Q: دانشآموزی مقداری پودر سفید را در آب حل میکند. بلافاصله دمای محلول ۶ درجه افزایش مییابد و رنگ آن به آبی روشن تغییر میکند. او نتیجه میگیرد که حتماً یک تغییر شیمیایی رخ داده است. کدام گزینه درباره این استدلال درست است؟

استدلال قطعی نیست، زیرا افزایش دما و تغییر رنگ میتوانند در برخی تغییرهای فیزیکی هم رخ دهند. — «استدلال قطعی نیست، زیرا افزایش دما و تغییر رنگ میتوانند در برخی تغییرهای فیزیکی هم رخ دهند.» درست است؛ برای نمونه، حل شدن برخی نمکها در آب میتواند گرماده باشد و برخی رنگدانهها هم بدون واکنش شیمیایی، هنگام حل شدن، رنگ محلول را عوض میکنند. «استدلال درست است، زیرا افزایش دما بهتنهایی برای اثبات تغییر شیمیایی کافی است.» نادرست است چون دما بهتنهایی نشانهی قطعی نیست. «استدلال درست است، زیرا تغییر رنگ بهتنهایی برای اثبات تغییر شیمیایی کافی است.» هم به همین دلیل نادرست است. «استدلال نادرست است، زیرا تغییر شیمیایی هرگز با تغییر دمای محیط همراه نمیشود.» هم غلط است، چون برعکس، هر تغییر شیمیایی حتماً با تغییر انرژی همراه است. تلهٔ تستی: وجود دو نشانه همزمان (رنگ و دما) حس اطمینان کاذب میدهد؛ اما تعداد نشانهها، قطعیت آنها را زیاد نمیکند.

Q: کدام یک از موارد زیر، برخلاف سه مورد دیگر، شاهد قطعی برای اثبات وقوع یک تغییر شیمیایی است؟

تشکیل رسوب جامدی که پیشتر در محلول وجود نداشت — «تشکیل رسوب جامدی که پیشتر در محلول وجود نداشت» تنها گزینهای است که تقریباً همیشه نشانهی قطعی تغییر شیمیایی است، زیرا تشکیل یک مادهی جامد کاملاً جدید از دل محلول، معمولاً معادل ساختهشدن ترکیبی تازه است. «تولید حبابهای گاز در یک مایع بیرنگ» قطعی نیست، چون جوشیدن آب هم حباب تولید میکند و کاملاً فیزیکی است. «افزایش دمای ظرف واکنش طی چند دقیقه» قطعی نیست، چون برخی تغییرهای فیزیکی هم با آزاد شدن گرما همراهاند. «تغییر رنگ یک محلول بیرنگ به رنگی» هم قطعی نیست، چون حلشدن برخی مواد رنگی در حلال، بدون واکنش، رنگ محلول را عوض میکند. تلهٔ تستی: چهار گزینه همگی «نشانههای رایج کتاب» هستند، اما نباید همهی نشانهها را همارزش و همقطعیت فرض کرد.

Q: کدام جفت «تغییر – نوع» بهدرستی بیان شده است؟

فاسد شدن یک میوه بر اثر فعالیت میکروبها – شیمیایی — «فاسد شدن یک میوه بر اثر فعالیت میکروبها – شیمیایی» درست است، زیرا میکروبها ترکیبات شیمیایی میوه را تجزیه و به مواد جدیدی با بو و مزهی متفاوت تبدیل میکنند. «پوسیدن تدریجی یک برگ کاغذ در هوای مرطوب – فیزیکی» نادرست است، چون پوسیدن کاغذ نتیجهی تجزیهی شیمیایی سلولز است، نه یک تغییر فیزیکی. «تبخیر عرق از سطح پوست بدن هنگام گرما – شیمیایی» نادرست است، چون تبخیر فقط تغییر حالت آب از مایع به گاز است. «خرد کردن یک حبه گردو با فندقشکن فلزی – شیمیایی» هم نادرست است، چون فقط شکل و اندازهی گردو عوض میشود. تلهٔ تستی: «پوسیدگی» و «فساد» در نگاه اول شبیه هماند اما اینجا هر دو در واقع شیمیاییاند و تنها پوسیدن کاغذ بهاشتباه فیزیکی برچسب خورده است.

Q: یک آهنگر تیغهی فولادی را تا سرخشدن حرارت میدهد، سپس با ضربهی چکش شکل آن را تغییر میدهد و در پایان آن را ناگهان در آب سرد فرو میبرد. کدام یک از این سه مرحله، بهتنهایی، تغییر شیمیایی محسوب میشود؟

هیچکدام از این سه مرحله، تغییر شیمیایی نیست — «هیچکدام از این سه مرحله، تغییر شیمیایی نیست» درست است، زیرا در هر سه مرحله مادهی اصلی همچنان «فولاد» باقی میماند و فقط دما، شکل یا سختی آن تغییر میکند؛ هیچ مادهی جدیدی با ترکیب متفاوت تولید نمیشود. «فقط حرارت دادن تیغه تا سرخ شدنِ آن» نادرست است، چون سرخشدن فقط نشانهی دمای بالای فلز است، نه تغییر ترکیب آن. «فقط ضربه زدن با چکش برای تغییر شکل» نادرست است، چون فقط شکل هندسی تغییر میکند. «فقط فرو بردن ناگهانی تیغه در آب سرد» هم نادرست است، چون این مرحله فقط دمای فولاد را بهسرعت کاهش میدهد. تلهٔ تستی: نورِ سرخرنگِ آهنِ داغ و صدای فرو رفتن در آب، هر دو بهاشتباه القاکنندهی «واکنش شیمیایی»اند، در حالیکه هر دو صرفاً نشانههای دما و انتقال گرمای فیزیکیاند.

Question 1

چند مورد از تغییرهای زیر «شیمیایی» محسوب می‌شوند؟
- رقیق کردن ماست با آب و نمک برای تهیه دوغ
- ترش شدن شیر در دمای اتاق پس از چند روز
- یخ زدن آب داخل فریزر
- زنگ زدن تدریجی یک درب فلزی در هوای مرطوب

Accepted Answer

دو مورد — «دو مورد» درست است زیرا از میان چهار مورد، فقط «ترش شدن شیر در دمای اتاق پس از چند روز» و «زنگ زدن تدریجی یک درب فلزی در هوای مرطوب» تغییر شیمیایی‌اند: در هر دو، ماده‌ای جدید با خواص متفاوت و غیرقابل‌بازگشت تولید می‌شود. «رقیق کردن ماست با آب و نمک برای تهیه دوغ» فیزیکی است، چون فقط غلظت ماست کم می‌شود. «یخ زدن آب داخل فریزر» هم فیزیکی است، چون آب همچنان آب می‌ماند. «یک مورد» فقط یکی از دو تغییر شیمیایی واقعی را می‌شمارد. «سه مورد» یکی از دو تغییر فیزیکی را به‌اشتباه شیمیایی حساب کرده. «چهار مورد» هر چهار مورد از جمله دو تغییر فیزیکی را شیمیایی می‌داند. تلهٔ تستی: تهیه دوغ چون شامل افزودن نمک است در نگاه اول شیمیایی به‌نظر می‌رسد، اما ملاک «تولید ماده‌ی جدید» است، نه صرفِ مخلوط‌کردن.

Question 2

دانش‌آموزی مقداری پودر سفید را در آب حل می‌کند. بلافاصله دمای محلول ۶ درجه افزایش می‌یابد و رنگ آن به آبی روشن تغییر می‌کند. او نتیجه می‌گیرد که حتماً یک تغییر شیمیایی رخ داده است. کدام گزینه درباره این استدلال درست است؟

Accepted Answer

استدلال قطعی نیست، زیرا افزایش دما و تغییر رنگ می‌توانند در برخی تغییرهای فیزیکی هم رخ دهند. — «استدلال قطعی نیست، زیرا افزایش دما و تغییر رنگ می‌توانند در برخی تغییرهای فیزیکی هم رخ دهند.» درست است؛ برای نمونه، حل شدن برخی نمک‌ها در آب می‌تواند گرماده باشد و برخی رنگ‌دانه‌ها هم بدون واکنش شیمیایی، هنگام حل شدن، رنگ محلول را عوض می‌کنند. «استدلال درست است، زیرا افزایش دما به‌تنهایی برای اثبات تغییر شیمیایی کافی است.» نادرست است چون دما به‌تنهایی نشانه‌ی قطعی نیست. «استدلال درست است، زیرا تغییر رنگ به‌تنهایی برای اثبات تغییر شیمیایی کافی است.» هم به همین دلیل نادرست است. «استدلال نادرست است، زیرا تغییر شیمیایی هرگز با تغییر دمای محیط همراه نمی‌شود.» هم غلط است، چون برعکس، هر تغییر شیمیایی حتماً با تغییر انرژی همراه است. تلهٔ تستی: وجود دو نشانه هم‌زمان (رنگ و دما) حس اطمینان کاذب می‌دهد؛ اما تعداد نشانه‌ها، قطعیت آن‌ها را زیاد نمی‌کند.

Question 3

کدام یک از موارد زیر، برخلاف سه مورد دیگر، شاهد قطعی برای اثبات وقوع یک تغییر شیمیایی است؟

Accepted Answer

تشکیل رسوب جامدی که پیش‌تر در محلول وجود نداشت — «تشکیل رسوب جامدی که پیش‌تر در محلول وجود نداشت» تنها گزینه‌ای است که تقریباً همیشه نشانه‌ی قطعی تغییر شیمیایی است، زیرا تشکیل یک ماده‌ی جامد کاملاً جدید از دل محلول، معمولاً معادل ساخته‌شدن ترکیبی تازه است. «تولید حباب‌های گاز در یک مایع بی‌رنگ» قطعی نیست، چون جوشیدن آب هم حباب تولید می‌کند و کاملاً فیزیکی است. «افزایش دمای ظرف واکنش طی چند دقیقه» قطعی نیست، چون برخی تغییرهای فیزیکی هم با آزاد شدن گرما همراه‌اند. «تغییر رنگ یک محلول بی‌رنگ به رنگی» هم قطعی نیست، چون حل‌شدن برخی مواد رنگی در حلال، بدون واکنش، رنگ محلول را عوض می‌کند. تلهٔ تستی: چهار گزینه همگی «نشانه‌های رایج کتاب» هستند، اما نباید همه‌ی نشانه‌ها را هم‌ارزش و هم‌قطعیت فرض کرد.

Question 4

کدام جفت «تغییر – نوع» به‌درستی بیان شده است؟

Accepted Answer

فاسد شدن یک میوه بر اثر فعالیت میکروب‌ها – شیمیایی — «فاسد شدن یک میوه بر اثر فعالیت میکروب‌ها – شیمیایی» درست است، زیرا میکروب‌ها ترکیبات شیمیایی میوه را تجزیه و به مواد جدیدی با بو و مزه‌ی متفاوت تبدیل می‌کنند. «پوسیدن تدریجی یک برگ کاغذ در هوای مرطوب – فیزیکی» نادرست است، چون پوسیدن کاغذ نتیجه‌ی تجزیه‌ی شیمیایی سلولز است، نه یک تغییر فیزیکی. «تبخیر عرق از سطح پوست بدن هنگام گرما – شیمیایی» نادرست است، چون تبخیر فقط تغییر حالت آب از مایع به گاز است. «خرد کردن یک حبه گردو با فندق‌شکن فلزی – شیمیایی» هم نادرست است، چون فقط شکل و اندازه‌ی گردو عوض می‌شود. تلهٔ تستی: «پوسیدگی» و «فساد» در نگاه اول شبیه هم‌اند اما اینجا هر دو در واقع شیمیایی‌اند و تنها پوسیدن کاغذ به‌اشتباه فیزیکی برچسب خورده است.

Question 5

یک آهنگر تیغه‌ی فولادی را تا سرخ‌شدن حرارت می‌دهد، سپس با ضربه‌ی چکش شکل آن را تغییر می‌دهد و در پایان آن را ناگهان در آب سرد فرو می‌برد. کدام یک از این سه مرحله، به‌تنهایی، تغییر شیمیایی محسوب می‌شود؟

Accepted Answer

هیچ‌کدام از این سه مرحله، تغییر شیمیایی نیست — «هیچ‌کدام از این سه مرحله، تغییر شیمیایی نیست» درست است، زیرا در هر سه مرحله ماده‌ی اصلی همچنان «فولاد» باقی می‌ماند و فقط دما، شکل یا سختی آن تغییر می‌کند؛ هیچ ماده‌ی جدیدی با ترکیب متفاوت تولید نمی‌شود. «فقط حرارت دادن تیغه تا سرخ شدنِ آن» نادرست است، چون سرخ‌شدن فقط نشانه‌ی دمای بالای فلز است، نه تغییر ترکیب آن. «فقط ضربه زدن با چکش برای تغییر شکل» نادرست است، چون فقط شکل هندسی تغییر می‌کند. «فقط فرو بردن ناگهانی تیغه در آب سرد» هم نادرست است، چون این مرحله فقط دمای فولاد را به‌سرعت کاهش می‌دهد. تلهٔ تستی: نورِ سرخ‌رنگِ آهنِ داغ و صدای فرو رفتن در آب، هر دو به‌اشتباه القاکننده‌ی «واکنش شیمیایی»اند، در حالی‌که هر دو صرفاً نشانه‌های دما و انتقال گرمای فیزیکی‌اند.

روش	تبدیل انرژی	مثال
سوزاندن	شیمیایی ← گرما + نور	بخاری، موتور
باتری	شیمیایی ← الکتریکی	تلفن همراه، خودرو
فشار گاز	شیمیایی ← مکانیکی	قرص جوشان، موشک

فصل 02 (علوم تجربی هشتم)

خلاصه‌ی درسنامه

فصل 02 (علوم تجربی هشتم)

تغییر شیمیایی چیست؟

انرژی در تغییرهای شیمیایی

سوختن و مثلث آتش

کربن مونوکسید — خطر پنهان

سوختن در بدن — کاتالیزگر و آنزیم

سه روش استفاده از انرژی شیمیایی

آلودگی هوا

چند نکتهٔ فراتر از کتاب

اشتباهات رایج

نمونه سؤال

نمونه تست

مباحث مرتبط

ادامه‌ی این مبحث رو ببین