آسیا پهناورترین قاره (هشتم)
موقعیت و وسعت
آسیا از قطب شمال تا مدار استوا امتداد دارد و بخش اعظم آن در نیمکره شمالی است.
مرزهای آبی: اقیانوس منجمد شمالی در شمال، اقیانوس آرام در شرق و اقیانوس هند در جنوب.
مرزهای خشکی: آسیا از آمریکای شمالی با تنگه برینگ و از افریقا با کانال سوئز جدا میشود، اما با اروپا مرز خشکی مشترک دارد.
اوراسیا: آسیا و اروپا تنها دو قارهای هستند که به هم متصلاند؛ به همین دلیل برخی جغرافیدانان هر دو را یک قاره میدانند و «اوراسیا» مینامند. مرز پذیرفتهشده میان آنها رشتهکوه اورال است، نه یک آبراه.
آسیا وسیعترین قاره جهان است؛ حدود ۴۴ میلیون کیلومتر مربع. ترتیب قارهها از بزرگ به کوچک: آسیا ← افریقا ← آمریکای شمالی ← آمریکای جنوبی ← قطب جنوب ← اروپا ← استرالیا و اقیانوسیه.
سه نوع ناهمواری آسیا
۱. فلاتهای بلند و کوههای مرتفع. فلات به زمینهای مرتفع و نسبتاً هموار گفته میشود (پس فلات با کوه یکی نیست؛ کوه دامنه شیبدار و قله مشخص دارد). مهمترین فلاتهای آسیا از غرب به شرق: آناتولی (ترکیه)، ایران (جنوب غرب آسیا)، تبت (مرکز آسیا) و مغولستان (شمال شرق آسیا). در حاشیه این فلاتها رشتهکوههای بلندی قرار دارند؛ مهمترینشان رشتهکوه هیمالیا با قله اورست (۸۸۴۸ متر)، بلندترین قله جهان که به آن «بام دنیا» میگویند.
۲. سرزمینهای پست (جلگهها و دلتاها). رودهای پرآب آسیا جلگههای پهناوری ساختهاند: جلگه بزرگ سیبری در شمال، جلگه سند و گنگ در شمال شبهجزیره هند (که از هیمالیا سرچشمه میگیرد و بخش وسیعی از هند، پاکستان و بنگلادش را دربر میگیرد) و جلگه بزرگ چین که رود یانگتسهکیانگ آن را ساخته است.
دلتا چیست؟ وقتی رود به دریا میرسد سرعتش کم میشود و آبرفت (رسوبات) را در مصب (دهانه) خود انباشته میکند. این انباشتگی بهتدریج سرزمینی مثلثشکل میسازد که به آن دلتا میگویند. دلتاها پیوسته رشد میکنند و در دریا پیش میروند، خاکشان حاصلخیز و مناسب کشاورزی است و جمعیت زیادی در آنها زندگی میکند؛ اما ساکنانشان همواره در معرض طوفان دریایی، طغیان رود و سیل هستند. دقت کنید جلگه به هر سرزمین پست و همواری گفته میشود، ولی دلتا مشخصاً همان سرزمین مثلثشکلِ مصب رود است.
دلتای بنگال از آبرفت رودهای سند و گنگ پدید آمده و بخش اعظم خاک بنگلادش را میسازد؛ محصولات عمدهاش برنج، چای و کنف است.
رود یانگتسهکیانگ طویلترین رود آسیا (بیش از ۶۰۰۰ کیلومتر) است، از کوههای غرب چین سرچشمه میگیرد و سد سهدره — بزرگترین سد جهان از نظر تولید برق — روی آن ساخته شده است.
۳. مجمعالجزایر آتشفشانی. در مشرق و جنوب شرق آسیا، در کنارههای اقیانوس آرام، مجمعالجزایر بزرگی مانند ژاپن، فیلیپین و اندونزی قرار دارند. این ناهمواریها از نوع جوان و هنوز فعالاند: کوههای آتشفشانی فعال (مانند فوجییاما در ژاپن)، زمینلرزههای مکرر و سونامی (امواج عظیم دریایی ناشی از زمینلرزه).
آب و هوای آسیا
چون آسیا از قطب شمال تا استوا کشیده شده، آب و هوایش بسیار متنوع است. نزدیک قطب شمال (سیبری) در تمام سال سرد است و یخبندان طولانی دارد. داخل و مرکز آسیا آب و هوای قارهای (بَری) دارد: زمستان بسیار سرد و تابستان بسیار گرم و خشک، چون دریا در آنجا اثر تعدیلکننده ندارد. سرزمینهای مجاور دریا، از دریای سرخ تا تایوان، آب و هوای گرم دارند.
از نظر بارش، آسیا دو بخش دارد:
الف) آسیای مرطوب (سبز): مشرق، جنوب و جنوب شرق آسیا. این مناطق زیر تأثیر بادهای موسمی (مونسون) هستند؛ بادهایی که در اواخر بهار و تابستان از اقیانوسها به سمت خشکی میوزند و باران فراوان میآورند (در فصل دیگر جهتشان برعکس و خشک است). کشاورزی این منطقه کاملاً به همین بارانها وابسته است: بارش کم یعنی خسارت به کشاورزان و بارش بیش از حد یعنی سیل و طغیان رودخانهها، مانند سیلهای مکرر بنگلادش.
ب) آسیای خشک: غرب و جنوب غرب آسیا (عربستان، فلات آناتولی، فلات ایران) و آسیای مرکزی (بیابان گُبی). بادهای موسمی به این مناطق نمیرسند، چون کوههای هیمالیا مانع عبورشان میشوند؛ بادهای مرطوب پس از برخورد با هیمالیا باران خود را میریزند و رطوبتی برای شمال باقی نمیماند.
نکته: فلات تبت با اینکه در عرض جغرافیایی نسبتاً پایینی است، بهخاطر ارتفاع بسیار زیاد (بیش از ۴۰۰۰ متر) هوایی بسیار سرد دارد. یعنی ارتفاع میتواند بر اثر عرض جغرافیایی غلبه کند.
جمعیت آسیا
آسیا نهتنها وسیعترین، بلکه پرجمعیتترین قاره جهان است؛ حدود ۶۰ درصد جمعیت جهان در آن زندگی میکنند. ترتیب قارهها از پرجمعیت به کمجمعیت: آسیا ← افریقا ← اروپا ← آمریکای شمالی ← آمریکای جنوبی ← اقیانوسیه ← قطب جنوب.
اما جمعیت یکسان توزیع نشده است:
| منطقه | وضعیت جمعیت | دلیل |
|---|---|---|
| جنوب و جنوب شرق آسیا | متراکم و پرجمعیت | آبوهوای مساعد، جلگههای حاصلخیز، بارش فراوان |
| فلات تبت و هیمالیا | کمجمعیت | ارتفاع زیاد، سرما، شرایط دشوار زیستی |
| بیابانهای مرکزی و غربی | کمجمعیت | خشکی، کمبود آب، گرمای شدید |
چین و هند پرجمعیتترین کشورهای جهاناند؛ هر یک بیش از یک میلیارد نفر و مجموعشان بیش از ۲.۵ میلیارد نفر. جزیره جاوه در اندونزی متراکمترین جزیره جهان است و حدود ۱۵۳ میلیون نفر در آن زندگی میکنند، بیشتر از کل جمعیت روسیه.
نژاد، زبان و دین
اکثریت مردم آسیا زردپوست هستند؛ اقلیتی سفیدپوست (بیشتر در غرب و جنوب غرب) و در جنوب آسیا تیرههای سیاهپوست و دورگه هم زندگی میکنند. مردم آسیا به صدها زبان و لهجه سخن میگویند؛ چینی، هندی، عربی، فارسی، روسی، اردو و مالایی از مهمترین آنهایند.
آسیا مهد ادیان بزرگ جهان است. هر سه دین الهی بزرگ از این قاره برخاستهاند: اسلام از مکه، و مسیحیت و یهودیت از فلسطین. این سه دین در سایر قارهها هم گسترش یافتهاند.
حدود ۶۰ درصد مسلمانان جهان (که در مجموع حدود ۱.۸ میلیارد نفر هستند) در آسیا زندگی میکنند. اسلام از مکه آغاز شد و بهترتیب در آسیای غربی، آسیای مرکزی، مشرق و جنوب شرق آسیا و سپس دیگر نقاط جهان گسترش یافت.
آیینهای دیگر آسیا: بودا (خاستگاه: شمال هند؛ پیروان در چین، ژاپن، کره و تایلند)، برهمایی یا هندو (خاستگاه: شبهجزیره هند) و دائو و کنفسیوس (خاستگاه: چین). این آیینها برخلاف سه دین الهی، در قارههای دیگر کمتر نفوذ دارند.
اقتصاد آسیا
بخش عمده مردم آسیا به کشاورزی مشغولاند. برنج مهمترین محصول کشاورزی و غذای اصلی مردم این قاره است؛ ۹۰ درصد برنج جهان در آسیا تولید و همان ۹۰ درصد نیز در همین قاره مصرف میشود. در برخی مناطق کوهستانی، کشت برنج به شکل پلکانی انجام میشود.
کشورهای قدرتمند اقتصادی آسیا: ژاپن، چین، روسیه، هند، کره جنوبی، ایران، پاکستان، اندونزی و مالزی.
گروه هفت (G7): هفت کشور صنعتی جهان که ۶۵ درصد اقتصاد جهان را در اختیار دارند — آمریکا، ژاپن، ایتالیا، انگلستان، فرانسه، آلمان و کانادا. ژاپن تنها عضو آسیایی این گروه است. عضویت در G7 بر پایه قدرت اقتصادی-صنعتی است، نه جمعیت یا وسعت؛ به همین دلیل چین با آن جمعیت بزرگ عضو آن نیست.
پیمان بریکس (BRICS): پیمان اقتصادی قدرتهای نوظهور — روسیه، چین، هند، برزیل و افریقای جنوبی؛ چین و هند از آسیا در آن حضور دارند.
چین در دو دهه اخیر با برنامهریزی دقیق و توجه به توان داخلی، تولید و صادراتش را بهشدت افزایش داده و اکنون از برترین قدرتهای اقتصادی جهان است.
ببرهای اقتصادی آسیا لقب کره جنوبی، هنگکنگ و سنگاپور است. این سه با قرار دادن صادرات بهعنوان هدف اقتصادی، درآمد بسیار زیادی به دست آوردهاند — نه با تکیه بر منابع طبیعی. مالزی هم در دو دهه اخیر پیشرفت صنعتی چشمگیری داشته است.
تحولات اقتصادی موجب مهاجرت گسترده از روستا به شهر شده و امروزه تعداد شهرهای بیش از ده میلیون نفری در آسیا از هر قاره دیگری بیشتر است؛ مانند توکیو، بمبئی، شانگهای و تهران. گردشگری هم برای بسیاری از کشورهای آسیایی درآمد مهمی است.
اطلس و انواع نقشه
اطلس کتابی است که مجموعهای از نقشهها در آن گردآوری شده است. دو نوع اصلی نقشه: نقشه طبیعی (رشتهکوهها، فلاتها، دریاها، رودخانهها) و نقشه سیاسی (مرز کشورها، پایتختها، شهرهای مهم).
نمونه سؤال
سؤال: سه منطقه «فلات تبت»، «دلتای بنگال» و «کویر گُبی» را به ترتیب با وضعیت جمعیتی و علت درست آن مطابقت دهید:
الف) فلات تبت — ب) دلتای بنگال — ج) کویر گُبی
۱. پرجمعیت، به دلیل خاک حاصلخیز و بارش موسمی فراوان
۲. کمجمعیت، به دلیل ارتفاع زیاد و سرمای شدید
۳. کمجمعیت، به دلیل خشکی و دوری از بادهای موسمی
ترتیب صحیح (الف ـ ب ـ ج) در کدام گزینه آمده است؟
۱) ۲ ـ ۱ ـ ۳
۲) ۱ ـ ۲ ـ ۳
۳) ۳ ـ ۲ ـ ۱
۴) ۲ ـ ۳ ـ ۱
پاسخ: گزینه ۱. فلات تبت به دلیل ارتفاع بسیار زیاد و سرمای شدید کمجمعیت است. دلتای بنگال به دلیل خاک آبرفتی حاصلخیز و بارش فراوان موسمی پرجمعیت است. کویر گُبی چون مانع هیمالیا نمیگذارد بادهای موسمی به آن برسند بسیار خشک و کمجمعیت است. پس ترتیب درست «۲ ـ ۱ ـ ۳» است.