، به‌ویژه خبر؛
- توجه به اعتبار منبع فرستندهٔ پیام؛
- خودداری از مکر و خدعه در تولید پیام؛
- حفظ حریم خصوصی فرد و حرمت جامعه؛
- انتقاد بی‌طرفانه و اخلاقی از تولیدات رسانه‌ای؛
- پرهیز از عمل خارج از چارچوب ارزش‌های دینی و انسانی؛
- ترغیب به خیر و خوبی و بازداشتن از شر و بدی؛
- توجه به آثار و پیامدهای تولید و انتشار پیام؛
- پرهیز از شایعه‌سازی و شایعه‌پراکنی؛
- پیروی‌نکردن از حدس، خبر مشکوک و نقل‌قول بی‌استدلال؛
- بازنشرنکردن پیام پیش از بررسی صحت و اعتبار آن.
کتاب می‌گوید اصول اخلاقی در هر دو گروهِ رسانه و کاربر اهمیت دارند و دربارهٔ این‌که اصول کلی اخلاقی در فرهنگ‌ها چگونه صورت‌بندی می‌شوند، دیدگاه مطرح می‌کند. این موضع و نمونه‌های ارزشی فصل را به خود کتاب نسبت دهید.
سخن و پیامدهای آن
درس با نقل حدیث ۳۷۳ نهج‌البلاغه دربارهٔ مسئولیت فرد در برابر گفتار خود، بر پیامدهای اظهار و انتشار سخن تأکید می‌کند.
محتوای مجرمانه در بخش تکمیلی کتاب
کتاب در بخش «بیشتر بدانید» نمونه‌هایی از دسته‌های محتواییِ مجرمانه را برمی‌شمرد؛ از جمله محتوا علیه عفت و اخلاق عمومی، مقدسات اسلامی، امنیت و آسایش عمومی، مقامات و نهادهای عمومی، جرایم رایانه‌ای و دیگر جرایم، مالکیت معنوی و امور انتخاباتی. این فهرست بازتاب متن آموزشی کتاب است و نباید بدون بررسی مقررات جاری به‌عنوان راهنمای حقوقیِ به‌روز استفاده شود.
جمع‌بندی فصل
رژیم مصرف رسانه‌ای متعادل بر شناخت آثار فناوری، مدیریت آگاهانهٔ توجه و زمان، مراقبت از ابعاد مختلف بهزیستی دیجیتال و رعایت مسئولیت اخلاقی هنگام تولید یا بازنشر پیام تکیه دارد.