راهنماشناسی (هفتم)

راهنماشناسی (هفتم)

این مبحث سه درس دارد و هر سه یک پرسش مشترک را دنبال می‌کنند: چه کسی می‌تواند الگوی زندگی ما باشد؟ درس پنجم درباره‌ی پیامبر اکرم (ص)، درس ششم درباره‌ی حضرت علی (ع) و درس هفتم درباره‌ی حضرت فاطمه‌ی زهرا (س) است.

درس پنجم — پیامبر رحمت

پاسخ قرآن به پرسش «الگو کیست؟» روشن است:

«لَقَد کانَ لَکُم فی رَسولِ اللهِ اُسوَةٌ حَسَنَة» (احزاب: ۲۱) — قطعاً در فرستاده‌ی خداوند برای شما الگویی نیکوست.

چرا پیامبران بهترین الگو هستند؟ یک الگو باید دو ویژگی داشته باشد: گفتارش درست باشد و رفتارش قابل پیروی. پیامبران هر دو را دارند — گفتارشان همان دین آسمانی است که مسیر صحیح زندگی را نشان می‌دهد، و زندگی عملی‌شان الگویی عینی برای ماست.

چرا پیامبر اکرم (ص) برترین الگوست؟ چون همه‌ی ویژگی‌های اخلاقی پیامبران گذشته را یکجا دارد؛ تمام فضیلت‌هایی که در پیامبران پیشین پراکنده بود، در ایشان جمع شده است. به همین دلیل تمامی رفتارهای ایشان شایسته‌ی پیروی است.

درس سه ویژگی را بررسی می‌کند: بزرگواری و محبت، عزت نفس، امانتداری.

۱) بزرگواری و محبت

سال هشتم هجری، پیامبر (ص) با سپاه ده‌هزار نفری وارد مکه شد. کفار مکه — همان‌هایی که سال‌ها او را آزار داده بودند — با چهره‌های ترسان مقابلش ایستادند: یکی سنگ به صورتش زده بود، یکی دندانش را شکسته بود، یکی ناسزا گفته بود. با یادآوری این خاطرات، اشک از دیدگان پیامبر فرو ریخت. سپس فرمود:

«من امروز به شما همان چیزی را می‌گویم که برادرم یوسف به برادرانش گفت: امروز دیگر نکوهشی بر شما نیست. خداوند از گناهان شما درگذرد. بروید که شما آزاد شدگانید.»

تحلیل: پیامبر عمداً جمله‌ی حضرت یوسف (ع) را انتخاب کرد؛ یوسف هم برادرانی داشت که او را به چاه انداخته بودند، اما وقتی قدرت یافت بخشید. اشک پیامبر نشانه‌ی درد واقعی است، نه ضعف: او رنج دیده بود اما رنجش را به نفرت تبدیل نکرد. معنای بزرگواری همین است — حق داشتن به انتقام، اما انتخاب بخشش.

«لَقَد جاءَکُم رَسولٌ مِن اَنفُسِکُم — عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّم — حَریصٌ عَلَیکُم — بِالمُؤمِنینَ رَئوفٌ رَحیم» (توبه: ۱۲۸) — بی‌شک برای شما پیامبری از خودتان آمده است؛ بر او دشوار است شما در سختی بیفتید؛ به [هدایت] شما اشتیاق فراوان دارد؛ نسبت به مؤمنان بسیار دلسوز و مهربان است.

نمونه‌ی دیگر: مردی در مکه هر روز پیامبر را آزار می‌داد — دشنام، مسخره، سنگ، و ریختن خاکروبه از بام خانه. یک روز غایب شد؛ پیامبر سراغش را گرفت و شنید بیمار است، پس به عیادتش رفت. آن مرد از خجالت نمی‌دانست چه بگوید. پیام داستان: بزرگواری پیامبر فقط در زمان قدرت (فتح مکه) نبود، در زندگی روزمره هم همین بود — یعنی بزرگواریِ ذاتی، نه ظاهرسازی.

۲) عزت نفس

تعریف کتاب: «عزت نفس احساس باارزش بودن است؛ یعنی اینکه خودمان را پیش دیگران کوچک نکنیم.» و یکی از چیزهایی که انسان را کوچک می‌کند، درخواست انجام کارهای شخصی از دیگران است.

داستان زانوبند شتر: قافله‌ای در بیابان توقف کرده بود و همه خسته بودند. پیامبر از شتر پیاده شد و مثل بقیه به طرف آب رفت، اما ناگهان برگشت و خم شد و زانوبند شتر را خودش بست. یاران گفتند: «ای رسول خدا، چرا به ما نفرمودید؟» پیامبر فرمود:

«هیچ وقت انجام کارهای شخصی خود را از دیگران نخواهید، حتی در کوچک‌ترین چیزی مثل درخواست برای چوب خلال دندان.» (الوافی بالوفیات، ج۱، ص۷۲)

امام صادق (ع) هم درباره‌ی سادگی ایشان فرمود: «هرگاه لباس و کفش رسول خدا پاره می‌شد، خودش آن‌ها را می‌دوخت. وقتی در می‌زدند خودش در را باز می‌کرد و با دستان خودش گندم و جو را آسیاب می‌کرد و آب می‌آورد. او در انجام کارهای خانه، به خانواده‌ی خود کمک می‌کرد…» (بحارالانوار، ج۷۲، ص۱۷۱)

دو تصور غلط را کنار بگذار: عزت نفس یعنی نپذیرفتن کمک دیگران؟ نه — پذیرفتن کمک اشکالی ندارد؛ آنچه با عزت نفس نمی‌سازد درخواست کمک برای کارهای شخصی است. عزت نفس یعنی غرور و تکبر؟ نه — پیامبر با عزت نفس بالا، هم‌زمان متواضع‌ترین انسان بود.

نمونه‌ی معاصر: شهید علی صیاد شیرازی، فرمانده‌ی نیروی زمینی ارتش، وقتی دید سربازی پوتین‌هایش را برای واکس زدن برداشته، خودش روی زمین نشست و آن‌ها را واکس زد و گفت: «شما باید خدمت سربازیت را خودت انجام بدی، من هم باید پوتین‌هایم را خودم واکس بزنم.» یعنی عزت نفس با مقام و قدرت از بین نمی‌رود.

۳) امانتداری

داستان چوپان خیبر: یهودیان خیبر پیمان‌شکنی کردند و پیامبر دستور محاصره‌ی دژ را داد. روزها گذشت و آذوقه‌ی مسلمانان تمام شد. چوپانی را با گله‌ی گوسفند نزد پیامبر آوردند. چوپان گفت گوسفندان امانتِ یهودیان قلعه است. پیامبر اسلام را به او معرفی کرد و او مسلمان شد و گفت: «این گوسفندان را در اختیار شما قرار می‌دهم.» صدها سرباز گرسنه منتظر بودند، اما پیامبر فرمود:

«در دین ما خیانت به امانت از بزرگ‌ترین گناهان است. این گوسفندان نزد تو امانت است پس بر تو لازم است همه‌ی گوسفندان را به دست صاحبانش برسانی.» (سیره ابن‌هشام، ج۳، ص۳۴۵)

سه نکته: امانت در سخت‌ترین شرایط رعایت شد؛ امانت حتی نزد دشمن برگردانده شد (صاحبان گوسفندان با مسلمانان می‌جنگیدند)؛ و اولین درسی که چوپانِ تازه‌مسلمان آموخت، امانتداری بود — یعنی در نگاه پیامبر، امانتداری پایه‌ی اسلام است.

لقب «محمد امین»: پیش از بعثت، مردم مکه پیامبر را «محمد امین» (محمد درستکار) می‌نامیدند. جالب اینکه این لقب را نه مسلمانان، بلکه کفار مکه به او دادند — و همان کفار نفیس‌ترین اشیای خود را نزد ایشان امانت می‌گذاشتند. حتی هنگام هجرت ناگهانی و مخفیانه، پیامبر از حضرت علی (ع) خواست چند روز در مکه بماند تا امانت‌های کفار را به آن‌ها پس بدهد.

پیامبر (ص): «شخصی که در دنیا به امانت خیانت کند و آن را به صاحبش پس ندهد، اگر بمیرد بر دین من نمرده است و خدا را در حالی ملاقات خواهد کرد که از او خشمگین است.» (بحارالانوار، ج۷۲، ص۱۷۱)

دو عنوان بزرگ پیامبر در قرآن:

«وَ ما اَرسَلناکَ اِلّا رَحمَةً لِلعالَمین» (انبیاء: ۱۰۷) — ما تو را جز به عنوان رحمت برای تمام جهانیان نفرستادیم.

«وَ اِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیم» (قلم: ۴) — به راستی که تو دارای اخلاقی بسیار نیکو هستی.

دقت کن: آیه نگفت «رحمت برای مسلمانان»، گفت «رحمت برای تمام جهانیان» — یعنی همه‌ی انسان‌ها، حتی غیرمسلمانان.

درس ششم — اُسوهٔ فداکاری و عدالت

این درس درباره‌ی دو ویژگی بزرگ حضرت علی (ع) است: فداکاری و عدالت‌طلبی. پیام مشترکشان: کسی که برای خدا از جان می‌گذرد، برای دنیا از حق نمی‌گذرد.

فداکاری

تعریف کتاب: «فداکار کسی است که برای خدمت به دین و جامعه‌ی خود، از مال، سلامتی، خانواده و حتی از جان خود می‌گذرد و آن‌ها را در راه هدف پاک و بزرگ خود فدا می‌کند.» پس فداکاری فقط «جان دادن» نیست؛ از مال، وقت و آسایش هم هست — و شرطش هدف پاک است.

لیلةالمبیت (شب خوابیدن در بستر پیامبر): مشرکان تصمیم گرفتند پیامبر را شبانه در خانه‌اش بکشند. خداوند پیامبر را آگاه کرد و دستور هجرت داد، اما اگر بستر خالی می‌ماند، مشرکان فوراً متوجه می‌شدند. پیامبر به علی (ع) گفت: «باید کسی در بسترم بخوابد… کار خطرناکی است — ممکن است کشته شوی.» علی فقط یک سؤال پرسید: «در این صورت آیا شما به سلامت خواهید بود؟» و وقتی پاسخ مثبت شنید، بدون تأمل پذیرفت. آن شب مشرکان با شمشیرهای کشیده به اتاق هجوم بردند و علی از جا برخاست و فریاد زد: «اینجا چه می‌کنید؟» — پیامبر رفته بود.

«وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ — وَ اللهُ رَئوفٌ بِالعِباد» (بقره: ۲۰۷) — و از مردم کسانی جان خود را می‌فروشند [فدا می‌کنند] تا خشنودی خدا را به دست آورند — و خدا نسبت به بندگانش مهربان است.

چرا علی نپرسید «چه احتمالی دارد زنده بمانم؟» چون جان خود را از جان پیامبر کم‌ارزش‌تر می‌دانست، به حکم خداوند ایمان کامل داشت، و مرگ در راه خدا را ترسناک نمی‌دید. فعل آیه («می‌فروشند») دقیقاً همین است: معامله — جان می‌دهد، رضایت خدا را می‌گیرد. این خرید است، نه ضرر.

نمونه‌های دیگر فداکاری:

جنگ خندق: سال پنجم هجری قبایل دشمن متحد شدند و پیامبر با پیشنهاد سلمان فارسی دستور کندن خندق داد. عمرو بن عبدود — که «هزار سوار» خوانده می‌شد، یعنی یک‌تنه با هزار نفر برابر بود — از روی خندق پرید و مبارز طلبید. سرها پایین بود و تنها علی داوطلب شد. پیامبر پیش از نبرد فرمود: «اکنون تمام اسلام در برابر تمام کفر ایستاده است.» سپر علی به دو نیم شد و سرش زخم عمیقی برداشت، اما ادامه داد تا عمرو نقش زمین شد؛ با کشته شدن او، بقیه‌ی کفار فرار کردند.

عدالت‌طلبی

امام علی (ع) درباره‌ی اینکه چرا حکومت را پذیرفت فرمود:

«اگر خداوند از آگاهان عهد و پیمان نگرفته بود که در برابر زیاده‌خواهی ستمگران و گرسنگی مظلومان سکوت نکنند، حکومت بر شما را رها می‌کردم و آنگاه می‌دیدید که مقام‌های دنیایی شما نزد من از عطسه بُز بی‌ارزش‌تر است.» (نهج‌البلاغه، خطبه سوم)

یعنی حکومت برای امام ارزش ذاتی نداشت؛ تنها دلیل پذیرفتنش دو چیز بود: دفع ظلم ستمگران و رفع گرسنگی مظلومان. عدالت در عمل هم دیده می‌شد: اموال عمومی را دقیقاً و مساوی میان همه تقسیم می‌کرد و هیچ‌کس را — حتی خانواده و نزدیکان خود را — برتری نمی‌داد، و پس از تقسیم در همان محلِ خالیِ بیت‌المال نماز می‌خواند. هر روز هم شخصاً به بازار کوفه می‌رفت تا کسی گران نفروشد و در حق کسی ظلم نشود.

داستان مرد مسیحی و زره: امام در بازار کوفه مردی مسیحی را دید که زره‌ای برای فروش آورده بود — همان زره گم‌شده‌ی خودش. مرد ادعا کرد زره مال اوست. مردم خواستند با زور آن را بگیرند، اما امام اجازه نداد و گفت: «به دادگاه می‌رویم تا قاضی میان ما حکم کند. من تسلیم رأی دادگاهم.» در دادگاه، قاضی به احترام خلیفه از جا برخاست و امام ناراحت شد و فرمود: «قاضی باید با هر دو طرف دعوا برخورد یکسانی داشته باشد — حتی در نوع نگاه کردن و احترام گذاشتن.» قاضی پرسید: «آیا شاهدی داری؟» امام با تبسم گفت: «نه، شاهدی ندارم.» پس قاضی حکم داد زره در دست آن مرد بماند.

مرد مسیحی برخاست و گفت: «من هنوز نمی‌توانم باور کنم که در دادگاهی حاضر شده‌ام که یک فرد مسیحی را با پیشوا و رهبر شما برابر می‌داند… رهبر شما در دادگاه حاضر می‌شود اما از موقعیت خود استفاده نمی‌کند. این‌گونه داوری را فقط در دین و مکتب پیامبران می‌توان دید.» سپس شهادتین گفت و اعتراف کرد زره هنگام رفتن امام به صفین از بار افتاده و او آن را برداشته است. امام فرمود: «به احترام اسلام آوردنت زره را به تو بخشیدم. اسب من نیز از آن تو باشد.»

ریشه‌ی مشترک دو ویژگی: فداکاری یعنی گذشتن از جان برای خدا، و عدالت یعنی گذشتن از حق و موقعیت برای خدا. هر دو یک معنا دارند: «آنچه خدا می‌خواهد مهم‌تر از آن است که من می‌خواهم.»

درس هفتم — برترین بانو

این درس درباره‌ی حضرت فاطمه‌ی زهرا (س) است. الگوی ایشان هم برای دختران است و هم پسران، چون ایثار، صداقت، عبادت و سادگی به جنس خاصی اختصاص ندارند.

زمینه‌ی تاریخی: پیش از اسلام، میان اعراب داشتن دختر ننگ بود و برخی پدران دختران خود را زنده به گور می‌کردند. در همین فضا خداوند به پیامبرش دختری داد و پیامبر فرمود: «فاطمه مایه‌ی شادمانی قلب من است.» (بحارالانوار، ج۴۳) پیام روشن بود: دختر نه‌تنها ارزشمند است، بلکه می‌تواند برترین انسان روی زمین باشد.

کودکی ایشان پر از سختی بود: در دو سالگی محاصره‌ی سه‌ساله‌ی شعب ابی‌طالب، سپس فوت مادر (حضرت خدیجه)، دیدن آزار مشرکان نسبت به پیامبر، و ترک شهر و دیار هنگام هجرت. این رنج‌ها او را نشکست، بلکه مقاوم‌تر و استوارتر ساخت.

پیامبر (ص): «فاطمه سرور زنان اولین و آخرین و برترین بانوی جهان است.» (امالی شیخ صدوق، ج۱، ص۱۷۵)

«خداوند فاطمه را دوست دارد و دوستداران فاطمه را نیز دوست دارد. خداوند با خوشحالی فاطمه خشنود و با خشم او خشمگین می‌شود.» (ارشاد القلوب، ج۲، ص۲۳۱) — معنایش این است که اراده‌ی ایشان با اراده‌ی خدا یکی شده بود.

شش ویژگی اخلاقی

۱) حیا و عفت. حیا یعنی احساس درونی که انسان را از کارهای نادرست بازمی‌دارد؛ با «خجالت» فرق دارد — خجالت احساسی منفعل است، اما حیا یک ارزش اخلاقی فعال است. عفت یعنی پاکدامنی و دوری از هر چیزی که کرامت انسان را پایین می‌آورد. وقتی پیامبر کارهای بیرون خانه را به علی (ع) و کارهای داخل خانه را به فاطمه (س) سپرد، ایشان فرمود: «خدا می‌داند چقدر خوشحالم از اینکه رسول خدا، مرا از روبه‌رو شدن با مردان نامحرم بی‌نیاز ساخت.» (قرب الاسناد، ص۲۵) — یعنی این تقسیم کار را محدودیت ندید، نعمت دانست.

۲) حضور در اجتماع. حیا و حضور اجتماعی ضد هم نیستند: «هرگاه نیاز به حضور زنان بود و یا هرگاه حق به خطر می‌افتاد با حفظ حیا و وقار به میان مردم می‌آمد و به وظیفه‌ی خود عمل می‌کرد.» نمونه‌ها: نان پختن و فرستادن برای رزمندگان، مداوای مجروحان و آب‌رسانی در جبهه، ایراد خطبه در مسجد مدینه، و آموزش معارف و احکام به زنان.

۳) علاقه‌ی شدید به پیامبر. این علاقه سه بُعد داشت: عاطفی (هرگاه غذای خوبی تهیه می‌کرد پیامبر را دعوت می‌کرد؛ «نسبت به ایشان همچون مادر مهربان بود»)، شجاعانه (در جنگ‌های سخت با به‌خطرانداختن جان خود زخم‌های پیامبر و امیرالمؤمنین را مداوا می‌کرد) و معنوی (در لحظات پایانی عمر پیامبر بی‌تابی می‌کرد و پیامبر مژده داد: «دخترم! تو اولین کسی هستی که بعد از من، به من ملحق می‌شوی» و لبخندی بر چهره‌اش نشست). این احترام دوسویه بود: پیامبر هنگام سفر آخرین کسی که با او خداحافظی می‌کرد فاطمه بود و هنگام بازگشت اولین دیدارش با او — و هرگاه فاطمه وارد می‌شد، از جا برمی‌خاست، دستانش را می‌بوسید و کنار خودش می‌نشاند. در جامعه‌ای که دختر را ننگ می‌دانست، این یک انقلاب فرهنگی بود.

۴) اهمیت دادن به خانواده و خانه‌داری. با وجود مقام بلندش، کار خانه را عیب نمی‌دانست: با دستاس گندم آرد می‌کرد و نان می‌پخت، گاهی تا حدی که دستانش تاول می‌زد. امام علی (ع) گفت: «هرگاه به او می‌نگریستم غم و اندوه من برطرف می‌شد. خدا می‌داند که فاطمه در تمام مدت زندگی هرگز مرا خشمگین نساخت و برای خود چیزی از من نخواست، مبادا که من نتوانم آن را فراهم کنم و شرمنده شوم. فاطمه یاوری نیکو در راه پیروی از خدا بود.» (کشف‌الغمه، ج۱، ص۳۶۳) در تربیت فرزندان هم روشی هوشمندانه داشت: شب‌های قدر غذای سبکی به آن‌ها می‌داد تا بتوانند برای عبادت بیدار بمانند — نه اجبار، بلکه فراهم کردن زمینه.

۵) ساده‌زیستی. سلمان فارسی که شکوه شاهان ایران و روم را دیده بود گفت: «شگفتا، دختران پادشاهان ایران و روم بر تخت‌هایی از طلا می‌نشینند و پارچه‌های زربافت بر تن می‌کنند اما دختر رسول خدا نه چادر گران‌قیمتی بر سر دارد و نه لباس‌هایی فاخر بر تن.» ایشان خواستگاران ثروتمند فراوانی داشت — برخی مهریه‌ای معادل صد بار شتر پارچه‌ی گران‌قیمت و هزاران دینار طلا پیشنهاد کرده بودند — اما علی (ع) را برگزید که از مال دنیا جز یک شتر، یک زره و یک شمشیر نداشت. کتاب می‌گوید: «ایمان را به ثروت برتری داد.»

۶) ایثار و بخشندگی. ایثار یعنی دیگران را بر خود ترجیح دادن، حتی وقتی خودت هم نیاز داری. تفاوتش با انفاق مهم است: انفاق دادن از مازاد است، ایثار دادن از چیزی است که خودت هم به آن نیاز داری.

«یُؤثِرونَ عَلی أَنفُسِهِم وَلَو کانَ بِهِم خَصاصَة» (حشر: ۹) — دیگران را بر خویش ترجیح می‌دهند هرچند خود نیازمند باشند.

داستان گردنبند: پیرمردی فقیر و گرسنه نزد پیامبر آمد. پیامبر چیزی نداشت، پس او را فرستاد «به خانه‌ی کسی که خدا و رسولش را دوست دارد… کسی که خدا را بر خود مقدم می‌دارد.» فاطمه (س) نه خوراکی داشت نه لباسی؛ پس گردنبندی را که برایش «خیلی ارزشمند و یادگاری از عزیزان» بود به او داد و گفت: «این گردنبند را بفروش. شاید در برابر آن، خداوند چیزهای بهتری به تو عطا کند.» عمار یاسر گردنبند را خرید و علاوه بر بهایش بیست سکه طلا و دویست سکه نقره داد، سپس آن را با غلامش نزد پیامبر فرستاد و پیامبر فرمود آن را به فاطمه بدهد و غلام را هم به او بخشید. فاطمه (س) غلام را در راه خدا آزاد کرد. غلام از شادی گفت: «عجب گردنبند پربرکتی! گرسنه‌ای را سیر کرد، برهنه‌ای را پوشاند، فقیری را بی‌نیاز کرد، بنده‌ای را آزاد ساخت و در پایان به صاحب اصلی‌اش بازگشت.» (بحارالانوار، ج۴۳)

سه آیه با این داستان پیوند دارند: حشر ۹ (تعریف ایثار)، آل‌عمران ۹۲ («هرگز به نیکی دست نمی‌یابید مگر آنکه از آنچه دوست دارید انفاق کنید») و نمل ۸۹ («هر کس کار نیکی کند بهتر از آن را پاداش می‌گیرد»).

اشتباه‌های رایج

• «رحمت برای جهانیان» را به مسلمانان محدود نکن؛ آیه صریحاً «تمام جهانیان» را می‌گوید.
• عزت نفس نه غرور است و نه نپذیرفتن کمک؛ یعنی درخواست نکردن کارهای شخصی از دیگران.
• «محمد امین» لقبی از سوی مسلمانان نبود؛ کفار مکه پیش از بعثت آن را دادند.
• فداکاری فقط جان دادن نیست؛ گذشتن از مال، سلامتی، خانواده و آسایش هم هست.
• علی (ع) در لیلةالمبیت از خطر بی‌اطلاع نبود؛ آگاهانه پذیرفت و همین ارزشش را می‌سازد.
• عدالت فقط «حکم درست» نیست؛ باید در نوع نگاه کردن و احترام گذاشتن هم رعایت شود.
• حیا یعنی کنارنشینی کامل از اجتماع؟ نه — حضور به‌موقع با حفظ وقار، وظیفه است.
• ایثار و انفاق یکی نیستند؛ ایثار از نیازِ خود دادن است.

نمونه سؤال با پاسخ

سؤال: در فتح مکه، پیامبر (ص) اشک ریخت و سپس بخشید؛ در داستان مرد نادان هم آزار دید اما به عیادتش رفت. توضیح دهید چرا وجود «اشک» (رنج واقعی) در کنار «بخشش»، بزرگواری پیامبر را قوی‌تر از یک بخشش ساده نشان می‌دهد.

پاسخ: اگر پیامبر بدون احساس رنج می‌بخشید — یعنی اصلاً آزاری حس نکرده بود — بخشش او ارزش کمتری داشت و بیشتر شبیه بی‌تفاوتی بود. اما او واقعاً رنج دیده بود (اشک ریخت) و با این حال رنجش را به نفرت تبدیل نکرد. یعنی بزرگواری او انتخابی آگاهانه در برابر حق داشتن به انتقام بود؛ دقیقاً همان چیزی که با عبارت «حق داشتن به انتقام، اما انتخاب بخشش» بیان می‌شود. داستان مرد نادان هم نشان می‌دهد این ویژگی وابسته به موقعیت نبود: پیامبر در زمانی که هیچ قدرتی هم نداشت، به عیادت آزاردهنده‌اش رفت.

جمع‌بندی

• الگوی نیکو (اُسوهٔ حسنه) کسی است که هم گفتارش درست باشد و هم رفتارش قابل پیروی — و پیامبر (ص) همه‌ی فضایل پیامبران پیشین را یکجا دارد.
• سه ویژگی پیامبر در این درس: بزرگواری و محبت (فتح مکه)، عزت نفس (زانوبند شتر)، امانتداری (چوپان خیبر).
• دو عنوان قرآنی پیامبر: «رحمة للعالمین» (انبیاء ۱۰۷) و «خُلق عظیم» (قلم ۴).
• دو ویژگی امام علی (ع): فداکاری (لیلةالمبیت، بقره ۲۰۷) و عدالت‌طلبی (داستان زره، نهج‌البلاغه خطبه سوم).
• شش ویژگی حضرت فاطمه (س): حیا و عفت، حضور اجتماعی، علاقه به پیامبر، اهمیت به خانواده، ساده‌زیستی، و ایثار.