اخلاق (هفتم)

اخلاق (هفتم)

این مبحث چهار درس دارد: «آرامش باران» (عفاف و حجاب)، «بر بال فرشتگان» (علم‌آموزی)، «کمال همنشین» (انتخاب دوست) و «مزدوران شیطان» (عجله و تنبلی). هر چهار درس یک هدف مشترک دارند: ساختن انسانی که هم با خدا، هم با خودش و هم با دیگران رابطه‌ی درستی دارد.

درس دوازدهم — آرامش باران

پرسش اصلی درس: چرا باید حجاب داشته باشیم و چه کسی مسئول پاکدامنی جامعه است؟ پاسخ در یک جمله: خدایی که ما را آفریده، بهتر از هر کسی می‌داند چه رفتاری برایمان آرامش می‌آورد.

تعریف‌ها:

• عفاف: خودداری از آنچه خداوند نهی کرده — در پوشش، رفتار، نگاه و گفتار. عفاف یک حالت درونی است که در رفتار بیرونی نمایان می‌شود.
• حجاب: پوشش واجب شرعی که خداوند برای زنان مسلمان در برابر نامحرمان مقرر کرده. حجاب یکی از مصادیق عفاف است، اما عفاف گسترده‌تر است و هم زنان و هم مردان را شامل می‌شود.
• محرم: کسی که در برابر او نیازی به رعایت پوشش شرعی نیست (پدر، مادر، همسر، فرزندان و…).
• نامحرم: کسی که باید در برابر او پوشش تعیین‌شده از سوی خداوند رعایت شود.

سه دلیل حجاب در درس:

۱) دلیل قرآنی — «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُل لِّأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جَلَابِيبِهِنَّ» (احزاب: ۵۹) — ای پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو جلبابها (روسری‌های بلند) خود را بر خویش فروافکنند؛ این کار برای آن‌که شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند بهتر است. دو فایده‌ی صریح آیه: شناخته شدن به عنوان زن باایمان، و در امان ماندن از آزار.

۲) دلیل تجربی — «تجربه‌ام به من می‌گوید با داشتن پوششی که خدا از من خواسته، آرامش بیشتری دارم و کمتر با آزارها و حرف‌های غیرمحترمانه روبه‌رو می‌شوم.»

۳) دلیل عقلی — سازنده‌ی هر چیز بهتر از هر کس دیگری می‌داند آن چیز چگونه کار می‌کند؛ خداوند آفریننده‌ی انسان است، پس دستوراتش محدودیت نیست، راهنمای زندگی بهتر است.

حجاب مانع پیشرفت نیست. کتاب صریح می‌گوید: «بسیاری از نخبه‌های علمی و ورزشی کشور، دختران عفیف و پوشیده‌ای هستند که موفقیت‌های زیادی کسب کرده‌اند.»

مهم‌ترین بخش درس — مسئولیت مشترک. آیا حجاب فقط وظیفه‌ی زنان است؟ خیر. در اسلام هر کاری که انسان را به سمت گناه بکشاند، برای هر دو جنس حرام است: پوشیدن لباس تنگ، کوتاه و نازک؛ پوشیدن لباسی که انسان را انگشت‌نما کند؛ سخن گفتن با لحن نامناسب؛ و هر رفتاری که توجه نامحرمان را جلب کند. جمله‌ی کلیدی کتاب: «در تمام موارد فوق، فرقی بین مردان و زنان نیست.»

«قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَٰلِكَ أَزْكَىٰ لَهُمْ» (نور: ۳۰) — به مردان با ایمان بگو چشم‌های خود را (از نگاه به نامحرم) فروگیرند و عفاف خود را حفظ کنند؛ این برای آنان پاکیزه‌تر است.

این آیه مستقیماً خطاب به مردان است. پس خداوند برای هر دو گروه قانون دارد: برای زنان رعایت پوشش، و برای مردان حفظ نگاه و عفاف رفتاری.

نکته‌ی مهم درباره‌ی محرم و نامحرم: صرفِ فامیل بودن، محرم بودن نمی‌آورد. محرم‌های نسبی مثل پدر، برادر، پدربزرگ، عمو، دایی و پسر برادر هستند؛ اما زن عمو، زن دایی، دختر خاله، دختر عمو و پسرخاله نامحرم‌اند.

زنجیره‌ی منطقی درس: رعایت حجاب و عفاف (زن و مرد) ← کمتر در معرض آزار ← آرامش فردی بیشتر ← پاکدامنی جامعه ← امنیت اجتماعی و روانی برای همه.

منطق «سختی مفید»: «خیلی کارها هستند که سخت‌اند، اما چون برایمان خوب است و به نفعمان است، انجامشان می‌دهیم» — مثل ورزش کردن، درس خواندن و رعایت رژیم غذایی.

از وصیت‌نامه‌ی شهیدان: شهید عباسعلی عباسی می‌گوید معیار سنجش پوشش رضایت خداوند است، نه نظر دیگران و نه مد. شهید علی‌اکبر عربی هم تشبیهی زیبا دارد: «تا زمانی که حجاب دارید، مانند دُرّی در میان صدف، محفوظ خواهید بود» — یعنی حجاب مثل صدف است که دُر را محبوس نمی‌کند، محافظت می‌کند.

ساختار منطقی درس در یک نگاه:

درس سیزدهم — بر بال فرشتگان

پیامبر اکرم (ص) وارد مسجد شد و دو گروه را دید: گروهی مشغول دعا و نماز مستحبی، و گروهی مشغول یادگیری مسائل دینی. حضرت هر دو کار را نیک دانست اما به جمع علم‌جویان پیوست و فرمود: «خداوند مرا برای تعلیم و آموزش مردم فرستاده است.»

پیامبر (ص): «کسی که به دنبال فراگیری دانش است، با هر قدمی که برمی‌دارد، ثواب یک سال عبادت در کارنامه‌اش نوشته می‌شود. فرشتگان بال‌هایشان را زیر پای او می‌گسترانند و زمین برایش از خدا آمرزش می‌طلبد.»

نمونه‌های دیگرِ ارزش‌گذاری پیامبر بر علم: ایشان دستور داد هر اسیری که به ده نفر مسلمان خواندن و نوشتن بیاموزد آزاد شود — یعنی ارزش آموزش سواد با آزادی یک انسان برابر دانسته شد. همچنین عالمان را از کسانی که بدون علم عبادت می‌کنند برتر می‌دانست، چون «شیطان تلاش می‌کند مردم را با عقاید فریبکارانه منحرف کند — این عالمان هستند که انحراف را می‌بینند و جلوی آن را می‌گیرند.»

ارتباط مفهومی مهم: عبادت بدون علم ممکن است در مسیر اشتباه انجام شود؛ علم بدون عبادت ممکن است به غرور و انحراف بینجامد؛ اما علم همراه با ایمان، هم خودِ انسان را می‌سازد و هم جامعه را حفظ می‌کند.

«وَقُل رَّبِّ زِدْنِی عِلْمًا» (طه: ۱۱۴) — بگو: پروردگارا، دانشم را بیفزا.

این تنها جایی در قرآن است که خداوند به پیامبر دستور می‌دهد برای افزایش چیزی دعا کند — و آن چیز علم است، نه ثروت و نه قدرت. یعنی هیچ‌کس، حتی پیامبر، از یادگیری بی‌نیاز نیست.

امام صادق (ع): «کسی که کارهایش را بدون دانش انجام می‌دهد، مانند کسی است که به بیراهه می‌رود. هر چه سریع‌تر حرکت کند، از مقصد دورتر می‌شود.»

پنج مرحله‌ی کسب دانش از زبان پیامبر (ص) — و ترتیبشان مهم است:

اگر این ترتیب جابه‌جا شود: بدون گوش دادن حرف بزنی، اطلاعات ناقص منتشر می‌شود؛ بدون عمل کردن آموزش دهی، بی‌اعتبار می‌شوی؛ به خاطر نسپاری و بخواهی عمل کنی، دچار خطا می‌شوی.

چهار روایت مهم درباره‌ی علم: «فراگیری دانش بر هر مسلمانی واجب است» (علم‌آموزی برای همه)؛ «در برابر کسی که از او علم می‌آموزید فروتن باشید» (تواضع نسبت به معلم)؛ «علم و دانش گنجی است پایان‌ناپذیر» (ثروت واقعی)؛ «اهل علم حتی پس از مرگشان زنده‌اند» (زندگی همیشگی).

نمونه‌های تاریخی: در مجالس درس امام صادق (ع) بیش از ۴۰۰۰ شاگرد شرکت می‌کردند و هر گروه یک رشته‌ی علمی (فقه، شیمی، ریاضی، طب و…) می‌آموخت. جابر بن حیان، شاگرد امام صادق (ع)، بنیان‌گذار علم شیمی شد و لقب «پدر علم شیمی» گرفت. محمد بن موسی خوارزمی ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و جغرافی‌دان بود؛ کتاب‌های «فن محاسبه» و «جبر و مقابله» را نوشت، محاسبات کسری و اعشاری را ابداع کرد، و اروپاییان نام «الگوریتم» را از نام «الخوارزمی» گرفتند (و «Algebra» را از عنوان کتاب «جبر و مقابله»). در دوران معاصر هم دانش‌آموزان ایرانی بیش از ۴۰۰ مدال طلا، نقره و برنز از المپیادهای بین‌المللی گرفته‌اند. نکته‌ی کتاب: موفقیت علمی مسلمانان همیشه در دوره‌هایی بوده که علم را با احکام اسلامی همراه کرده‌اند.

الگوی درس — مهندس محمدجواد تندگویان: در دبیرستان مشکل مالی داشت و روزها کار می‌کرد تا هزینه‌ی تحصیلش را تأمین کند؛ در دانشکده‌ی فنی تهران و چند دانشگاه دیگر پذیرفته شد و مهندسی پالایش نفت را در آبادان انتخاب کرد؛ در آزمون اعزام از میان ۲۰۰ نفر، نفر سوم از هفت نفر نهایی شد اما به دلیل مذهبی بودن از اعزام محروم شد؛ بعدها وزیر نفت شد و در دوران دفاع مقدس اسیر و زیر شکنجه شهید شد. پیام: علم + ایمان + استقامت الگوی کامل انسان مسلمان است.

مقایسه‌ی علم و ثروت (از دعای پایان درس):

درس چهاردهم — کمال همنشین

درس با بیت سعدی آغاز می‌شود: «کمال همنشین در من اثر کرد / وگرنه من همان خاکم که هستم» — یعنی انسان ناخودآگاه از دوستانش تأثیر می‌گیرد، چه بخواهد چه نخواهد. پس انتخاب دوست، انتخاب مسیر زندگی است.

مشکل رایج: بسیاری از ما دوستمان را بر اساس دیدن چند باره در خیابان یا مدرسه، خوش‌آمدن از ظاهرش، یا نزدیک بودن در کلاس انتخاب می‌کنیم — بدون هیچ تحقیقی درباره‌ی ویژگی‌های رفتاری او.

امام علی (ع): «پیش از آنکه کسی را به دوستی برگزینی، او را امتحان کن وگرنه بدون آنکه خودت بدانی، به همنشینی با بدان گرفتار خواهی شد.» (غررالحکم، ص۴۱۶)

سه معیار انتخاب دوست خوب:

۱) اهل نماز و نیکی بودن. امام صادق (ع): «دوستان خود را در دو ویژگی بیازمایید، اگر در آن‌ها بود با آنان همنشین شوید، و اگر نداشتند از آنان دوری کنید، از آنان دوری کنید، از آنان دوری کنید؛ اول: رعایت اوقات نماز، دوم: نیکی به همنوعان در سختی و راحتی.» (کافی، ج۲، ص۶۷۲) منطق کتاب درباره‌ی نماز: «کسی که به فرمان خالق جهان برای اقامه‌ی نماز بی‌توجه است، به ما و خواسته‌های ما نیز توجهی نخواهد کرد.» و درباره‌ی معیار دوم، تأکید روی «هم در سختی هم در راحتی» است — خیلی‌ها در روزهای خوش کنارت هستند اما در گرفتاری ناپدید می‌شوند. سعدی هم می‌گوید: «دوست آن دانم که گیرد دست دوست / در پریشان‌حالی و درماندگی». تکرار سه‌باره‌ی «از آنان دوری کنید» در فرهنگ روایی نشانه‌ی تأکید شدید است.

۲) وفای به عهد یعنی پایبند بودن به قول، قرار و پیمانی که به دیگران داده‌ایم — چه قولی برای انجام کاری، چه قراری برای دیدار، چه عهدی که با خودمان بسته‌ایم.

«قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ … وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ» (مؤمنون: ۱ و ۸) — به راستی که مؤمنان رستگار شدند… کسانی که امانت‌ها و پیمان خویش را رعایت می‌کنند.

پس بدقولی نه فقط یک نقص اخلاقی، بلکه یک ضعف ایمانی است. کتاب بدقولی را به جعبه‌ی هدیه‌ای تشبیه می‌کند که در کاغذی زیبا پیچیده شده و هنگام دریافت خوشحالت می‌کند، اما وقتی بازش می‌کنی کاملاً خالی است. گواه تاریخی هم داستان چوپانی است که پیش از بعثت با پیامبر (ص) قرار گذاشته بود گله‌هایشان را با هم به علفزار ببرند؛ چوپان دیر رسید و دید پیامبر گوسفندانش را نگه داشته و نگذاشته وارد علفزار شوند، و فرمود: «قرار ما این بود که با هم گله‌هایمان را بچرانیم.» یعنی وفای به عهد در روزمره‌ترین کارها هم آزموده می‌شود. امام علی (ع) هم فرمود: «به دوستی کسی که به عهد خود وفا نمی‌کند، اعتماد نکن.» (بحارالانوار، ج۵۳، ص۱۷۷)

۳) راستگویی. بدون اعتماد دوستی وجود ندارد و بزرگ‌ترین پایه‌ی اعتماد راستگویی است.

امام صادق (ع): «برای اینکه کسی را به درستی بشناسید، تنها به طولانی بودن رکوع و سجود نمازش نگاه نکنید، بلکه به راستگویی و امانت‌داری او بنگرید. کسی که زبانش راستگو باشد، اعمالش نیز پاک خواهد شد.» (کافی، ج۲، ص۱۰۵)

زنجیره‌ی دروغ: یک اشتباه ← یک دروغ برای پنهان کردنش ← دروغ دوم برای پوشاندن دروغ اول ← … و در نهایت رسوایی و از دست دادن اعتبار. کتاب می‌گوید «خورشید همیشه پشت ابر نمی‌ماند». امام علی (ع) هم فرمود: «عاقبت راستگویی نجات است و عاقبت دروغگویی، حسرت و پشیمانی. نتیجه‌ی دروغگویی در دنیا خواری و در آخرت عذاب جهنم است.» (غررالحکم، ص۲۱۹)

هشدار مهم درباره‌ی دروغِ شوخی: «بسیاری از دروغ‌های بزرگ، نتیجه‌ی دروغ‌هایی است که به شوخی گفته می‌شود.» کسی که به شوخی دروغ می‌گوید، کم‌کم ذهنش دروغ را عادی می‌بیند، کنترلش بر زبانش ضعیف می‌شود، و به دروغگویی شهرت می‌یابد.

سه معیار با هم یک مثلث می‌سازند: نماز و نیکی (ارتباط با خدا و مسئولیت نسبت به دیگران)، وفای به عهد (پایداری رابطه در طول زمان)، و راستگویی (ساختن پایه‌ی اعتماد).

درس پانزدهم — مزدوران شیطان

کل درس بر یک تشبیه بنا شده است:

میکروب اول: عجله. عجله یعنی انجام دادن کار یا گرفتن تصمیم بدون تفکر کافی. با «سرعت» فرق دارد: سرعت یعنی انجام درست کار در کمترین زمان ممکن (مثبت)، اما عجله یعنی انجام کار بدون فکر کافی به خاطر بی‌حوصلگی یا فشار درونی (منفی).

امام علی (ع): «پشیمانی انسان عجول از همه‌ی مردم بیشتر است؛ زیرا عقل او وقتی به کمکش می‌آید که دیگر کار از کار گذشته باشد.» (غررالحکم، ص۲۶۶)

دقت کن: امام نمی‌گوید انسان عجول عقل ندارد؛ می‌گوید عقلش دیر می‌رسد. دو پیامد اصلی عجله: تصمیم‌گیری غلط و دوباره‌کاری.

درمان عجله. پیامبر (ص): «هرگاه تصمیم گرفتی کاری کنی، اول به نتیجه و عاقبت آن خوب بیندیش. اگر دیدی نتیجه‌ی خوبی دارد، به تصمیمت عمل کن و اگر دیدی نتیجه‌اش تباهی و بدی است، از آن صرف‌نظر کن.» (بحارالانوار، ج۶۸، ص۳۳۹)

اما یک استثنا هست: در کارهای نیک، عجله پسندیده است. اگر تصمیم به صدقه بگیری و فوری عمل نکنی، شیطان با بزرگ نشان دادن آن مبلغ قانعت می‌کند که «الان وقتش نیست»؛ و اگر با شنیدن اذان نماز را به بعد موکول کنی، شیطان یکی‌یکی کارهای دیگر را جلویت می‌گذارد تا وقت نماز بگذرد. قانون کلی: در کارهای نیک هرگز نباید تأخیر کرد.

میکروب دوم: تنبلی یعنی بی‌میلی به انجام کار، سستی در مسئولیت‌ها و صرف نکردن انرژی لازم برای رشد.

امام صادق (ع): «از تنبلی و بی‌حالی به شدت بپرهیز؛ زیرا که این دو، هم دنیا را از تو خواهند گرفت و هم آخرت را.» (کافی، ج۵، ص۸۵)

فرد تنبل نعمت‌های خدا را هدر می‌دهد، نماز را به موقع نمی‌خواند، در درس کوتاهی می‌کند، در کارهای خانه کمک نمی‌کند و با بی‌نظمی اطرافیانش را هم به زحمت می‌اندازد.

چهار راه درمان تنبلی:

• آینده‌نگری. امام علی (ع): «هر کس امروز در کارش کوتاهی و سستی کند در آینده به غم و اندوه مبتلا می‌شود.» (نهج‌البلاغه، حکمت ۲۳۳) تنبلی لذت فوری دارد اما درد بلندمدت.
• دوستی با انسان‌های کوشا — که مستقیماً به درس چهاردهم وصل می‌شود؛ دیدن تلاش دوستان کوشا انگیزه می‌سازد.
• تصمیم قاطع. امام علی (ع): «راه درمان تنبلی، عزم و اراده‌ی محکم و جدی است» (غررالحکم، ص۶۷۴) و «امروز همان فردایی است که دیروز به انتظارش نشسته بودی» — یعنی «فردا» هرگز نمی‌آید.
• برنامه‌ریزی: فهرست کردن کارهای روز ← جدا کردن کارهای مهم از کم‌اهمیت ← اولویت‌بندی ← انجام به ترتیب ← بررسی انجام شدن یا نشدن. اولویت‌بندی یعنی مشخص کردن اینکه کدام کار مهم‌تر است و باید زودتر انجام شود؛ برگرفته از سخن امام علی (ع): «شما نمی‌توانید به همه‌ی کارها با هم بپردازید، بنابراین وقت خود را به کارهای مهم‌تر اختصاص دهید.»

چهار اصل برنامه‌ریزی از روایات: اولویت‌بندی، زمان‌بندی («کاری که وقتش معین نشود، دچار تأخیر خواهد شد»)، محاسبه‌ی نفس («کسی که به حسابرسی از خود عادت کند، سست نخواهد شد») و استمرار («کار اندکی که پیوسته انجام شود، بهتر از کار بسیاری است که گاهی انجام شود»).

ریشه‌ی مشترک دو میکروب: عجله و تنبلی در ظاهر متضادند، اما هر دو از غیابِ تفکر و اراده می‌آیند — انسان عجول فکر نمی‌کند و می‌رود، انسان تنبل فکر می‌کند اما نمی‌رود. راه‌حل هر دو هم مشترک است: تفکر پیش از عمل + اراده برای انجام عمل.

چرا «مزدوران شیطان»؟ مزدور کسی است که برای دیگری کار می‌کند. عجله و تنبلی، حتی وقتی ما فکر می‌کنیم فقط «یک عادت» دارند، در عمل به سود شیطان کار می‌کنند و ما را از رستگاری دور می‌کنند.

اشتباه‌های رایج

• حجاب و عفاف یکی نیستند؛ حجاب پوشش ظاهری است و عفاف رفتار، نگاه و گفتار را هم دربرمی‌گیرد.
• حجاب فقط وظیفه‌ی زنان نیست؛ آیه‌ی ۳۰ نور مستقیماً مردان را به حفظ نگاه فرمان می‌دهد.
• فامیل بودن مساوی محرم بودن نیست (زن عمو، دختر خاله، پسرخاله نامحرم‌اند).
• ارزش علم به علوم دینی محدود نمی‌شود؛ روایتِ «فراگیری دانش بر هر مسلمانی واجب است» عام است.
• عالم بودن یعنی فقط حفظ کردن؟ نه — مراحل علم تا «عمل کردن» و «آموزش دادن» ادامه دارد.
• معیار شناختِ آدم خوب، طولانی بودن نماز نیست؛ راستگویی و امانت‌داری است.
• دروغِ شوخی بی‌خطر نیست؛ زمینه‌ساز دروغ‌های بزرگ‌تر است.
• عجله همیشه بد نیست؛ در کارهای نیک تعجیل پسندیده است.
• تنبلی و خستگی یکی نیستند؛ خستگی نیازی جسمی است و با استراحت رفع می‌شود، اما تنبلی یک عادت ذهنی است.

نمونه سؤال با پاسخ

سؤال: علی می‌گوید: «حجاب فقط دستور دینی برای زنان است و به مردان ربطی ندارد.» مریم می‌گوید: «اسلام مسئولیت پاکدامنی جامعه را فقط به عهده‌ی زنان نگذاشته.» با استناد به دو آیه‌ی قرآنیِ مشخص‌شده در درس، کدام‌یک درست می‌گوید؟ توضیح دهید.

پاسخ: مریم درست می‌گوید. آیه‌ی ۵۹ سوره‌ی احزاب مستقیماً خطاب به زنان است و دستور پوشش می‌دهد، و آیه‌ی ۳۰ سوره‌ی نور مستقیماً خطاب به مردان است و دستور فروگرفتن نگاه و حفظ عفاف می‌دهد. وجود دو آیه‌ی جداگانه برای دو گروه نشان می‌دهد این دستور الهی دوطرفه است. جدا از این دو آیه، خودِ متن درس هم تأکید می‌کند رفتارهایی مثل پوشیدن لباس انگشت‌نما یا سخن گفتن با لحن نامناسب برای هر دو جنس حرام است — «در تمام موارد فوق، فرقی بین مردان و زنان نیست.»

سؤال دوم: امیر تصمیم گرفته درس بخواند اما هر بار می‌گوید «از فردا شروع می‌کنم.» با استناد به کدام حدیثِ امام علی (ع) در درس «مزدوران شیطان» می‌توان به او پاسخ داد؟ و امیر عملاً دچار کدام‌یک از دو میکروب اخلاقی شده — عجله یا تنبلی؟

پاسخ: حدیث «امروز همان فردایی است که دیروز به انتظارش نشسته بودی» دقیقاً پاسخ این موقعیت است؛ یعنی همان روزی که امیر منتظرش بود، همین امروز است و «فردا» هرگز از راه نمی‌رسد. امیر دچار تنبلی شده، نه عجله؛ چون او فکر می‌کند و حتی تصمیم هم دارد، اما عمل را دائم به تعویق می‌اندازد — و این دقیقاً تعریف تنبلی در برابر عجله است: عجول عمل می‌کند بدون فکر، تنبل فکر می‌کند بدون عمل.

جمع‌بندی

• عفاف گسترده‌تر از حجاب است و پاکدامنی جامعه مسئولیت مشترک زن و مرد است (احزاب ۵۹ برای زنان، نور ۳۰ برای مردان).
• معیار سنجش پوشش، رضایت خداوند است؛ و حجاب هیچ تضادی با پیشرفت علمی و ورزشی ندارد.
• علم‌آموزی بر هر مسلمانی واجب است و پنج مرحله دارد: سکوت، گوش دادن، به خاطر سپردن، عمل کردن، آموزش به دیگران.
• عالِم از عابدِ بدون علم برتر است، چون جلوی انحراف‌های فکری جامعه را می‌گیرد.
• دوست را پیش از دوستی امتحان کن؛ سه معیار: نماز و نیکی، وفای به عهد، راستگویی.
• عجله و تنبلی دو میکروب اخلاقی‌اند با یک ریشه: غیاب تفکر و اراده. درمانشان تفکر پیش از عمل و اراده‌ی قاطع است.