تعاون (هشتم)
تعاون یعنی چه؟
تعاون یعنی همکاری و یاریرساندن به یکدیگر در کارهای نیک. این یکی از دستورهای مهم دین اسلام است. خداوند در قرآن کریم (سوره مائده، آیه ۲) میفرماید: «در کارهای نیک و پرهیزکاری یکدیگر را یاری کنید؛ و در گناه و ستمکاری همکاری نکنید.»
این آیه دو پیام دارد که همیشه کنار هم میآیند:
- تعاون در نیکی و پرهیزکاری: واجب و پسندیده
- تعاون در گناه و ستم: ممنوع و ناپسند
چرا تعاون اینقدر مهم است؟
انسان دو ویژگی اساسی دارد:
۱. موجود اجتماعی است — یعنی بهتنهایی نمیتواند زندگی کاملی داشته باشد.
۲. مسئول است — در برابر خدا، خودش، دیگران و محیط زندگیاش مسئولیت دارد.
این دو ویژگی به هم گره خوردهاند و نتیجهشان یک چیز است: هیچکس نمیتواند نسبت به اتفاقهای اجتماع بیتفاوت باشد. بیتفاوتی در برابر مشکلات دیگران با مسئولیتپذیری انسانی و دینی ناسازگار است.
همکاری نکردن در گناه یعنی چه؟
این جمله فقط به معنای «خودم گناه نکنم» نیست. یعنی:
- دیگران را به گناه تشویق نکنیم
- رفتارمان نشان ندهد که با گناه موافقیم
- مقدمات انجام گناه را برای خود یا دیگران فراهم نکنیم
پس این یک نقش فعال است، نه فقط پرهیز شخصی.
جلوهها و سطوح تعاون
تعاون شکلهای گوناگونی دارد: فردی (هدیه دادن، همدلی)، خانوادگی (تقسیم کارهای خانه)، اجتماعی (عیادت بیمار، قرض دادن)، دینی (امر به معروف و نهی از منکر) و محیطی (حل مشکلات محله و شهر).
سطوح تعاون هم به این ترتیب گسترده میشود:
خانواده ← خویشاوندان ← مدرسه ← محله ← شهر و روستا ← جامعه
در خانه: همکاری اعضا صمیمیت و محبت را بیشتر میکند و با تقسیم وظایف، بار کارها روی دوش یک نفر نمیافتد. پیامبر اکرم (ص) و امامان هم در کارهای خانه با خانواده همکاری میکردند. صندوق قرضالحسنه خانوادگی نمونهای از تعاون مالی میان خویشاوندان است؛ اعضا ماهانه مبلغی میپردازند و در صورت نیاز وام میگیرند.
در مدرسه: کمک درسی به همکلاسیها و همکاری در نظافت مدرسه. در محله: عیادت از همسایه بیمار، کمک به همسایه تازه، نظافت محله و حفظ اموال عمومی. امام صادق (ع) فرمودند: «با همسایهات خوشرفتاری کن تا مسلمان راستین باشی.»
موانع تعاون: خودمحوری، بیتفاوتی، بهانهی کمبود وقت، بیاعتمادی و حس رقابت.
از تعاون فردی تا تعاون سازمانیافته
تعاون به خانه و محله ختم نمیشود. در سطح جامعه شکلهای گستردهتر و ساختارمندتری پیدا میکند.
انفاق: بخشیدن بخشی از آنچه داری — مال، علم، توانایی یا وقت — به کسی که به آن نیاز دارد. قرآن کریم (آلعمران، آیه ۹۲) میفرماید: «هرگز به نیکی نمیرسید مگر اینکه از آنچه دوست دارید انفاق کنید.» یعنی انفاق واقعی، بخشیدن چیز ارزشمند است، نه چیز بیاهمیت. تدریس رایگان به کودکان محروم، کمک به معلولان و کار داوطلبانه هم انفاقاند.
سازمان مردمنهاد (سَمَن / NGO): گروهی از افراد علاقهمند که داوطلبانه، غیردولتی و بدون هدف سود برای رفع یک مشکل اجتماعی کار میکنند؛ مانند عمران و آبادانی، مقابله با آسیبهای اجتماعی و حفظ محیط زیست.
مؤسسات خیریه: گروهی از نیکوکاران که نیاز خانوادههای نیازمند و آسیبدیدگان را تأمین میکنند؛ مانند انجمنهای حمایت از بیماران خاص، نگهداری از سالمندان و معلولان، و حمایت از ایتام.
نکته: همه سازمانهای مردمنهاد و خیریهها باید از وزارت کشور مجوز بگیرند.
خیّرین مدرسهساز مدرسه میسازند یا تجهیز میکنند و رایگان به آموزش و پرورش میدهند.
وقف
وقف یعنی کسی ملک یا داراییای را برای همیشه به یک هدف خیر اختصاص دهد، بهگونهای که هیچکس حق تصرف در آن را نداشته باشد.
- اموال وقفشده: موقوفات
- کسی که وقف میکند: واقف
- متولی اداره موقوفات: سازمان اوقاف و امور خیریه
وقف در ایران ریشهای کهن دارد؛ نیکوکاران قدیم مدرسه علمیه، پل، کاروانسرا، آبانبار و حمام عمومی میساختند. وقف دو نوع است: فردی (یک نفر بهتنهایی) و گروهی یا خانوادگی (چند نفر که هرکدام بهتنهایی توانایی کافی ندارند، با مشارکت مالی وقف میکنند و همه در پاداش شریکاند).
نمونههای وقف: مدرسه و کتابخانه، بیمارستان و درمانگاه (بیش از ۲۵۰۰ مورد در ایران)، مسجد و حسینیه، پل و آبانبار. وقف گاهی آنقدر مهم است که جریانهای فرهنگی، علمی یا سیاسی یک شهر را تغییر میدهد.
شرکتهای تعاونی
وقتی گروهی از مردم برای رفع نیازهای معیشتی و شغلی خود دور هم جمع شوند، طبق قانون تعاونیها سرمایهگذاری کنند و در سود و زیان شریک شوند، یک شرکت تعاونی ساختهاند و هر نفر عضو تعاونی است.
مهمترین ویژگی تعاونی: هر عضو فقط یک رأی دارد، صرفنظر از مقدار سرمایهاش. این برخلاف شرکتهای معمولی است که قدرت رأی بر اساس سهام تعیین میشود. هدف تعاونی هم رفاه اعضا است، نه حداکثر سود.
انواع تعاونی: تولیدی (فرش دستباف)، توزیعی (تعاونی مصرف کارکنان ادارات) و خدماتی (تعاونی حسابداران).
طبق قانون اساسی، نظام اقتصادی ایران سه بخش دارد: دولتی (مانند ذوبآهن و پتروشیمی)، خصوصی (کارخانه، مزرعه، مغازه) و تعاونی.
زنجیره مفاهیم فصل
تعاون فردی (انفاق) ← تعاون سازمانیافته (سمن و خیریه) ← تعاون پایدار (وقف) ← تعاون اقتصادی (شرکت تعاونی)
هر مرحله از این زنجیره گستردهتر، ماندگارتر و ساختارمندتر از مرحله قبل است، ولی روح همهشان یکی است: همان دستور آیه ۲ سوره مائده.
نکته تفکیکی مهم: در انفاق آنچه بخشیده میشود مصرف میشود، اما در وقف اصل دارایی برای همیشه باقی میماند و فقط منافعش به مردم میرسد. همچنین همدلی یک حالت درونی است، ولی تعاون اقدامی عملی؛ همدلی مقدمه تعاون است، نه خودِ آن.
نمونه سؤال
سؤال: کدام گزینه نمونهای از «وقف گروهی» است، نه «وقف فردی»؟
۱) فردی که کل زمین شخصیاش را برای ساخت مسجد وقف میکند
۲) چند نفر از اهالی یک روستا که هرکدام بهتنهایی توان مالی ساخت مدرسه ندارند، با کمک مالی مشترک زمین و هزینه ساخت مدرسهای را وقف میکنند
۳) فردی که هر سال مقداری از محصول باغش را بین همسایگان نیازمند تقسیم میکند
۴) فردی که هر ماه مبلغی به یک مؤسسه خیریه کمک میکند
پاسخ: گزینه ۲. وقف گروهی یعنی چند نفر که هرکدام بهتنهایی توانایی کافی ندارند، با مشارکت مالی یک وقف انجام دهند و همه در پاداشش شریک باشند. گزینه ۱ وقف فردی است. گزینههای ۳ و ۴ اصلاً وقف نیستند، بلکه انفاقاند؛ چون چیزی که بخشیده میشود مصرف میشود و اصل دارایی برای همیشه باقی نمیماند.
سؤال: کدام مورد نمونه «همکاری نکردن در گناه» است، نه صرفاً «بیتفاوتی»؟
۱) دیدن دعوای دو همکلاسی و رد شدن بدون دخالت
۲) دیدن تقلب یک دانشآموز سر امتحان و سکوت کردن، چون «به من ربطی ندارد»
۳) وقتی دوستی میخواهد برایش تکلیف دیگری را (برای تقلب) بنویسد، قاطعانه امتناع کردن و نصیحت کردن او
۴) کمک نکردن به همکلاسی ضعیف در درس، چون وقت ندارد
پاسخ: گزینه ۳. باید بین «بیتفاوتی» (کوتاهی در برابر مسئولیت) و «همکاری نکردن فعال در گناه» فرق گذاشت. در گزینههای ۱، ۲ و ۴ فرد فقط کنار ایستاده و کاری نمیکند؛ این بیتفاوتی است. فقط در گزینه ۳ فرد صراحتاً از فراهم کردن مقدمات گناه امتناع کرده و حتی نصیحت هم کرده — دقیقاً مطابق تعریف درس.
نکات کلیدی امتحان
- دو حکم آیه مائده: تعاون در نیکی واجب، تعاون در گناه حرام — هر دو در یک آیهاند.
- ترتیب سطوح تعاون: خانواده، خویشاوندان، مدرسه، محله، شهر و روستا، جامعه.
- سه اصطلاح وقف: واقف، موقوفات، سازمان اوقاف — این سه را با هم به یاد بسپارید.
- مهمترین ویژگی تعاونی: برابری حق رأی؛ هر عضو یک رأی، صرفنظر از سرمایه.
- تفاوت سمن با خیریه: دامنه سمن گستردهتر است؛ خیریه بر نیاز مستقیم افراد آسیبدیده تمرکز دارد.