درس 5 (عربی نهم)
موضوع درس
درس پنجم عربی نهم با عنوان حَیَواناتُ الْغابَة (حیوانات جنگل) داستان روباه و آهویی است که در گودالِ صیادان میافتند. کبوتر و سگ آنها را ناامید میکنند («بالا نرو، تو نمیتوانی»)، اما روباه که کمشنواست گمان میکند دارند تشویقش میکنند و با تلاش بیرون میآید؛ آهو ناامید میشود و میماند تا سرانجام با تشویق حیوانات او هم نجات مییابد. پیام درس: پشتکار و امید کلید موفقیت است. قاعدۀ درس: فِعْلُ النَّهْی (۱) — نهی برای مفرد مذکر و مؤنث.
حدیث درس: «مَنْ طَلَبَ شَیْئاً وَ جَدَّ، وَجَدَ، وَ مَنْ قَرَعَ باباً وَ لَجَّ وَلَجَ» — هر که چیزی خواست و کوشید، یافت؛ و هر که دری کوبید و پافشاری کرد، وارد شد.
واژگان کلیدی
| کلمه | معنی | نکته |
|---|---|---|
| أَسَدٌ / ثَعْلَبٌ / کَلْبٌ | شیر / روباه / سگ | |
| ثَقِیلُ السَّمْعِ | کمشنوا | ترکیب وصفی |
| جَدَّ (یَجِدُّ) | کوشید | فعل مضاعف |
| لَجَّ (یَلِجُّ) | پافشاری کرد | فعل مضاعف |
| وَلَجَ | داخل شد | مترادف: دَخَلَ |
| قَرَعَ (یَقْرَعُ) | کوبید | مترادف: طَرَقَ |
| حاوَلَ (یُحاوِلُ) | تلاش کرد | باب مُفاعَلة |
| جَرَّحَ (یُجَرِّحُ) | زخمی کرد | باب تَفْعِیل |
| شَجَّعَ عَلی | تشویق کرد به | باب تَفْعِیل |
| مَصِیرٌ | سرنوشت | همریشه با صارَ |
| رائِدٌ | جلودار، پیشرو | وزن فاعِل |
| نَجاحٌ | موفقیت | مقابل: فَشَلٌ |
| الرَّجاءُ | امید | مقابل: الیأسُ |
| نَقَصَ (یَنْقُصُ) | کم شد | مقابل: زادَ |
| ظَنَّ (یَظُنُّ) | گمان کرد | فعل مضاعف |
| ماتَ (یَمُوتُ) | مُرد | اجوف واوی |
| حَدِیقَةُ الْحَیَوانات | باغوحش | ترکیب اضافی |
نکتۀ امتحانی: «ثَقِیلُ السَّمْعِ» یک ترکیب وصفی است، نه یک کلمۀ مستقل؛ در ترجمه «کمشنوا» یا «سنگینگوش».
قاعده: فعل نهی مفرد
فعل نهی برای بازداشتن از انجام کاری است و معنایش «نکن» میشود.
قانون: نهی = «لا» + فعل مضارعِ مجزوم
| شخص | مضارع | نهی | ترجمه |
|---|---|---|---|
| مفرد مذکر مخاطب | تَفْعَلُ | لا تَفْعَلْ | نکن |
| مفرد مؤنث مخاطب | تَفْعَلِینَ | لا تَفْعَلِی | نکن (به دختر) |
«لا»یِ ناهیه فعل مضارع را مجزوم میکند: در مذکر حرف آخر ساکن میشود و در مؤنث «نَ» حذف میشود.
مهمترین نکتۀ درس: فرق نهی با مضارع منفی
| جمله | نوع | ترجمه |
|---|---|---|
| لا تَحْزَنُ | مضارع منفی | غمگین نمیشوی |
| لا تَحْزَنْ | نهی | غمگین نشو |
| لا تَکْذِبِینَ | مضارع منفی | دروغ نمیگویی |
| لا تَکْذِبِی | نهی | دروغ نگو |
کلید تشخیص: آخرِ فعلِ مذکر ضمه (ُ) = مضارع منفی، ساکن (ْ) = نهی. آخرِ فعلِ مؤنث «ـِینَ» = مضارع منفی، «ـِی» = نهی.
نمونه از متن درس: لا تَصْعَدْ (بالا نرو) / لا تَصْعَدِی / لا تَیْأَسْ (ناامید نشو) / لا تَیْأَسِی.
نمونههای جدول کتاب: کَتَبَ ← لا تَکْتُبْ / لا تَکْتُبِی. صَرَخَ ← لا تَصْرُخْ / لا تَصْرُخِی. جَلَسَ ← لا تَجْلِسْ / لا تَجْلِسِی.
امر و نهی کنار هم: «اِزْرَعْ صَداقَةً وَ لا تَزْرَعْ عَداوَةً» (دوستی بکار و دشمنی نکار) — و «أَبَداً» در جملۀ مثبت یعنی «تا ابد» ولی در جملۀ منفی یعنی «هرگز».
انواع «لا» — دام محبوب طراحان سؤال
| نوع «لا» | بعدش چه میآید؟ | اثر | مثال |
|---|---|---|---|
| ناهیه | فعل مضارع مخاطب | مجزوم (ساکن / حذف نَ) | لا تَیْأَسْ = ناامید نشو |
| نافیه | فعل مضارع | تغییری نمیدهد (مرفوع) | لا یَسْمَعُ = نمیشنود |
| نفی جنس | اسم | منصوب بدون تنوین | لا رَجاءَ = هیچ امیدی نیست |
| جواب منفی | تنها میآید | — | لا، ما نَجَحَ = نه، موفق نشد |
کلید تشخیص: اول ببینید بعد از «لا» اسم آمده یا فعل؛ اگر فعل بود، به حرکت آخر و شخصِ فعل نگاه کنید: مجزومِ مخاطب = ناهیه، مرفوع یا غایب = نافیه.
اشتباهات رایج
۱. «هر لا + مضارع یعنی نکن.» نه؛ فقط وقتی فعل مجزوم باشد نهی است. «لا تَصْعَدُ» یعنی «بالا نمیروی»، ولی «لا تَصْعَدْ» یعنی «بالا نرو».
۲. «نهی مؤنث لا تَصْعَدِینَ است.» نه؛ در نهی «نَ» حذف میشود: لا تَصْعَدِی.
۳. «نهی از فعل امر ساخته میشود.» نه؛ ساختی مثل «لا اُکْتُبْ» در عربی وجود ندارد. نهی همیشه از مضارع ساخته میشود: لا تَکْتُبْ.
۴. «جمع غیرعاقل فعل جمع میگیرد.» نه؛ حکم مفرد مؤنث دارد: «اَلْحَیَواناتُ هَرَبَتْ»، نه «هَرَبُوا».
۵. «هر لایی ناهیه است.» نه؛ «لا» در «لا رَجاءَ لِنَجاتِکِ» لایِ نفی جنس است که بر سرِ اسم میآید؛ لایِ ناهیه فقط بر سرِ فعل مضارعِ مخاطب میآید.
نکات فراتر از کتاب
- در قرآن: ﴿لا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللهِ﴾ (یوسف:۸۷)، ﴿لا تَحْزَنْ إِنَّ اللهَ مَعَنا﴾ (توبه:۴۰)، ﴿لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ﴾ (زمر:۵۳).
- آرایۀ جناس در حدیث درس: «جَدَّ» (کوشید) و «وَجَدَ» (یافت) شبیه هماند اما دو ریشۀ متفاوت دارند (ج-د-د و و-ج-د)؛ همین شباهت، حدیث را بهیادماندنی میکند.
- نهیِ فعلهای معتل و مضاعف (فقط برای شناختن، نه ساختن): قالَ ← لا تَقُلْ (نگو)، خافَ ← لا تَخَفْ (نترس)، نَسِیَ ← لا تَنْسَ (فراموش نکن)، ظَنَّ ← لا تَظُنَّ (گمان نکن). نمونۀ قرآنی: ﴿وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا﴾ (قصص:۷۷).
- از کنز الحکمة: «قَوْلُ لا أَعْلَمُ نِصْفُ الْعِلْمِ» (گفتن «نمیدانم» نیمی از دانش است) — دقت کنید «لا» در «لا أَعْلَمُ» نافیه است، نه ناهیه؛ چون «أَعْلَمُ» مرفوع مانده و فعلِ متکلم است.
نمونه سؤال
سؤال (تیزهوشانی). نوع «لا» در کدام گزینه با بقیه فرق دارد؟
- ۱) لا تَصْعَدْ أَیُّهَا الثَّعْلَبُ.
- ۲) لا تَقْطَعْ أَشْجارَ الْغابَةِ.
- ۳) اَلْغَزالَةُ لا تَسْمَعُ صَوْتَ الصَّیّادِینَ.
- ۴) لا تَیْأَسِی مِنَ النَّجاةِ أَبَداً.
پاسخ تشریحی: گزینۀ ۳ فرق دارد.
- در هر چهار گزینه بعد از «لا» فعل مضارع آمده، پس باید از حرکتِ آخر و شخصِ فعل کمک بگیریم.
- گزینههای ۱ و ۲: آخر فعل ساکن است و مخاطب هم هست ← نهی.
- گزینۀ ۴: «نَ» حذف شده ← نهی مؤنث.
- گزینۀ ۳: «لا تَسْمَعُ» دو نشانه دارد که نهی نیست — آخرش ضمه دارد (مجزوم نیست) و فاعلش «اَلْغَزالَةُ» است، یعنی فعل غایب است نه مخاطب ← مضارع منفی: «آهو صدای صیادان را نمیشنود».
سؤال (سطح امتحان مدرسه). عبارت زیر را دقیق ترجمه کنید: «یا أُخْتِی، لا تَیْأَسِی وَ حاوِلِی مَرَّةً أُخْری.»
پاسخ تشریحی: «یا أُخْتِی» = ای خواهرم. «لا تَیْأَسِی» نهی مفرد مؤنث از «یَئِسَ» است («نَ» حذف شده) = ناامید نشو. «حاوِلِی» امر مفرد مؤنث از «حاوَلَ» (باب مُفاعَلة) = تلاش کن. «مَرَّةً أُخْری» = بارِ دیگر. ترجمۀ نهایی: «ای خواهرم، ناامید نشو و بارِ دیگر تلاش کن.»