درس 6 (عربی نهم)
موضوع و پیام درس
درس ششم عربی نهم با عنوان مَدْرَسَةُ الْقَرْیَةِ (مدرسۀ روستا) دربارۀ معلمی است که پروندۀ دانشآموز مردودش «سارة» را میخواند و میفهمد ریشۀ افت او مرگ مادرش بوده است. معلمه خودش را سرزنش میکند، روش تدریسش را عوض میکند و سارة سالها بعد پزشک میشود و معلمه را به جشن عروسیاش دعوت میکند تا به جای مادر عروس بنشیند.
پیام درس: یک معلم میتواند سرنوشت یک انسان را تغییر دهد.
قاعدۀ درس: فِعْلُ النَّهْی (۲) — نهی برای جمع و مثنی.
واژگان کلیدی
| کلمه | معنی | نکته |
|---|---|---|
| اِسْتَلَمَ — یَسْتَلِمُ | دریافت کرد | باب اِفْتِعَال (ریشه: سلم) |
| تَعَلَّمَ — یَتَعَلَّمُ | یاد گرفت | باب تَفَعُّل |
| غَیَّرَ — یُغَیِّرُ | تغییر داد | باب تَفْعِیل |
| لَامَ — یَلُومُ | سرزنش کرد | اجوف واوی |
| رَسَبَ — یَرْسُبُ | مردود شد | |
| رَائِحَةٌ (ج: رَوَائِحُ) | بو | |
| مِلَفٌّ | پرونده | از لَفَّ |
| رَاسِبٌ / رَاقِدٌ | مردود / بستری | وزن فاعِل، نقشِ صفت |
| مُزْدَحِمٌ | شلوغ | باب اِفْتِعَال از زَحَمَ |
| زُجَاجَةُ عِطْرٍ | شیشۀ عطر | ترکیب اضافی |
| حَفْلَةُ زَوَاجٍ | جشن عروسی | حَفْلَةُ مِیلَادٍ = جشن تولد |
نکتۀ امتحانی: «رَاسِبٌ» و «رَاقِدٌ» وزن فاعل دارند و صفتاند، نه فعل؛ در «تِلْمِیذَةٌ رَاسِبَةٌ» کلمۀ «رَاسِبَة» نقش صفت دارد.
قاعده: نهی جمع و مثنی
| شخص | فعل نهی | معنی | مثال |
|---|---|---|---|
| مفرد مذکر | لا تَفْعَلْ | نکن | لا تَصْعَدْ |
| مفرد مؤنث | لا تَفْعَلِی | نکن | لا تَصْعَدِی |
| جمع مذکر | لا تَفْعَلُوا | نکنید | لا تَضْحَکُوا — نخندید |
| جمع مؤنث | لا تَفْعَلْنَ | نکنید | لا تَضْحَکْنَ — نخندید |
| مثنی (مذکر و مؤنث) | لا تَفْعَلَا | نکنید (شما دو نفر) | لا تَجْلِسَا |
نکتۀ مهم: نهیِ مثنی مذکر و مؤنث یکسان است: هر دو لا تَفْعَلَا.
فرق نهی با مضارع منفی
| شخص | مضارع منفی (خبری) | نهی (انشایی) |
|---|---|---|
| مفرد مذکر | لا تَفْعَلُ — نمیکنی | لا تَفْعَلْ — نکن |
| جمع مذکر | لا تَفْعَلُونَ — نمیکنید | لا تَفْعَلُوا — نکنید |
| جمع مؤنث | لا تَفْعَلْنَ — نمیکنید | لا تَفْعَلْنَ — نکنید |
| مثنی | لا تَفْعَلَانِ — نمیکنید | لا تَفْعَلَا — نکنید |
قانون تشخیص: به نونِ آخر نگاه کنید — نون هست = مضارع منفی، نون نیست (یا آخر ساکن است) = نهی. فقط جمع مؤنث استثناست: «لا تَفْعَلْنَ» هم نهی است هم مضارع منفی، و فقط از سیاق جمله تشخیص داده میشود.
اشتباهات رایج
۱. «هر لا فعل را نهی میکند.» نه؛ اگر فعلِ بعد از «لا» نونِ اعرابی داشته باشد (لا تَضْحَکُونَ) یا غایب باشد (لا یَکْتُبْنَ)، جمله خبری است و «نمی...» ترجمه میشود.
۲. «در جمع مؤنث هم نون حذف میشود.» نه؛ نونِ «لا تَفْعَلْنَ» نونِ جمع مؤنث است، نه نونِ اعرابی؛ هرگز حذف نمیشود و به همین دلیل نفی و نهیِ جمع مؤنث همشکلاند.
۳. «اِسْتَلَمَ باب استفعال است.» نه؛ باب اِفْتِعَال است؛ ریشه «سلم» است و سین جزء ریشه است. استفعالِ همین ریشه «اِسْتَسْلَمَ» (تسلیم شد) میشود.
۴. «جمع غیرعاقل فعل جمع میگیرد.» نه؛ حکم مفرد مؤنث دارد: «اَلْهَدَایَا جَاءَتْ»، نه «جَاؤُوا».
۵. «الفِ آخرِ لا تَفْعَلُوا خوانده میشود.» نه؛ «الف فارقه» است و فقط در نوشتن میآید.
نکات فراتر از کتاب
- پیوند امر و نهی: هر دو از مضارعِ مخاطب ساخته میشوند و هر دو نونِ اعرابی را میاندازند: تَجْلِسُونَ ← اِجْلِسُوا / لا تَجْلِسُوا؛ تَجْلِسَانِ ← اِجْلِسَا / لا تَجْلِسَا.
- ابدال در باب افتعال: در «مُزْدَحِم» تاءِ باب افتعال به دال تبدیل شده (اِزْتَحَمَ ← اِزْدَحَمَ)؛ وزنش همان «مُفْتَعِل» است.
- در قرآن و حدیث: ﴿لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ﴾ (زمر:۵۳) نهی جمع مذکر؛ ﴿لَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ الشَّجَرَةَ﴾ (اعراف:۱۹) نهی مثنی؛ و حدیثِ متن درس از امام علی (ع): «اِنْتَظِرُوا الْفَرَجَ وَ لَا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللهِ».
نمونه سؤال
سؤال (تیزهوشانی). عَیِّنِ الَّذِی یَخْتَلِفُ فِیهِ نَوْعُ «لا»:
- ۱) لَا تَضْحَکُوا عَلَی الْآخَرِینَ.
- ۲) لَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ الشَّجَرَةَ.
- ۳) اَلتِّلْمِیذَاتُ لَا یَکْتُبْنَ الْوَاجِبَ فِی الصَّفِّ.
- ۴) لَا تَنَامُوا فِی الصَّفِّ.
پاسخ تشریحی: گزینۀ ۳ متفاوت است.
- گزینههای ۱ و ۴: فعل مخاطب است و نونِ اعرابی حذف شده (تَضْحَکُوا، تَنَامُوا) ← «لا»ی نهی.
- گزینۀ ۲: الفِ مثنی بدون نون آمده (تَقْرَبَا) ← نهی مثنی.
- گزینۀ ۳: فعل «یَکْتُبْنَ» با «یـ» شروع شده و فاعلش «التِّلْمِیذَاتُ» است، یعنی غایب است نه مخاطب ← «لا»ی نفی: «نمینویسند».
- کلید: برای مخاطببودن، به حرف مضارعه نگاه کنید: «تـ» مخاطب، «یـ» غایب.
سؤال (سطح امتحان مدرسه). فعل نهیِ ساختهشده از «تَضْحَکُونَ» کدام است؟
- ۱) لا تَضْحَکُونَ ۲) لا تَضْحَکُوا ۳) لا تَضْحَکْ ۴) مَا تَضْحَکُوا
پاسخ تشریحی: گزینۀ ۲ درست است. «تَضْحَکُونَ» مضارعِ جمع مذکر مخاطب است؛ برای ساخت نهی «لا» میآوریم و نونِ اعرابی را حذف میکنیم: لا تَضْحَکُوا (نخندید) — همان فعلی که معلمه در متن درس به کار برد. گزینۀ ۱ مضارع منفی است (نمیخندید)، گزینۀ ۳ صیغه را به مفرد تغییر داده و گزینۀ ۴ نادرست است چون «مَا» برای منفی کردن ماضی است، نه ساخت نهی.