اروپا و آفریقا (هشتم)
بخش اول: اروپا
موقعیت و وسعت
اروپا را میتوان دنبالهٔ قارهٔ آسیا یا بخشی از سرزمین بزرگتری به نام اوراسیا دانست. از شمال به اقیانوس منجمد شمالی، از غرب به اقیانوس اطلس، از جنوب به دریای مدیترانه و از شرق به آسیا محدود میشود.
اروپا یکی از کموسعتترین قارههای جهان است، اما از نظر جمعیت یکی از متراکمترین آنها — این تضاد را خوب به خاطر بسپار.
ناهمواریها: اروپای پیر و اروپای جوان
| ویژگی | اروپای پیر | اروپای جوان |
|---|---|---|
| موقعیت | شمال اروپا | جنوب اروپا |
| شکل کوهها | کمارتفاع، قلهٔ گنبدی | بلند، قلهٔ نوکتیز |
| درهها و شیب | درههای باز، شیب ملایم | درههای تنگ، شیب تند |
| پدیدهها | جلگههای پهناور، دریاچهٔ فراوان | آتشفشان و زمینلرزه |
| علت | فرسایش طولانیمدت | چینخوردگیهای جوان |
| نمونه | کوههای اسکاندیناوی | آلپ و پیرنه |
مون بلان بلندترین قلهٔ آلپ با ارتفاع ۴۸۰۸ متر است. دقت کن که «پیر» و «جوان» اینجا معنای زمینشناسی دارد (قدمت چینخوردگی)، نه سنّ مردم.
آب و هوا
اروپا قارهای معتدل، سرسبز و بدون بیابان است و چهار نوع آبوهوا دارد: قطبی (شمال اسکاندیناوی و ایسلند)، معتدل اقیانوسی (سواحل اطلس مثل انگلستان و ایرلند، با زمستان ملایم و بارندگی زیاد)، مدیترانهای (جنوب اروپا؛ زمستان معتدل و مرطوب، تابستان گرم و خشک) و قارهای یا بری (مرکز و شرق؛ دور از دریا با بارندگی کم).
جریان گُلفاستریم: جریان آب گرمی در اقیانوس اطلس که از کنار سواحل غربی اروپا میگذرد و زمستان آن مناطق را ملایمتر میکند.
رودها
اروپا رودهای پرآب و دائمی زیادی دارد که برای آبیاری، تولید برق و حملونقل به کار میروند. مهمترینها: دانوب، ولگا، راین، دن و آلب. دانوب از چند کشور عبور میکند و همین آن را برای حملونقل بینالمللی کلیدی کرده؛ ولگا از نظر طول واقعی بلندترین رود اروپاست اما تقریباً بهطور کامل داخل روسیه جریان دارد.
جمعیت، نژاد، زبان و دین
چرا اروپای کموسعت جمعیت متراکم دارد؟ به دو دسته دلیل — عوامل طبیعی: آبوهوای معتدل، بارندگی کافی، رودهای پرآب و جلگههای پهناور؛ عوامل انسانی: پیشرفت علم و فناوری و کشاورزی و صنعت پیشرفته.
پیری جمعیت: با وجود جمعیت زیاد، زادوولد کم شده و رشد جمعیت کاهش یافته؛ در نتیجه شمار سالمندان بالا رفته است. توجه کن که «جمعیت متراکم» و «رشد جمعیت پایین» دو چیز متفاوتاند و اروپا هر دو را با هم دارد.
نژاد: اروپاییان سفیدپوست هستند. سه گروه زبانی اصلی: لاتین (ایتالیایی، اسپانیایی)، ژرمنی (آلمانی، انگلیسی) و اسلاو (روسی، لهستانی).
دین: اکثر مردم مسیحیاند با سه شاخهٔ کاتولیک (رهبرش پاپ، مرکزش واتیکان، کوچکترین کشور جهان در کنار شهر رُم)، پروتستان و ارتودوکس. مسلمانان در اروپا پراکندهاند اما بیشترشان در شبهجزیرهٔ بالکان زندگی میکنند.
اقتصاد
- کشاورزی: در سراسر اروپا با ماشینآلات مدرن و شیوههای علمی؛ جنوب اروپا زیتون، مرکبات و انگور تولید میکند.
- دامداری: صنعتی؛ هلند و دانمارک صادرکنندگان بزرگ فرآوردههای گوشتی و لبنیاند.
- صنعت: غرب اروپا یکی از مهمترین مناطق صنعتی جهان است. اما منابع زیرزمینی اروپا کافی نیست و این قاره واردکنندهٔ مواد اولیه (مانند نفت) است. همین کمبود، ریشهٔ تاریخی استعمار سرزمینهای دیگر به دست کشورهای اروپایی است.
اتحادیهٔ اروپا: همکاری سیاسی و اقتصادی میان کشورهای اروپایی، با پول مشترک یورو و پیمان شینگن که کنترل مرزی میان اعضا را حذف میکند. نکته: عضویت در اتحادیه با استفاده از یورو یکی نیست؛ سوئد و دانمارک عضوند اما پول ملی خودشان را دارند و نروژ و سوئیس اصلاً عضو نیستند.
گردشگری: جاذبههای طبیعی (سواحل آفتابی، ورزشهای زمستانی آلپ) و فرهنگی (موزهها، کلیساها، بناهای تاریخی). مهمترین کشورها: فرانسه، اسپانیا، ایتالیا.
بخش دوم: آفریقا
موقعیت و وسعت
آفریقا دومین قارهٔ بزرگ جهان پس از آسیاست. از شمال به دریای مدیترانه، از جنوب به دماغهٔ امیدنیک، از شرق به اقیانوس هند و از غرب به اقیانوس اطلس محدود میشود. از اروپا با تنگهٔ جبلالطارق و از آسیا با تنگهٔ بابالمندب و کانال سوئز (که آبراهی انسانساز است، نه مرزی طبیعی) جدا میشود.
ویژگی کلیدی: مدار استوا از وسط آفریقا میگذرد؛ یعنی این قاره بهطور متقارن در دو نیمکرهٔ شمالی و جنوبی گسترده شده است.
ناهمواریها
آفریقا اساساً یک فلات وسیع و کمارتفاع است و رشتهکوه مهم کمی دارد. تنها چینخوردگی مهمش رشتهکوه اطلس در شمالغربی است. در شرق، قلههای مرتفع جداگانهای مثل کیلیمانجارو (۵۹۰۰ متر، بلندترین قلهٔ آفریقا) و کنیا (۵۲۰۰ متر) قرار دارند. قلهٔ کیلیمانجارو با وجود نزدیکی به استوا همیشه پوشیده از برف است، چون دما با افزایش ارتفاع کاهش مییابد.
در شرق آفریقا دریاچههای بزرگ فراوانی وجود دارد که از فرونشستن زمین یا شکستگیهای بزرگ پوستهٔ زمین (گسل) پدید آمدهاند. همین شکستگیها باعث میشوند رودها از لبهٔ آنها فرو بریزند و آبشار بسازند؛ آبشار ویکتوریا از فروریختن آبهای رود زامبزی در محل یک گسل پدید آمده است.
سواحل آفریقا صاف و بدون بریدگی است (برخلاف اروپا). نتیجهٔ مستقیم: ساختن بندر و پهلوگرفتن کشتی دشوار است و به همین دلیل تجارت دریایی و ارتباط این قاره با جهان خارج در طول تاریخ محدود مانده است.
آب و هوا
آفریقا قارهای گرم است، چون استوا از وسطش میگذرد و خورشید تقریباً تمام سال عمود میتابد. از نظر بارش به دو بخش تقسیم میشود:
آفریقای مرطوب (سبز): نواحی اطراف استوا — گرم و مرطوب با بارش روزانه، جنگلهای انبوه استوایی با درختانی تا ۵۰ متر که برگشان در خزان نمیریزد، بوتهزارهای انبوه، و زیستگاه حشرات، مارها، میمونهای بزرگ و مگس تسهتسه (عامل بیماری خواب).
آفریقای خشک: هرچه از استوا به شمال یا جنوب برویم بارندگی کم میشود تا به بیابان برسیم — صحرای بزرگ در شمال (بزرگترین بیابان جهان، ۸/۵ میلیون کیلومتر مربع ≈ ۵ برابر ایران، دمای روز تا ۵۷ درجه و شب زیر صفر) و کالاهاری در جنوب. بخش کوچکی از شمال آفریقا هم آبوهوای مدیترانهای دارد.
رودها
رودهای مهم: نیل، کنگو، نیجر، اورانژ، زامبزی. رود نیل با ۶۶۹۵ کیلومتر طولانیترین رود جهان است و از قاهره میگذرد. رودهای پرآب در مصب خود جلگه و دلتا ساختهاند، اما آبشارهای فراوان کشتیرانی را دشوار میکنند.
جمعیت، نژاد، زبان و دین
آفریقا با وجود وسعت زیاد، جمعیت کمی نسبت به وسعتش دارد. عوامل محیطی: بیابانهای وسیع خالی از جمعیت و جنگلهای انبوه که سکونت را دشوار میکنند. عوامل تاریخی و انسانی (در ۵۰۰ سال گذشته): استعمار اروپاییان و تجارت برده، نسلکشی، جنگهای داخلی، قحطی، بیماری و خشکسالی.
نژاد: بیشتر آفریقا (جنوب صحرا) سیاهپوست؛ شمال آفریقا سفیدپوست. زبان: شمال (مصر، الجزایر، مراکش) عربی؛ بقیه زبان محلی یا فرانسوی/انگلیسی به میراث استعمار. دین: شمال اسلام؛ سایر مناطق مسیحیت یا مذاهب بومی. مسجد حسن ثانی در کازابلانکای مراکش با منارهٔ ۲۱۰ متری، بلندترین منارهٔ مسجد در جهان است.
اقتصاد
آفریقا از نظر منابع طبیعی بسیار ثروتمند است: نفت، طلا، الماس، مس و جنگلهای عظیم. پس چرا فقیر است؟ عوامل خارجی: استعمار و غارت منابع، و ادامهٔ دخالت قدرتهای بزرگ در ایجاد جنگ و بحران. عوامل داخلی: شرایط سخت محیطی، شیوع بیماری، بیسوادی، جنگهای داخلی و حکومتهای استبدادی و وابسته.
کشاورزی: محصولات گرمسیری و استوایی — قهوه، کاکائو، کائوچو در مناطق جنگلی، پنبه در اطراف نیل و زیتون در شمال. صنعت رشد نکرده و کشورها بیشتر مواد اولیه صادر میکنند تا کارخانههای کشورهای صنعتی از آن استفاده کنند؛ همان چرخهٔ وابستگی اقتصادی.
تجارت برده: از ۱۵۰۰ تا ۱۸۰۰ میلادی اروپاییان میلیونها آفریقایی را ربودند و با کشتی به آمریکا بردند تا در مزارع و معادن کار کنند. چند میلیون نفر در مسیر دریایی جان دادند و اثر این فاجعه تا امروز در عقبماندگی اقتصادی آفریقا و نیز در حضور سیاهپوستان در آمریکا دیده میشود.
نمونه سؤال
سؤال: کدام گزینه علت اصلی «واردکننده بودن اروپا در مواد اولیه» را بهدرستی بیان میکند؟
۱) اروپا صنعت پیشرفتهای ندارد
۲) اروپا با وجود صنعت پیشرفته، منابع زیرزمینی کافی برای تأمین نیاز کارخانههایش ندارد
۳) اروپا جمعیت کمی دارد و نیروی کافی برای استخراج معادن ندارد
۴) قوانین زیستمحیطی اروپا استخراج معادن را ممنوع کرده است
پاسخ: گزینهٔ ۲. غرب اروپا یکی از مناطق صنعتی مهم جهان است، اما منابع زیرزمینیاش کافی نیست و ناچار مواد اولیه (مانند نفت) وارد میکند. گزینههای دیگر نادرستند: اروپا صنعت قوی دارد نه ضعیف، و کمبود منابع ربطی به جمعیت یا قانون زیستمحیطی ندارد.
اشتباههای رایج
خیلیها فکر میکنند آبوهوای مدیترانهای شبیه بیشتر مناطق ایران است؛ ولی بارش اصلیاش در زمستان است و تابستانش گرم و خشک.
خیلیها فکر میکنند چون آفریقا نزدیک استواست همهجایش جنگل انبوه است؛ ولی فقط نوار نزدیک استوا چنین است و هرچه دور شویم به بیابان میرسیم.
خیلیها فکر میکنند علت فقر آفریقا کمبود منابع است؛ ولی دقیقاً برعکس — منابعش غنی است و ریشهٔ فقرش استعمار تاریخی، غارت منابع و بیثباتی سیاسی است.