منطقۀ جنوب غربی آسیا و جایگاه ایران در آن (هشتم)
موقعیت جغرافیایی منطقه
جنوب غربی آسیا محدودهای در جنوب و غرب قاره آسیاست که میتوان آن را درون یک مثلث تقریبی جای داد. سه رأس این مثلث:
- تنگه بُسفر و داردانل (ترکیه) در غرب
- ارتفاعات پامیر در مشرق
- خلیج عدن و بابالمندب در جنوب
این منطقه از سه سو به قارهها و آبهای آزاد متصل است: از شمال غربی به اروپا، از جنوب غربی به افریقا (از راه کانال سوئز) و از جنوب به اقیانوس هند.
دریاها و آبهای مهم: خزر، سیاه، مدیترانه، سرخ، دریای عمان، خلیج فارس، خلیج عدن و اقیانوس هند. تنگههای مهم: بسفر، داردانل، هرمز و بابالمندب. دو کشور وسیع منطقه: ایران و عربستان سعودی.
ویژگیهای طبیعی
ناهمواری: این منطقه بسیار متنوع است و سرزمینهای بسیار بلند در کنار سرزمینهای پست قرار گرفتهاند. کوههای بلند ایران (البرز و زاگرس) که به ارتفاعات ترکیه و کوههای قفقاز میپیوندند، بخش مرتفع منطقه را میسازند.
دو جلگه پست و پهناور:
| جلگه | موقعیت | رود سازنده |
|---|---|---|
| بینالنهرین | غرب ایران | دجله و فرات |
| سند | شرق ایران (پاکستان) | رود سند |
بیابانها: ربعالخالی بزرگترین بیابان ماسهای عربستان سعودی با وسعت حدود ۶۴۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۲.۵ برابر انگلستان)؛ و دشت کویر و دشت لوت در فلات ایران. این نواحی پست، گرم و خشکاند.
تعریف بیابان: جایی که بارندگی سالانهاش کمتر از ۵۰ میلیمتر و میزان تبخیر از بارش بیشتر باشد. در برخی بیابانها گاهی سالها یک قطره باران هم نمیبارد.
چهار نوع آبوهوای منطقه:
| نوع آبوهوا | ویژگی | نمونه |
|---|---|---|
| سرد کوهستانی | زمستان سرد، تابستان معتدل، بارش فراوان، پوشش گیاهی غنی | کوههای ایران و ترکیه |
| گرم و خشک | بارش کم، تبخیر زیاد، بیابانی | ربعالخالی، کویر، لوت |
| گرم و شرجی | گرما همراه با رطوبت بالا (نزدیکی دریا) | سواحل خلیج فارس و دریای عمان |
| مدیترانهای | زمستان معتدل و پرباران، تابستان گرم و خشک | سواحل مدیترانه (لبنان، سوریه) |
دقت کنید «گرم و خشک» با «گرم و شرجی» یکی نیست؛ تفاوتشان در رطوبت هوا است.
مشکل بزرگ منطقه: کمبود آب شیرین، که گاهی موجب اختلاف و نزاع میان کشورها بر سر منابع آبی رودخانهها شده است.
ویژگیهای انسانی
جنوب غربی آسیا یکی از نخستین کانونهای تمدنی جهان است؛ تمدنهای باستانی ایران و بینالنهرین هزاران سال قدمت دارند. اقوام گوناگونی مانند ایرانیان، عربها، ترکها، کردها و بلوچها در آن زندگی میکنند و پرجمعیتترین کشورهایش پاکستان، ایران، افغانستان و عربستان هستند.
چهار زبان پرگویشور منطقه: عربی (عربستان، عراق، سوریه، لبنان، امارات و…)، فارسی (ایران، افغانستان، تاجیکستان)، ترکی (ترکیه، آذربایجان) و اردو (پاکستان).
دین: این منطقه کانون ظهور ادیان توحیدی جهان است و هر سه دین الهی بزرگ — یهودیت، مسیحیت و اسلام — در آن ظهور کردهاند. بیش از ۹۰ درصد مردم منطقه مسلماناند و این منطقه قلب تمدن اسلامی بهشمار میرود.
فعالیتهای اقتصادی
دسته اول — وابسته به نفت: اکثر کشورهای منطقه ذخایر عظیم نفت و گاز دارند اما اقتصادشان به صادرات نفت وابسته است و در مقابل ماشینآلات، مواد غذایی، دارو و کالاهای مصرفی وارد میکنند. عربستان سعودی نمونه ویژه است؛ علاوه بر نفت، از محل مراسم حج و سفر میلیونها زائر درآمد هنگفتی به دست میآورد.
دسته دوم — تنوع اقتصادی: ترکیه از بزرگترین مقصدهای گردشگری جهان است و امارات (دبی) مرکز تجارت جهانی.
دسته سوم — ایران: ایران با تکیه بر کشاورزی، صنایع پتروشیمی و فولاد، ترانزیت (بهخاطر موقعیت جغرافیایی ممتاز)، گردشگری و اقتصاد دانشبنیان (تجهیزات پزشکی، نانوفناوری، سلولهای بنیادی، صنایع نظامی) پیشرفتهای قابل توجهی داشته است.
اقتصاد دانشبنیان: اقتصادی که پایه آن دانش، فناوری و نوآوری است، نه فروش منابع خام.
دسته چهارم — توسعهنیافته: کشورهایی مانند عراق و افغانستان به دلیل جنگ، اشغال نظامی و نبود امنیت نتوانستهاند پیشرفت اقتصادی داشته باشند.
نکته مهم: داشتن نفت فراوان همیشه به معنای اقتصاد قوی نیست. وابستگی شدید به یک منبع درآمد («اقتصاد تکمحصولی») یک ضعف است، چون با نوسان قیمت جهانی نفت، کل اقتصاد کشور دچار بحران میشود.
منطقه راهبردی چیست؟
منطقه راهبردی (استراتژیک) به منطقهای جغرافیایی گفته میشود که به دلایل سیاسی، اقتصادی، مذهبی یا نظامی اهمیت و ارزش ویژهای داشته باشد. چنین مناطقی همواره کانون توجه قدرتهای بزرگ بودهاند.
جنوب غربی آسیا سه دلیل راهبردی دارد:
۱. موقعیت جغرافیایی — کانون اتصال سه قاره. این منطقه در تقاطع آسیا، اروپا و افریقا است و آبراهههای مهمی دریاها را به هم وصل میکنند:
| تنگه | موقعیت | دریاهایی که وصل میکند |
|---|---|---|
| بُسفر | ترکیه | دریای سیاه ← دریای مرمره |
| داردانل | ترکیه | دریای مرمره ← دریای مدیترانه |
| هرمز | ایران–امارات | خلیج فارس ← دریای عمان |
| بابالمندب | یمن | دریای سرخ ← خلیج عدن ← اقیانوس هند |
چرا دسترسی به دریا مهم است؟ چون حملونقل دریایی بسیار ارزانتر از جادهای است؛ یک کامیون حداکثر ۱۰۰ تن بار میبرد، اما یک کشتی صدها هزار تن.
۲. انبار انرژی جهان. حدود ۲/۳ ذخایر نفتی و ۱/۳ ذخایر گازی جهان در این منطقه است و بخش بزرگی از آن در خلیج فارس قرار دارد. کشورهای عمده صادرکننده نفت: عربستان سعودی، ایران، عراق، کویت و امارات. همین وابستگی صنعت جهان باعث میشود قدرتهای بزرگ بخواهند بر منطقه کنترل داشته باشند.
۳. کانون جهان اسلام. مکه و مدینه، مقدسترین شهرهای مسلمانان، در این منطقهاند و هر سال میلیونها نفر برای حج و زیارت گرد هم میآیند. راهپیمایی اربعین در کربلا یکی از بزرگترین تجمعات انسانی جهان است. سازمان اکو (ECO) هم در سال ۱۳۴۱ میان ایران، پاکستان و ترکیه تأسیس شد و اکنون ۱۰ عضو دارد.
چرا این منطقه پرتنش است؟
۱. طمع قدرتهای بزرگ: منابع انرژی عظیم و مسیرهای دریایی حیاتی، منطقه را برای کشورهای صنعتی غرب جذاب کرده و آنها در کشورهای وابسته پایگاه نظامی ساختهاند.
۲. حکومتهای غیرمردمی: برخی کشورها به شیوه پادشاهی و موروثی اداره میشوند و مردم نقش مؤثری ندارند؛ چنین کشورهایی در برابر فشار بیگانگان آسیبپذیرترند.
۳. جنگهای نیابتی: جنگ نیابتی جنگی است که در آن یک قدرت بزرگ بهجای درگیر شدن مستقیم، با حمایت سیاسی، مالی یا تسلیحاتی از یک گروه یا کشور دیگر، آنها را وارد جنگ میکند تا هزینه و تلفات خودش را کم کند.
۴. رژیم صهیونیستی اسرائیل که با حمایت آمریکا و انگلیس در قلب جهان اسلام تأسیس شده است.
مهمترین جنگهای منطقه: حمله شوروی به افغانستان (۱۳۵۸)، جنگ تحمیلی عراق علیه ایران (۱۳۵۹)، حمله آمریکا و انگلیس به عراق (۱۳۶۹)، حمله آمریکا به افغانستان (۱۳۸۰) و اشغال نظامی عراق (۱۳۸۲).
جایگاه ایران در منطقه
- دومین کشور پرجمعیت و دومین کشور وسیع جنوب غربی آسیا
- مقام چهارم در ذخایر نفتی و مقام اول در ذخایر گازی منطقه
- سواحل ایران در خلیج فارس و دریای عمان از اروندرود تا تنگه هرمز و از آنجا تا بندر گَواتِر بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر امتداد دارد.
- جزیرههای مهم: خارک (نفتی)، کیش و قشم (تجاری)، لارک، الوان، تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی (راهبردی). این جزایر اهمیت سهگانه دارند: استخراج نفت، بازرگانی و نظامی.
- تنگه هرمز یک آبراهه بینالمللی است؛ طبق قوانین بینالملل همه کشورها حق دارند کشتیهایشان از آن عبور کند.
- انقلاب اسلامی الگویی برای مردم منطقه شد تا علیه ظلم داخلی و سلطه خارجی بپا خیزند، و ایران از مردم مظلوم، بهویژه فلسطین، حمایت میکند.
- ایران پس از انقلاب در نانو، سلول بنیادی، تجهیزات پزشکی و صنایع نظامی پیشرفتهای چشمگیری داشته است.
مسئله فلسطین
مسئله فلسطین فقط یک مسئله قومی یا منطقهای نیست؛ یک مسئله بشری و جهانی است. چهار دلیل اهمیت آن:
۱. مهد ادیان الهی: محل زندگی پیامبران و دارای اماکن مقدس برای مسلمانان، مسیحیان و یهودیان؛ مسجدالاقصی، قبله اول مسلمانان، در همین سرزمین است.
۲. موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد: فلسطین در تقاطع سه قاره آسیا، افریقا و اروپا قرار دارد.
۳. هدف استکباری در قلب جهان اسلام: مقابله با هر دولت اسلامی مقتدری که در آینده شکل بگیرد.
۴. کنترل آبراهه حیاتی: مسیر دریای مدیترانه ← دریای سرخ ← اقیانوس هند از کنار فلسطین میگذرد.
صهیونیسم یک جریان فکری-سیاسی متجاوز است که هدفش تأسیس و تداوم دولت اسرائیل است. صهیونیستها فقط در فلسطین نیستند؛ سرمایهداران بزرگی هستند که در کشورهایی مانند آمریکا نفوذ دارند. نکته مهم: صهیونیسم با یهودیت یکی نیست؛ یهودیان فراوانی در جهان از صهیونیسم بیزارند.
فرایند اشغال فلسطین تدریجی بود: خرید فریبکارانه زمینهای فلسطینیها ← مسلح شدن صهیونیستهای مهاجر ← جنگ داخلی و اعلام تجزیه فلسطین (۱۹۴۷) ← تصرف بخشهای جدید فلسطین ← تصرف بخشهایی از مصر، سوریه و اردن.
در دهههای اخیر مقاومت ابتکار عمل را از دست دشمن گرفته است: جنگ ۳۳ روزه حزبالله لبنان، جنگ ۲۲ روزه مردم فلسطین و عملیات طوفانالاقصی (مهر ۱۴۰۲). انتفاضه هم به قیام مردمی فلسطینیها در داخل سرزمینهای اشغالی علیه اشغالگران گفته میشود.
مقیاس نقشه
مقیاس خطی یک خطکش با اعداد است که نشان میدهد هر قسمت چند کیلومتر روی زمین است. مقیاس عددی (کسری) مانند ۱:۵۰٬۰۰۰ یعنی هر ۱ سانتیمتر روی نقشه برابر ۵۰٬۰۰۰ سانتیمتر روی زمین است.
فرمول: فاصله روی نقشه × عدد مقیاس = فاصله واقعی به سانتیمتر. برای تبدیل: ۱۰۰ سانتیمتر = ۱ متر و ۱۰۰۰ متر = ۱ کیلومتر.
نمونه سؤال
سؤال: نقشهای با مقیاس ۱:۲۵۰٬۰۰۰ داریم. فاصله دو شهر روی این نقشه ۸ سانتیمتر اندازهگیری شده است. فاصله واقعی این دو شهر چند کیلومتر است؟
پاسخ: ۸ × ۲۵۰٬۰۰۰ = ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ سانتیمتر؛ تقسیم بر ۱۰۰ میشود ۲۰٬۰۰۰ متر؛ تقسیم بر ۱۰۰۰ میشود ۲۰ کیلومتر.
سؤال: کدام گزینه جفت درست «جلگه — رود شکلدهنده آن» را نشان میدهد؟
۱) جلگه سند — رودهای دجله و فرات
۲) جلگه بینالنهرین — رود سند
۳) جلگه بینالنهرین — رودهای دجله و فرات
۴) جلگه ربعالخالی — رود سند
پاسخ: گزینه ۳. جلگه بینالنهرین در غرب ایران را رودهای دجله و فرات ساختهاند و جلگه سند در شرق ایران (پاکستان) را رود سند. گزینههای ۱ و ۲ جفتها را جابهجا کردهاند و گزینه ۴ اصلاً نادرست است، چون ربعالخالی یک بیابان است، نه جلگه.