بهره روی (نهم)
بخش اول: بهرهوری چیست؟
بهرهوری: از بین کارهای ممکن، کار درست را انتخاب کنیم و آن را با روش مناسب انجام دهیم. یعنی بهرهوری ترکیب دو مفهوم است:
- اثربخشی: انتخاب کار درست — کاری که ما را به هدف صحیح میرساند. سؤالش این است: «چه کاری انجام دهم؟»
- کارایی: انجام دادن آن کار با روش مناسب و کمترین هدررفت منابع. سؤالش این است: «چطور انجامش دهم؟»
نکته کلیدی: ممکن است کسی خیلی تلاش کند اما بیهدف؛ او کارایی دارد ولی اثربخشی ندارد. بهرهوری وقتی کامل است که هر دو با هم باشند.
تعریفهای مهم دیگر:
اسراف: مصرف بیش از حد نیاز یا استفاده نادرست از منابع.
اتلاف منابع: از بین رفتن بیهدف امکانات، وقت، انرژی یا مواد، بدون نتیجه مفید.
صرفهجویی: نه به معنای کم مصرف کردن، بلکه مصرف درست و بهاندازه.
فرهنگ بهرهوری: وضعیتی که در آن همه افراد جامعه بهرهوری را ارزش بدانند و در کارهای روزانه رعایتش کنند.
انضباط: نظم و ترتیب در کارها، پایبندی به برنامه و اولویتبندی درست.
بودجه ماهانه: جدولی که درآمدها و هزینههای ماهانه فرد یا خانواده در آن نوشته میشود تا دخل و خرج کنترل شود.
بهرهوری در تاریخ و دین
بهرهوری پدیده تازهای نیست. ایرانیان در گذشته با قنات، آبانبار، خشک کردن محصولات کشاورزی و تعاون در کشاورزی از همین فکر بهره میبردند.
در آموزههای اسلامی هم بر بهرهوری تأکید شده است: قرآن در سوره اعراف (آیه ۳۱) میفرماید بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید، و در سوره شورا (آیه ۳۸) از مشورت در امور سخن میگوید. پیامبر اکرم (ص): «خداوند دوست دارد هر کاری محکم و بیعیب انجام شود.» امام علی (ع): «کسی که به کاری بیاهمیت بپردازد، امور مهمتر را تباه ساخته است»، «میانهروی کن تا هرگز محتاج نشوی» و «فرصتها مانند ابر میگذرند؛ آنها را غنیمت بشمار». امام صادق (ع) نیز تلاش برای تأمین خانواده را مانند جهاد در راه خدا دانسته است.
چرا فرهنگ در بهرهوری مهم است؟ اگر بهرهوری در جامعهای ارزش محسوب شود، همه آن را در فعالیتهایشان رعایت میکنند و جامعه هم از نظر مادی و هم معنوی پیشرفت میکند. اما گاهی هنجارها و ارزشهایی شکل میگیرند که با آموزههای دینی مغایرند: مهمانیها و جشنهای مفصل و پرهزینه، مدگرایی و چشموهمچشمی در خرید لباس، نداشتن برنامه برای اوقات فراغت، و ورزش نکردن و پرخوری. برای رسیدن از وضع موجود به وضع مطلوب باید شیوه زندگی را تغییر داد.
چهار راهکار بهرهوری در زندگی فردی و خانوادگی
۱) استفاده مناسب از زمان و انضباط در کارها: وقت ثروتی است که قابل ذخیره و پسانداز نیست؛ اگر از دست برود جبران ندارد. وسایل باید مرتب و منظم باشند و بدون برنامهریزی و اولویتبندی، وقت و عمر تلف میشود. دانشآموزانی که با برنامه درس میخوانند و زمانشان را مدیریت میکنند موفقترند.
۲) اصلاح عادتهای غلط مصرفی: صرفهجویی یعنی مصرف درست و بهاندازه. اسراف در تهیه غذا و مهمانیها باید اصلاح شود و مصرف درست آب بهدلیل کمبود جدی آب در کشور اهمیت ویژه دارد.
۳) انجام دادن کارها از روی آگاهی: با کسب دانش و مهارت، بازدهی بیشتر و اشتباه کمتر میشود. ندانستن روش تعمیر یک وسیله آن را خرابتر میکند؛ نداشتن اطلاعات خرید به هزینه بیشتر برای کالای بیکیفیت میانجامد؛ و ندانستن روش نگهداری، مواد غذایی و لباس را زودتر از بین میبرد. استفاده از تعطیلات تابستان برای کارآموزی نمونهای از همین راهکار است.
۴) تنظیم جدول بودجه اقتصادی: نوشتن درآمدها و هزینههای ماهانه خانواده، دخل و خرج را کنترل میکند و جلوی هزینههای غیرضروری را میگیرد. همکاری اعضای خانواده در تنظیم این بودجه، خودش عاملی برای افزایش بهرهوری است.
بخش دوم: اقتصاد و بهرهوری
فعالیت اقتصادی: هر کاری که انسان برای رفع نیازهای خود با استفاده از منابع طبیعی و تولید کالا یا خدمت انجام میدهد. هیچ جامعهای بدون آن نمیتواند به حیات خود ادامه دهد.
سه حلقه اصلی: تولید (ساخت کالا یا ارائه خدمت — کشاورز، کارگر کارخانه، پزشک، معلم)، توزیع (رساندن کالا و خدمت به مصرفکننده — فروشنده، بازرگان، حملونقل) و مصرف (استفاده همه افراد جامعه). نکته: همه افراد، حتی تولیدکنندگان و توزیعکنندگان، به نوبه خود مصرفکننده هم هستند.
کالا: محصول مادی و ملموس (نان، کفش، ماشین). خدمت: محصول غیرمادی که افراد به دیگران ارائه میدهند (کار پزشک، پلیس، معلم). خدمت هم دقیقاً به اندازه کالا بخشی از فعالیت اقتصادی است.
نهاده (ورودی): عواملی که در فرایند تولید یا توزیع به کار میروند — منابع طبیعی + نیروی کار (مدیر، متخصصان، کارکنان، کارگران) + سرمایه (پول، زمین، کارخانه، تجهیزات، ماشینآلات، ساختمان) + سایر هزینهها مانند مالیات و تحقیقات.
ستانده (خروجی): کالا یا خدمتی که در پایان فرایند تولید به دست میآید.
فرمول بهرهوری در اقتصاد: بهرهوری = ستانده تقسیم بر نهاده. یعنی با روشهای مناسب، هزینهها (نهاده) را با حفظ کیفیت کاهش دهیم و ستانده را افزایش دهیم.
مثال کارگاه کفش: کارگاهی که روزی ۱۰ جفت کفش تولید میکرد، با اجاره ساختمانی ارزانتر، آموزش و تشویق نیروی کار و ابداع روش یا وسیله جدید (که مصرف برق و مواد را کم کرد)، به ۱۳ جفت در روز با همان کیفیت یا بهتر رسید. توجه کن: افزایش تولید بهتنهایی کافی نیست؛ کیفیت هم باید حفظ یا بهتر شود.
مثال بهرهوری در توزیع: قبلاً همه متقاضیان به یک اداره مرکزی مراجعه میکردند و صفهای طولانی و زمان زیاد ایجاد میشد؛ با تأسیس دفاتر پلیس +۱۰ در محلهها، هرکس به نزدیکترین دفتر میرود و کمترین وقت و انرژی صرف میشود. این نشان میدهد بهرهوری در توزیع خدمات هم به اندازه تولید مهم است.
بهرهوری سبز
تعریف: استفاده از ابزارها، روشها و فناوریهای مختلف در همه مراحل تولید، توزیع و مصرف، بهگونهای که تأثیرات مضر و منفی فعالیتها بر محیط زیست به کمترین حد ممکن برسد.
امروزه تولید با هدف سود بیشتر انجام میشود و سودجویان بدون توجه به تخریب طبیعت تولید را ادامه میدهند؛ اما نابودی طبیعت خودش هزینه پنهان دارد و مشکلات جبرانناپذیر ایجاد میکند، پس با اصول واقعی بهرهوری ناسازگار است.
دیدگاه اسلام: طبیعت و منابع طبیعی آیات و نشانههای خداوند و نعمتهای الهی هستند؛ انسان حق استفاده بیرویه و لطمه زدن به آن را ندارد. از منظر اسلام، اقتصاد و تولید وسیلهاند نه هدف — وسیلهای برای رفع نیازها و پرداختن به امور مهمتر.
دو نمونه نقض بهرهوری سبز در ایران: حفر بیرویه چاههای عمیق برای افزایش تولید پسته، که به کمآبی شدید، خشک شدن مزارع، تخلیه روستاها و افزایش احتمال زلزله انجامید؛ و مصرف بیش از حد کودهای شیمیایی برای افزایش محصول سبزیجات، که سموم را به آب، خاک و بدن انسان منتقل کرد و باعث شیوع بیماریهای خطرناک شد. آموزش کشاورزان درباره مصرف سموم و کودها و ترویج شیوههای جدید کشاورزی، از وظایف وزارت جهاد کشاورزی است.
وضعیت بهرهوری در ایران و اقتصاد مقاومتی
متأسفانه کشور ما در مقایسه با برخی کشورها وضعیت مطلوبی ندارد: مصرف برق و بنزین چند برابر میانگین جهانی، بیشترین اتلاف آب در بخش کشاورزی، ضایعات زیاد محصولات کشاورزی، و کم بودن ساعت کار مفید. راهحل، ترویج نگرش بهرهوری در همه بخشهای اقتصادی (کشاورزی، صنعت و خدمات) با برنامهریزی صحیح است. سازمان ملی بهرهوری ایران وظیفه مطالعه، سیاستگذاری و نظارت بر بهرهوری را دارد.
تحریم اقتصادی: اقدامی که یک یا چند قدرت بینالمللی برای مجازات کشوری دیگر انجام میدهند و آن را از مبادلات اقتصادی محروم میکنند تا به پذیرش خواستههایشان مجبور شود.
اقتصاد مقاومتی: سیاستی برای اینکه در شرایط سخت (تحریم، جنگ و...) بتوانیم پنج کار را انجام دهیم: ۱) کمترین اتلاف هزینه را داشته باشیم ۲) روی پای خود بایستیم (استقلال اقتصادی) ۳) از تولید ملی حمایت کنیم ۴) از اسراف بپرهیزیم ۵) از منابع و امکانات حداکثر استفاده را بکنیم. جمله کلیدی کتاب: محور اصلی اقتصاد مقاومتی، «بهرهوری» است.
استاندارد و بهرهوری
استاندارد: معیارها و ضوابطی که کالاها، خدمات و فرایندهای تولید باید از آنها پیروی کنند تا کیفیت و ایمنی تضمین شود. برای افزایش بهرهوری باید نهادهها، فرایند و ستانده هر سه استاندارد باشند.
عدم رعایت استاندارد ضدبهرهوری است: قطعات غیراستاندارد اتومبیل به آلودگی هوا و تصادف و هزینه درمان و تعمیر میانجامد؛ کودهای شیمیایی غیراستاندارد آب و خاک را آلوده میکنند؛ و بیسکویتی که مواد اولیه یا پخت استانداردی ندارد به مصرفکننده آسیب میزند. در بند ۲۴ سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی آمده است: «افزایش پوشش استاندارد برای کلیه محصولات تولید داخلی و ترویج آن». سازمان ملی استاندارد ایران وظیفه تهیه استانداردهای کالاها، خدمات و فرایندهای تولید را دارد.
اشتباههای رایج
- صرفهجویی یعنی خساست یا کممصرفی نیست؛ یعنی مصرف درست و بهاندازه.
- بهرهوری یعنی سختتر کار کردن نیست؛ یعنی هوشمندانه کار کردن با ترکیب اثربخشی و کارایی.
- اثربخشی و کارایی یکی نیستند: اولی انتخاب هدف درست، دومی روش درست انجام کار.
- بهرهوری فقط درباره پول و آب و برق نیست؛ زمان، انرژی، دانش و سلامت را هم شامل میشود.
- بهرهوری یعنی فقط تولید بیشتر نیست؛ اگر نهادهها هم به همان نسبت زیاد شوند، بهرهوری اتفاق نیفتاده است.
- بهرهوری سبز یعنی کاهش تولید یا تعطیلی کارخانه نیست؛ آنچه تغییر میکند «روش» است نه لزوماً «میزان» تولید.
- اقتصاد مقاومتی یعنی انزوا و قطع کامل ارتباط اقتصادی با دنیا نیست؛ یعنی تابآوری در برابر فشارها.
- استاندارد فقط برای کالاهای صادراتی یا گرانقیمت نیست؛ همه محصولات تولید داخلی را شامل میشود.
نمونه سؤال
سؤال ۱: بهرهوری را تعریف کنید و دو رکن اصلی آن را نام ببرید.
پاسخ: بهرهوری یعنی از بین کارهای ممکن، کار درست را انتخاب کنیم (اثربخشی) و آن را با روش مناسب انجام دهیم (کارایی). دو رکن اصلی آن: اثربخشی (انتخاب هدف یا کار درست) و کارایی (انجام آن کار با روش مناسب).
سؤال ۲ (تیزهوشانی): یک نانوایی برای افزایش تولید نان روزانه از ۵۰۰ به ۷۰۰ عدد، یک کارگر جدید استخدام کرده و مصرف آرد و گاز آن هم دقیقاً به همان نسبت (۴۰٪) افزایش یافته است. آیا این نانوایی بهرهورتر شده است؟ با استفاده از فرمول بهرهوری پاسخ دهید.
پاسخ: خیر. طبق فرمول «بهرهوری = ستانده ÷ نهاده»، وقتی ستانده (تعداد نان) ۴۰٪ افزایش یافته و نهادهها (آرد، گاز، نیروی کار) هم دقیقاً به همان نسبت ۴۰٪ بیشتر شدهاند، نسبت ستانده به نهاده بدون تغییر میماند. پس این نانوایی فقط «تولید بیشتر» کرده است، نه «بهرهورتر» شده — چون بهرهوری یعنی بهبود نسبت خروجی به ورودی، نه افزایش همزمان و متناسب هر دو.
سؤال ۳ (تیزهوشانی): با توجه به فرمایش امام علی (ع): «کسی که به کاری بیاهمیت بپردازد، امور مهمتر را تباه ساخته است»، این حدیث با کدامیک از دو رکن بهرهوری — اثربخشی یا کارایی — مرتبطتر است؟ استدلال کنید.
پاسخ: این حدیث بیشتر با اثربخشی مرتبط است. کارایی درباره «چگونگی انجام دادن» یک کار مشخص است، اما این حدیث درباره «انتخاب اینکه اصلاً کدام کار انجام شود» سخن میگوید. کسی که زمان و انرژی محدودش را صرف کاری کماهمیت میکند، در واقع کار نادرستی را انتخاب کرده است؛ حتی اگر همان کار کماهمیت را با بهترین روش هم انجام دهد (کارایی بالا)، باز فرصت رسیدگی به کارهای مهمتر را از دست داده است.