نوجوانان و قانون (هشتم)

نوجوانان و قانون (هشتم)

دوره نوجوانی

نوجوانی دوره‌ای از زندگی است که از ۱۲ تا ۱۸ سالگی ادامه دارد؛ دوران گذار از کودکی به جوانی و بزرگسالی. بلوغ به تغییرات جسمانی این دوره گفته می‌شود، اما نوجوانی گسترده‌تر از بلوغ است و تغییرات ذهنی و اجتماعی را هم دربر می‌گیرد.

پنج ویژگی اصلی نوجوانی:

این ویژگی‌ها به خودی خود نه بد هستند نه خوب؛ مشکل وقتی پیش می‌آید که بدون مهارت مدیریت شوند.

نوجوانی هم فرصت است و هم خطر: فرصت برای آموختن درس و مهارت و هنر، شناخت استعدادها و رشد شخصیت؛ و خطر از این جهت که روحیه هیجانی و کنجکاوی، بدون مهارت کافی، می‌تواند نوجوان را بیشتر در معرض آسیب‌های اجتماعی قرار دهد.

آسیب اجتماعی چیست؟

آسیب اجتماعی رفتار یا پدیده‌ای است که به فرد، خانواده یا جامعه آسیب می‌زند و کیفیت زندگی اجتماعی را پایین می‌آورد؛ مانند پرخاشگری، اعتیاد، سرقت، فقر و بی‌سوادی. در این فصل دو آسیب مهم بررسی می‌شود: پرخاشگری و نزاع و اعتیاد به مواد مخدر.

پرخاشگری و مدیریت خشم

پرخاشگری نتیجه کنترل نکردن خشم است. خشم احساسی کاملاً طبیعی است و همه گاهی عصبانی می‌شوند؛ مشکل نه خودِ خشم، بلکه نحوه بیان آن است. کسی که راه درست ابراز خشم را یاد نگرفته باشد، کم‌کم به انسانی پرخاشگر تبدیل می‌شود.

اشکال پرخاشگری: آزار جسمی، تحقیر و مسخره کردن دیگران، بی‌ادبی و ناسزاگویی، و تخریب وسایل.

پیامدها: مشکل در یادگیری و تحصیل، تحمل پایین در برابر سختی‌ها و زمینه‌سازی برای سایر آسیب‌های اجتماعی.

سه قانون طلایی هنگام خشم:
۱. نباید به وسایل و اموال دیگران یا خودم صدمه بزنم.
۲. نباید به دیگران صدمه بزنم.
۳. نباید به خودم صدمه بزنم.

وقتی من از دست کسی عصبانی هستم: به خدا پناه ببریم و ذکر بگوییم؛ نفس عمیق بکشیم و از یک تا ده بشماریم؛ علت عصبانیت را مؤدبانه بیان کنیم؛ اگر آرام نمی‌شویم محیط را ترک کنیم و با بزرگ‌ترها مشورت کنیم.

وقتی دیگری از دست من عصبانی است: آرام بپرسیم چرا عصبانی است و حرف‌هایش را قطع نکنیم؛ اگر اشتباه کرده‌ایم عذرخواهی و جبران کنیم و اگر نکرده‌ایم با آرامش توضیح دهیم؛ و اگر خطر جسمی هست، صحنه را ترک کنیم و از بزرگ‌تر کمک بگیریم.

دو حدیث مهم: امام علی (ع): «خشم دشمن توست، پس آن را بر خود مسلط مگردان.» امام صادق (ع): «هر کسی مالک خشم خود نباشد، مالک عقل خود نخواهد بود.» پیام هر دو یکی است: کسی که خشمش را کنترل نمی‌کند، در واقع کنترل خودش را از دست داده است.

اعتیاد به مواد مخدر

مواد مخدر موادی هستند که مصرفشان روی دستگاه عصبی تغییر ایجاد می‌کند و باعث کاهش هوشیاری، بی‌حسی و بی‌حالی می‌شود.

مکانیزم اعتیاد: مصرف ماده مخدر ← تغییر موقت در مغز (آرامش یا هیجان کاذب) ← تمام‌شدن اثر و حال بد ← نیاز شدید به مصرف دوباره ← وابستگی (اعتیاد).

انواع مواد مخدر: مخدرهای کلاسیک (تریاک، هروئین)؛ محرک‌ها و روان‌گردان‌ها (شیشه، کراک، اکستازی) که توهم ایجاد می‌کنند؛ دخانیات (سیگار، قلیان) که به قلب و ریه آسیب می‌زنند؛ و حشیش. اثرهای مشترک: ضعف جسمی، لرزش، سرگیجه، خواب نامنظم، از دست دادن کنترل رفتار و تغییر شخصیت.

اعتیاد همه ابعاد زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد: جسمی، ذهنی، اجتماعی، خانوادگی، تحصیلی و شغلی، و قانونی.

سه دلیل اصلی گرایش به مواد مخدر:
۱. فرار از مشکلات — برخی تصور می‌کنند مواد مخدر مشکل را حل می‌کند؛ اما این یک توهم است، مشکل باقی می‌ماند و مشکل تازه‌ای هم اضافه می‌شود.
۲. نداشتن مهارت «نه گفتن» — برخی نوجوانان زیر فشار هم‌سالان قرار می‌گیرند و جرأت رد کردن ندارند. خوشبختانه این یک مهارت آموختنی است.
۳. کنجکاوی و خودنمایی — می‌خواهند ثابت کنند «دیگر بچه نیستند».

نکته مهم: مواد مخدر با یک‌بار مصرف هم می‌تواند وابستگی ایجاد کند. همچنین اعتیاد فقط ضعف اراده نیست؛ این مواد ساختار مغز را تغییر می‌دهند و به همین دلیل ترک آن معمولاً به کمک متخصص نیاز دارد.

مواد مخدر و قانون: طبق قانون جمهوری اسلامی ایران، نگهداری و مخفی کردن، خرید و فروش و پخش، مصرف، و واردات و صادرات مواد مخدر همگی جرم هستند. قاچاقچیان گاهی از نوجوانان سوءاستفاده می‌کنند و از آن‌ها می‌خواهند در ازای پول مقداری مواد جابه‌جا کنند. اگر نوجوانی این کار را انجام دهد — حتی اگر فریب خورده باشد — باز هم مجرم شناخته می‌شود، چون عمل مجرمانه انجام شده است. به همین دلیل بهترین کار این است که چنین درخواستی را قاطعانه رد کنیم و موضوع را به بزرگ‌ترها بگوییم.

چه کسانی از نوجوانان محافظت می‌کنند؟

چهار لایه حمایت وجود دارد: خود فرد ← خانواده ← مدرسه ← قانون و دولت

نکته: پلیس قانون وضع نمی‌کند و اختیار نامحدود ندارد؛ او هم در چارچوب قانون عمل می‌کند.

قوّه قضائیه

حتی وقتی قانون وجود دارد، بعضی افراد آن را نقض می‌کنند یا میان مردم اختلاف پیش می‌آید. باید نهادی باشد که عدالت اجتماعی را برقرار کند، بر اجرای قوانین نظارت داشته باشد، با متخلفان برخورد کند و مجازات تعیین کند. این نهاد قوّه قضائیه است؛ پشتیبان حقوق فردی و اجتماعی همه مردم.

رئیس قوّه قضائیه توسط رهبر جمهوری اسلامی و برای پنج سال انتخاب می‌شود و باید مجتهد، عادل، آگاه به امور قضایی، مدیر و مدبّر باشد.

پنج وظیفه اصلی قوّه قضائیه:
۱. رسیدگی به شکایت‌های مردم و حل اختلافات
۲. کشف جرم، تعقیب و مجازات مجرمان
۳. اقدامات مناسب برای پیشگیری از وقوع جرم
۴. گسترش عدل و آزادی‌های مشروع در جامعه
۵. نظارت بر حسن اجرای قوانین در سازمان‌ها و دستگاه‌های اداری

سازمان‌های قوّه قضائیه: دادگاه‌ها و دادسراها (رسیدگی به شکایات)، دیوان عالی کشور (بالاترین مرجع قضایی؛ نظارت بر صحت احکام)، دیوان عدالت اداری (شکایات مردم از سازمان‌های دولتی)، سازمان بازرسی کل کشور (نظارت بر اجرای قوانین در دستگاه‌های دولتی)، سازمان زندان‌ها (نگهداری و اقدامات تأمینی و تربیتی)، سازمان ثبت اسناد و املاک، سازمان پزشکی قانونی و سازمان قضایی نیروهای مسلح.

حل اختلاف؛ ترتیب درست

گفت‌وگوی مستقیم و مسالمت‌آمیز ← مشورت با افراد باتجربه و ریش‌سفیدان فامیل ← شورای حل اختلاف محله ← مراجعه به دادگاه (آخرین راه)

هشدار مهم: هیچ‌کس حق ندارد برای گرفتن حق خود خودسرانه یا از راه دعوا و زد و خورد اقدام کند؛ این کار خودش جرم است.

دو نوع دعوا

دعوای کیفری: مربوط به اعمالی که قانون آن‌ها را جرم شناخته و برایشان مجازات تعیین کرده است؛ نتیجه‌اش تعیین مجازات (مانند زندان یا جریمه) است. نمونه‌ها: فحاشی، افترا، تهدید و قدرت‌نمایی؛ و غصب عنوان، یعنی کسی که بدون مدرک خود را پزشک یا وکیل معرفی کند و از دیگران منفعت بگیرد.

دعوای حقوقی: مربوط به اختلافاتی است که دادگاه در آن‌ها مجازات تعیین نمی‌کند، بلکه افراد را ملزم می‌کند تکالیفشان را انجام دهند یا حق دیگران را بازگردانند؛ نتیجه‌اش پرداخت خسارت یا ادای حق است. نمونه: تخریب ناخواسته بخشی از خانه همسایه.

نقش‌های کلیدی در دادگاه

قاضی مدارک و دلایل هر دو طرف را بررسی و حکم صادر می‌کند؛ باید عادل و آشنا به قوانین باشد. وکیل در رشته حقوق تحصیل کرده و پروانه وکالت دارد؛ وظیفه‌اش دفاع از حقوق موکّل است. خواهان (شاکی) کسی است که شکایت می‌کند و خوانده کسی که از او شکایت شده است.

اگر کسی توان مالی گرفتن وکیل را نداشته باشد، می‌تواند از دادگاه درخواست وکیل کند؛ این یک حق قانونی است. پیش از طرح شکایت هم می‌توان با مشاور حقوقی مجتمع قضایی مشورت کرد.

تعریف جرم: هر عملی که قانون را نقض کند و مجازاتی برایش تعیین شده باشد.

نمونه سؤال

سؤال: پاسخ پرسش‌های «الف»، «ب» و «ج» را به ترتیب در کدام گزینه می‌یابید؟

الف) رسیدگی به شکایات مردم از سازمان‌های دولتی بر عهده کدام سازمان است؟
ب) نگهداری و اقدامات تأمینی و تربیتی نسبت به محکومان بر عهده کدام سازمان است؟
ج) بالاترین مرجع نظارت بر صحت احکام دادگاه‌ها کدام است؟

۱) الف: دیوان عدالت اداری، ب: سازمان زندان‌ها، ج: دیوان عالی کشور
۲) الف: سازمان بازرسی کل کشور، ب: دیوان عالی کشور، ج: سازمان زندان‌ها
۳) الف: دیوان عالی کشور، ب: دیوان عدالت اداری، ج: سازمان بازرسی کل کشور
۴) الف: سازمان زندان‌ها، ب: دیوان عدالت اداری، ج: دیوان عالی کشور

پاسخ: گزینه ۱. رسیدگی به شکایات مردم از سازمان‌های دولتی وظیفه دیوان عدالت اداری است؛ نگهداری و اقدامات تأمینی و تربیتی بر عهده سازمان زندان‌ها است؛ و بالاترین مرجع نظارت بر صحت احکام، دیوان عالی کشور است.

سؤال: زهرا با همسایه‌اش بر سر ارتفاع دیوار مشترک اختلاف دارد. طبق درس، بهترین توالی اقدام او کدام است؟

۱) مستقیم به دادگاه مراجعه کند تا سریع‌تر حل شود.
۲) ابتدا مستقیماً و مسالمت‌آمیز با همسایه گفت‌وگو کند؛ اگر نتیجه نداد با ریش‌سفیدان فامیل مشورت کند؛ اگر باز حل نشد به شورای حل اختلاف محله برود و دادگاه را به‌عنوان آخرین راه نگه دارد.
۳) بدون گفت‌وگو، مستقیم شورای حل اختلاف را درگیر کند.
۴) چون حق با اوست، خودش دیوار را به شکل درست بازسازی کند.

پاسخ: گزینه ۲. باید از ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه شروع کرد: گفت‌وگوی مستقیم ← ریش‌سفیدان ← شورای حل اختلاف محله ← دادگاه. اقدام خودسرانه (گزینه ۴) هم طبق متن درس خودش جرم محسوب می‌شود.