عربی نهم
درس اول: أَهْلاً وَ سَهْلاً بِالْخَریفِ
ترجمۀ متن اصلی
بخش اول:
خوش آمدید به پاییز! خوش آمدید به کلاس نهم؛ حال شما چطور است؟
سال تحصیلی جدید شروع میشود. دانشآموزان (پسر و دختر) با شادی به مدرسه میروند؛ آنها کیفهایشان را حمل میکنند و روی پیادهرو راه میروند و از گذرگاه پیاده برای عبور ایمن رد میشوند؛ خیابانها پر از پسران و دختران است. فصل تحصیل و خواندن و نوشتن، و فصل دوستی میان دانشآموزان آغاز میشود.
بخش دوم (شعر):
- به نام خدا کلامم را آغاز میکنم / پروردگارم را هنگام برخاستن یاد میکنم
- به نام خدا درسهایم را شروع میکنم / پروردگارم را هنگام نشستن یاد میکنم
- مکتب ما نور و زندگی است / در آن دعا هست، در آن نماز است
- در آن علوم است، در آن کمال است / در آن گنجها است، در آن زیبایی است
- از آن دانشمندان فارغالتحصیل میشوند / و در آن حکیمان درس میدهند
- هان، کتابهای من روشنایی آسمان من است / رحمت است، گنج است، همچون داروی من است
واژگان و عبارات کلیدی (با حرکتگذاری)
| کلمه عربی | معنی فارسی | نکته |
|---|---|---|
| آمِنٌ | ایمن | بر وزن فاعِل، از أَمِنَ |
| سَأَلَ (یَسْأَلُ) | پرسید، درخواست کرد | فعل ثلاثی مجرد؛ مصدر: سُؤال |
| اِبْتَدَأَ (یَبْتَدِئُ) | شروع شد/کرد | فعل باب افتعال از بدأ |
| صِعَابٌ (مفرد: صَعْبٌ) | سختیها | جمع مکسّر |
| بَنِینَ (مفرد: اِبْنٌ) | پسران | ملحق به جمع مذکر سالم (بَنُونَ / بَنِینَ) |
| تَخَرَّجَ (یَتَخَرَّجُ) | فارغالتحصیل شد | باب تفعّل |
| تَلَامِیذُ (مفرد: تِلْمِیذٌ) | دانشآموزان | جمع مکسّر |
| مَمَرُّ الْمُشَاةِ | گذرگاه پیاده | مُشاة = جمع ماشٍ (رونده) |
| دَرَّسَ (یُدَرِّسُ) | درس داد | باب تفعیل (تشدید در عینالفعل) |
| رَصِیفٌ | پیادهرو | جمع آن: أَرْصِفَة |
| زَادَ (یَزِیدُ) | افزود/افزایش یافت | فعل معتل (اجوف؛ ریشه: ز ی د) |
| یَمْشُونَ (مَشَی، یَمْشِی) | راه میروند | فعل ناقص یائی |
نکتۀ مهم: کلمات «اِبْتَدَأَ» و «تَخَرَّجَ» از ابواب مختلف صرفی هستند — در امتحان باید بتوانید وزن و باب آنها را تشخیص دهید.
قواعد نحوی و صرفی
۱. ضمایر متّصل و منفصل
| ضمیر منفصل | ضمیر متصل | مثال از متن |
|---|---|---|
| هُمْ (آنان) | ـهُمْ | حَقَائِبَهُمْ (کیفهایشان) |
| أَنْتُمْ (شما) | ـکُمْ | حَالُکُمْ (حالِ شما) |
| نَحْنُ (ما) | ـنَا | مَکْتَبُنَا (مکتبِ ما) |
| أَنَا (من) | ـِی | کَلَامِی (سخنِ من) |
نکتۀ امتحانی: ضمیر متصل هم به فعل میچسبد، هم به اسم و هم به حرف جر.
نکتۀ مهم: در «یَحْمِلُونَ» واوِ آخر خودش ضمیرِ فاعلی است (آنها)؛ پس «یَحْمِلُونَ حَقَائِبَهُمْ» دو ضمیر دارد: واو (فاعل) و «ـهُمْ» (مالکیت برای حقائب).
۲. فعل ماضی و مضارع
| غایب | ماضی | مضارع |
|---|---|---|
| هُوَ | اِبْتَدَأَ | یَبْتَدِئُ |
| هُمْ | ذَهَبُوا | یَذْهَبُونَ |
| هُمْ | حَمَلُوا | یَحْمِلُونَ |
اشتباه رایج: دانشآموزان اغلب حرف مضارعه (أ، ت، ی، ن) را فراموش میکنند. چهار حرف مضارعه را با کلمۀ «أتین» به خاطر بسپارید.
قاعدۀ منفیسازی: ماضی: مَا + فعل ماضی ← مَا ذَهَبَ (نرفت). مضارع: لَا + فعل مضارع ← لَا یَذْهَبُ (نمیرود).
۳. جمع و مفرد
| مفرد | جمع | نوع جمع |
|---|---|---|
| تِلْمِیذٌ | تَلَامِیذُ | جمع مکسّر |
| اِبْنٌ | بَنُونَ / بَنِینَ | ملحق به جمع مذکر سالم |
| عَالِمٌ | عُلَمَاءُ | جمع مکسّر |
نکتۀ مهم: «بَنُون» در حالت رفع، «بَنِین» در نصب و جر به کار میرود.
۴. اعراب و موقعیت کلمات
١. یَذْهَبُ الطُّلَّابُ ← الطُّلَّابُ فاعل مرفوع (علامت: ضمّه)
٢. یَحْمِلُونَ حَقَائِبَهُمْ ← حَقَائِبَهُمْ مفعول به منصوب (علامت: فتحه)
٣. عَلَی الرَّصِیفِ ← الرَّصِیفِ اسم مجرور پس از حرف جر (علامت: کسره)
اشتباه رایج: تشخیص فاعل از مفعول. فاعل مرفوع (ـُ)، مفعول منصوب (ـَ).
نکات فراتر از کتاب
ریشۀ کلمات و ارتباط با فارسی: دِرَاسَة ← ریشه د-ر-س ← در فارسی: درس. مَکْتَب ← ریشه ک-ت-ب ← محل نوشتن/یادگیری.
ابواب صرفی: اِبْتَدَأَ باب اِفْتِعَال (ماضی: اِفْتَعَلَ، مضارع: یَفْتَعِلُ)؛ تَخَرَّجَ باب تَفَعُّل (یَتَفَعَّلُ)؛ دَرَّسَ/حَذَّرَ باب تَفْعِیل (یُفَعِّلُ). ترفند آزمونی: برای تشخیص باب، اول سه حرف اصلی (ریشه) را جدا کنید؛ هرچه میماند حروفِ زائدِ باب است.
کاربرد در قرآن: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ آغاز هر سوره (جز توبه)؛ «اَلْمَالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا» (کهف: ۴۶) — «بَنُون» در حالت رفع، همان واژۀ درس.
تفاوت «عَام» و «سَنَة»: هر دو یعنی سال؛ نمونۀ قرآنی که هر دو را کنار هم دارد: «أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عَامًا» (عنکبوت، ۱۴) دربارۀ حضرت نوح.
ترکیب اضافی و ترکیب وصفی: ترکیب اضافی (اسم+اسم): کلمۀ اول «ال»/تنوین نمیگیرد و دومی مجرور است ← مَمَرُّ الْمُشَاةِ. ترکیب وصفی (موصوف+صفت): صفت در «ال»، جنس، تعداد و اعراب با موصوفش هماهنگ است ← الْعُبُورُ الْآمِنُ. ترفند: بین دو کلمه «است» بگذارید؛ اگر جملۀ معناداری ساخته شد، ترکیب وصفی است.
وزنهای اسمیِ پرتکرار: فَاعِل (انجامدهنده): عَالِم، آمِن. مَفْعُول: مَکْتُوب. مَفْعَل/مَفْعِل (اسم مکان): مَکْتَب، مَسْجِد.
خواندن ساعت به عربی: السَّاعَةُ الْخَامِسَةُ (۵)؛ الْخَامِسَةُ وَ الرُّبْعُ (۵:۱۵)؛ الْخَامِسَةُ وَ النِّصْفُ (۵:۳۰)؛ السَّادِسَةُ إِلَّا رُبْعًا (۵:۴۵). دام آزمونی: «إِلَّا رُبْعًا» (منهای) را با «وَ الرُّبْعُ» اشتباه نگیرید.
«کَانَ + فعل مضارع» = ماضی استمراری: «کَانُوا یَکْتُبُونَ» یعنی «مینوشتند».
اشتباهات رایج دانشآموزان
خیلیها فکر میکنند هر «مَا» فعل را منفی میکند، ولی «مَا» فقط پیش از فعل ماضی معنای منفی دارد؛ پیش از اسم معمولاً پرسشی است.
خیلیها فکر میکنند ضمیر متصلِ چسبیده به فعل همیشه مفعول است، ولی واو در «یَحْمِلُونَ» خودِ فاعل است.
خیلیها فکر میکنند «بَنُونَ» و «بَنِینَ» دو کلمۀ جدا هستند، ولی یک کلمهاند در دو حالت اعرابی.
خیلیها فکر میکنند جمع در عربی همیشه با «ونَ/ینَ» یا «ات» ساخته میشود، ولی بسیاری از کلمات جمع مکسر دارند (تِلْمِیذ ← تَلَامِیذ).
خیلیها فکر میکنند اسمی که اول جمله آمده حتماً فاعل است، ولی در جملۀ فعلیه، فاعل بعد از فعل میآید و باید از علامت رفع شناخته شود.
نمونه سؤال
سؤال عادی
معنای فعل «تَخَرَّجَ» کدام است؟ ۱) درس داد ۲) فارغالتحصیل شد ۳) آغاز کرد ۴) هشدار داد
پاسخ: گزینۀ ۲. ریشۀ فعل «خ ر ج» و الگوی آن «تَفَعَّلَ» است؛ در شعرِ درس هم آمده: «یَتَخَرَّجُ مِنْهُ الْعُلَمَاءُ» یعنی «دانشمندان از آن فارغالتحصیل میشوند».
سؤال تیزهوشانی ۱
عَیِّنِ الصَّحِیحَ فِی التَّرْجَمَةِ: «تَبْتَدِئُ السَّنَةُ الدِّرَاسِیَّةُ الْجَدِیدَةُ وَ یَذْهَبُ التَّلَامِیذُ إِلَی الْمَدَارِسِ بِفَرَحٍ.»
۱) سال تحصیلی جدید آغاز میشود و دانشآموزان با شادی به مدرسهها میروند. ۲) سال تحصیلی جدید آغاز شد و دانشآموزان با شادی به مدرسه رفتند. ۳) سالهای تحصیلی جدید آغاز میشود و دانشآموز با شادی به مدرسهها میرود. ۴) سال تحصیلی آغاز میشود و دانشآموزانِ شاد به مدرسهها رفتند.
پاسخ: گزینۀ ۱. «تَبْتَدِئُ» و «یَذْهَبُ» هر دو مضارعاند (گزینههای ۲ و ۴ ماضی کردهاند)؛ «السَّنَةُ» مفرد است و «التَّلَامِیذُ» و «الْمَدَارِسِ» جمعاند (گزینۀ ۳ جابهجا کرده)؛ «الْجَدِیدَةُ» صفتِ سال تحصیلی است (در گزینۀ ۴ حذف شده).
سؤال تیزهوشانی ۲
نقش کلمات پررنگشده را بهترتیب تعیین کنید: «یَعْبُرُ تَلَامِیذُ الْمَدْرَسَةِ الشَّارِعَ مِنْ مَمَرِّ الْمُشَاةِ لِلْعُبُورِ الْآمِنِ فِی الْعَامِ الدِّرَاسِیِّ الْجَدِیدِ.»
۱) مضافالیه — مضافالیه — صفت — صفت ۲) مضافالیه — صفت — مضافالیه — صفت ۳) صفت — مضافالیه — صفت — مضافالیه ۴) مضافالیه — صفت — صفت — مضافالیه
پاسخ: گزینۀ ۱. «تَلَامِیذُ الْمَدْرَسَةِ» و «مَمَرِّ الْمُشَاةِ» ترکیب اضافیاند (کلمۀ دوم «ال» ندارد ولی مجرور است) ← مضافالیه. «الْعُبُورِ الْآمِنِ» و «الْعَامِ ... الْجَدِیدِ» هر دو «ال» دارند و هماعراباند ← صفت.
نکات کلیدی برای امتحان
واژگان: معنی دقیق کلمات جدید را با حرکت بلد باشید. صرف فعل: جدول ضمایر (ماضی و مضارع) را کامل حفظ کنید. اعراب: تشخیص فاعل (مرفوع) از مفعول (منصوب). جمع مکسّر: جمع کلماتی مثل تِلْمِیذ، صَعْب، عالِم را بدانید. حروف جر: بعد از حرف جر، اسم مجرور میشود. ترکیبها: تشخیص سریع ترکیب اضافی از وصفی را تمرین کنید.
خلاصۀ ساختار درس
١. موضوع: شروع سال تحصیلی و آداب رفتوآمد به مدرسه
٢. واژگان: ۱۸ کلمه (ایمن، سأل، ابتدأ، صعاب، تلامیذ، ...)
٣. قواعد اصلی: ضمایر متصل/منفصل، صرف ماضی/مضارع، اعراب فاعل و مفعول، ترکیب اضافی و وصفی
٤. مهارت: ترجمه، تشخیص جمع و مفرد، منفیسازی فعل
٥. فرهنگ: اهمیت «بسمالله» و یاد خدا در آغاز کارها