زیست کره، تنوع شگفت انگیز (نهم)
این مبحث شامل دو درس «پراکندگی زیستبومهای جهان» و «زیستبومها در خطرند» است. اول میبینیم چرا در هر گوشهٔ زمین گیاهان و جانوران متفاوتی زندگی میکنند، بعد با هشت زیستبوم اصلی جهان آشنا میشویم و در پایان میفهمیم چه چیزی این زیستبومها را تهدید میکند و چه راهحلهایی وجود دارد.
زیستبوم چیست؟
زیستبوم (بیوم): ناحیهٔ وسیع جغرافیایی که در آن انواع خاصی از گیاهان و جانوران زندگی میکنند و ناحیهٔ مشخصی را به وجود میآورند. هر زیستبوم خودش از چند بومسازگان (اکوسیستم) کوچکتر تشکیل شده است. پس رابطهٔ این دو، رابطهٔ «کل و جزء» است، نه دو نام برای یک چیز.
عوامل مؤثر بر تنوع زیستبومها: مهمترین عامل آبوهوا است؛ در کنار آن شکل ناهمواریها (تأثیر بر جهت باد و بارش)، ارتفاع زمین (کاهش دما با افزایش ارتفاع) و جنس خاک هم نقش دارند.
از میان عناصر آبوهوایی، دو عنصر دما و بارش بیشترین اثر را بر پوشش گیاهی میگذارند: اگر دما بیش از حد پایین باشد گیاهان نمیرویند، و میزان بارندگی تراکم پوشش گیاهی را تعیین میکند. طول فصل خشک و میزان تبخیر هم مؤثرند. چون پوشش گیاهی نوع زیستبوم را تعیین میکند، هر جا دما و بارش تغییر کند، زیستبوم هم تغییر میکند.
هشت زیستبوم جهان
جغرافیدانی به نام گودی سطح زمین را به ۸ زیستبوم تقسیم کرده است: توندرا، تایگا، جنگلهای پهنبرگ معتدله، علفزارهای منطقهٔ معتدل، بیشهزارها و مراتع مدیترانهای، بیابان، جنگلهای بارانی استوایی و ساوان. دقت کن که این تقسیمبندی فقط زیستبومهای خشکی را در بر میگیرد؛ دریاها و اقیانوسها جزو این فهرست نیستند.
۱. توندرا: در نزدیکی قطب شمال و حاشیهٔ اقیانوس منجمد شمالی. زمستانی بسیار طولانی با سرمای تا ۳۴− درجه و تابستانی کوتاه با میانگین دمای حداکثر ۱۲ درجه دارد. تنها گیاهانی که تاب میآورند خزه و گلسنگاند. در تابستان با ذوب یخها باتلاقهای کمعمق پدید میآید. جانوران شاخص: خرس قطبی، روباه قطبی و گوزن شمالی؛ بعضی جانوران هم زمستانها به نواحی گرمتر مهاجرت میکنند.
۲. تایگا: در جنوب توندرا، در آسیا، اروپا و آمریکای شمالی؛ از گستردهترین زیستبومهای جهان. میانگین دما در شش ماه سال زیر صفر و بارندگی ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلیمتر است و زمین همیشه مرطوب میماند. پوشش گیاهی آن جنگلهای سوزنیبرگ (کاج و سرو) است که همیشهسبز و بدون برگریزاناند. جانوران: سمور دریایی، عقاب کاکلسفید، گرگ خاکستری. اهمیت اقتصادی: بخش عمدهٔ چوب نرم صنعت کاغذ جهان از تایگا تأمین میشود و تقریباً همهٔ جنگلهای کانادا از این نوعاند.
۳. جنگلهای بارانی استوایی: در مجاورت خط استوا. دما همیشه گرم، رطوبت حدود ۸۰ درصد و بارندگی سالانه حدود ۲۵۰۰ میلیمتر است. ساختاری چندطبقه دارد (درختان ۲۵ تا ۳۵ متری، درختان کوتاهتر و علفها) و رشد گیاهان بسیار سریع است. گیاهان مشهور: نارگیل، بامبو، هوآ و مانگرو. این زیستبوم بیشترین تنوع زیستی جهان را دارد و برزیل (حوضهٔ آمازون) بزرگترین وسعت آن را در اختیار دارد.
۴. ساوان: منطقهٔ علفزار با درختان تک و منفرد در مجاورت جنگلهای استوایی؛ بیشترین وسعت آن در آفریقاست. در تمام سال گرم است و دو فصل مشخص خشک و مرطوب دارد. گیاهان: علفهای بلند و درخت بائوباب. علفخواران تنومندی مثل گورخر، فیل، زرافه و کرگدن و گوشتخوارانی مثل شیر در آن زندگی میکنند و از نظر تنوع جانوری بسیار غنی است.
۵. بیابان: سرزمینی که بارندگی سالانهٔ آن کمتر از ۵۰ میلیمتر است. بیابانهای گرم مانند صحرا (آفریقا)، ربعالخالی (عربستان) و لوت (ایران) در مجاورت مدارهای رأسالسرطان و رأسالجدی قرار دارند، چون این مدارها کانون پرفشار جویاند و هوای فرونشونده مانع تشکیل ابر و بارش میشود. بیابان سرد مانند گُبی در آسیا، به دلیل محاصرهشدن با کوهها خشک است؛ رشتهکوههای اطراف مانع ورود تودههای مرطوب میشوند (پدیدهٔ سایهٔ بارانی). گیاهان بیابان بوتهها و درختان خاردار و ذخیرهکنندهٔ آباند و جانورانی مثل لاکپشت صحرایی، روباه صحرا و شتر در آن دیده میشوند.
اگر از استوا به سمت قطب حرکت کنیم، این ترتیب را میبینیم: جنگل استوایی ← ساوان ← بیابان ← مراتع مدیترانهای ← جنگل معتدله ← تایگا ← توندرا. جالب اینکه بالا رفتن از دامنهٔ یک کوه بلند نزدیک استوا هم همین ترتیب را نشان میدهد، چون افزایش ارتفاع همان اثر کاهش دما را دارد که افزایش عرض جغرافیایی دارد؛ به این پدیده منطقهبندی ارتفاعی میگویند.
مفاهیم درس «زیستبومها در خطرند»
- انقراض: از بین رفتن آخرین عضو یک گونه، بهطوری که دیگر تولیدمثلی رخ نمیدهد و آن گونه برای همیشه و بازگشتناپذیر ناپدید میشود.
- تنوع زیستی: تعداد و تنوع گونههای گیاهی و جانوری موجود در یک زیستبوم یا روی کرهٔ زمین.
- زیستگاه: محیط طبیعی که یک گونه در آن زندگی، تغذیه و تولیدمثل میکند.
- جنگلزدایی: از بین بردن کامل جنگلهای یک ناحیه، از راه سوزاندن، قطع با ارهٔ برقی یا صافکردن با بولدوزر.
- جغرافیای زیستی: شاخهای از جغرافیا که پراکندگی گونهها و زیستبومها را در سطح زمین و در دورههای زمینشناسی مطالعه میکند.
- بومشناسی (اکولوژی): دانشی که ارتباط و وابستگی متقابل موجودات زنده با یکدیگر و با محیطشان را بررسی میکند.
زنجیرهٔ علّی تخریب چنین است: تخریب زیستگاه طبیعی ← کاهش پوشش گیاهی و کمبود غذا ← نامناسبشدن شرایط محیطی ← کاهش جمعیت گونهها ← انقراض.
وضعیت بحرانی و دلایل تخریب
در دو قرن اخیر میزان تغییرات زیستبومها بیشتر از تمام عمر آنها در طول تاریخ زمین بوده است؛ دهها گونه منقرض شدهاند و بسیاری در معرض خطرند. پیشرفت علم و فناوری در کنار مزایایش، آسیب شدیدی به محیط زیست وارد کرده است. بیشترین گونههای در خطر در جنوب شرق آسیا (اندونزی، مالزی، فیلیپین) و آمریکای جنوبی (برزیل، کلمبیا) قرار دارند. نکتهٔ ظریف اینکه صحرای آفریقا کمترین گونهٔ در خطر را دارد، نه به این دلیل که امنتر است، بلکه چون تنوع زیستیاش از ابتدا کم بوده؛ برعکس، نواحی پرگونه بیشترین خطر را هم دارند.
چهار عامل اصلی تخریب زیستگاهها عبارتاند از: ۱) گسترش شهرها و روستاها بدون توجه به محیط زیست (ساخت پل، جاده، سد و ساختمان)، ۲) فعالیتهای صنعتی (کارخانهها و معادن)، ۳) مصرفگرایی و تولید انبوه زباله، ۴) شکار و تجارت اعضای بدن حیوانات مثل عاج فیل و پوست ببر.
جنگلهای بارانی استوایی: مطالعهٔ موردی
این جنگلها «ریههای زمین» نام گرفتهاند، چون سهچهارم تنوع زیستی جهان، ۵۰ درصد اکسیژن کرهٔ زمین و ۵۰ درصد رطوبت جو از آنها میآید و دیاکسیدکربن حاصل از سوختهای فسیلی را جذب میکنند. از نظر اقتصادی هم خاستگاه میوههایی مثل موز، نارگیل و انبهاند و محصولاتی مانند قهوه، کاکائو، کائوچو، روغنهای صنعتی، مواد آرایشی و بهداشتی و عصارههای دارویی (از جمله داروهای سرطان) از آنها به دست میآید.
بیشترین تخریب در برزیل (آمازون) و اندونزی رخ میدهد و سه علت اصلی دارد: کشاورزی و دامداری (تبدیل جنگل به مزرعه و چراگاه)، تجارت الوار و استخراج معادن طلا و بوکسیت. پیامد این کار زنجیرهوار است: قطع یا سوختن درختان ← ورود CO₂ بیشتر به جو ← تشدید اثر گلخانهای ← گرمتر شدن زمین ← تغییر آبوهوای کل کرهٔ زمین.
راهحلها
رویکرد اول — استفادهٔ خردمندانه: انسان ناچار است از منابع طبیعی استفاده کند، اما این استفاده باید صحیح و خردمندانه باشد، نه تخریبگرانه. سه راهکار مشخص: برقراری تعادل بین بهرهبرداری و بازسازی (قطع درخت قاعدهمند و کاشت نهال جایگزین)، آموزش روشهای علمی کشاورزی به کشاورزان، و ایجاد پارکهای وحش برای مراقبت از گونههای در معرض خطر.
رویکرد دوم — همکاری بینالمللی: همهٔ کشورها در آب و خاک و هوای یک سیاره شریکاند و تصمیم هر کشور بر محیط زیست دیگران اثر میگذارد. نهادهای بینالمللی مانند اتحادیهٔ بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) باید جلوی زیادهخواهی را بگیرند. جنگهای طولانی و سلاحهای شیمیایی هم آسیبهای جبرانناپذیری به محیط زیست میزنند.
دربارهٔ آمازون دو دیدگاه مقابل هم وجود دارد: دیدگاه اول میگوید این جنگلها متعلق به همهٔ ساکنان زمین است و تخریبشان مشکلی جهانی میسازد؛ دیدگاه دوم میگوید آمازون ثروت ملی کشورهای منطقه است و صنعت چوب برایشان اشتغال و درآمد میآورد.
اشتباههای رایج
- زیستبوم و بومسازگان دو مقیاس متفاوتاند، نه مترادف.
- علت خشکی بیابان فقط گرما نیست؛ فشار زیاد جوی و کمی بارش ملاک اصلی است، وگرنه گبیِ سرد هم بیابان نبود.
- تایگا (سوزنیبرگ و همیشهسبز) با جنگل پهنبرگ معتدله دو ردیف جداگانهاند.
- ساوان بیابان نیست؛ فصل مرطوب دارد و علفخواران بزرگ را تغذیه میکند.
- «استفادهٔ خردمندانه» یعنی تعادل میان مصرف و بازسازی، نه توقف کامل بهرهبرداری.
نمونه سؤال
سؤال ۱: چهار منطقهٔ الف تا د این ویژگیها را دارند: الف) بارش سالانه کمتر از ۵۰ میلیمتر و محاصرهشده با کوه؛ ب) دو فصل مشخص خشک و مرطوب همراه با علفزار و درختان پراکنده؛ ج) بارندگی سالانه حدود ۲۵۰۰ میلیمتر و ساختار چندطبقهٔ گیاهی؛ د) میانگین دما در ۶ ماه سال زیر صفر درجه و پوشش سوزنیبرگ. این چهار منطقه بهترتیب کدام زیستبومها هستند؟
۱) بیابان سرد – ساوان – جنگل بارانی استوایی – تایگا
۲) بیابان گرم – ساوان – جنگل بارانی استوایی – توندرا
۳) توندرا – ساوان – بیابان – تایگا
۴) بیابان سرد – جنگل بارانی استوایی – ساوان – توندرا
پاسخ تشریحی: «الف» بارش کمتر از ۵۰ میلیمتر دارد و با کوه محاصره شده، یعنی دقیقاً بیابان سرد مثل گبی؛ بیابان گرم کنار مدارهای رأسالسرطان و رأسالجدی است، نه محاصرهشده با کوه. «ب» با دو فصل خشک و مرطوب و درختان پراکنده، تعریف ساوان است. «ج» با بارش ۲۵۰۰ میلیمتر و ساختار چندطبقه، جنگل بارانی استوایی است. «د» با دمای زیر صفر در نیمی از سال و پوشش سوزنیبرگ، تایگا است (توندرا اصلاً درخت ندارد و فقط خزه و گلسنگ دارد). پس گزینهٔ ۱ درست است.
سؤال ۲: مدیر یک منطقهٔ حفاظتشده در آفریقا با دقت «رویکرد استفادهٔ خردمندانه» را در کشور خودش اجرا میکند، اما همچنان تعداد گونههای در معرض خطرِ منطقه رو به افزایش است، چون کشورهای همسایه به کشاورزی و شکار بیرویه ادامه میدهند. طبق متن درس، کدام رویکرد برای حل این مشکل خاص مناسبتر است؟
۱) رویکرد استفادهٔ خردمندانه، با شدت بیشتر در همان کشور
۲) رویکرد همکاری بینالمللی، چون تصمیم هر کشور بر محیطزیست سایر مناطق هم اثر میگذارد
۳) هیچکدام؛ چون این مشکل فقط با تغییرات طبیعی اقلیمی حل میشود
۴) رویکرد استفادهٔ خردمندانه، با ساخت پارکهای وحش بیشتر در همان کشور
پاسخ تشریحی: وقتی ریشهٔ مشکل داخل مرزهای یک کشور نیست بلکه در رفتار همسایگان است، «استفادهٔ خردمندانه»ی یکطرفه کافی نیست، چون آن کشور بهتنهایی نمیتواند رفتار دیگران را کنترل کند. اینجا همان منطقی مطرح میشود که رویکرد دوم بر آن تأکید دارد: همهٔ کشورها در آب و خاک و هوای یک سیاره شریکاند و راهحل، هماهنگی و نظارت بینالمللی (مثلاً از طریق IUCN) است. گزینهٔ ۲ درست است.