قارۀ آمریکا و قارۀ قیانوسیه (هشتم)
بخش اول: قارهٔ آمریکا
موقعیت و ساختار کلی
قارهٔ آمریکا از قطب شمال تا نزدیکی قطب جنوب کشیده شده — یعنی تقریباً تمام طول زمین را می‌پوشاند. این قاره در واقع دو خشکی بزرگ است که با یک باریکهٔ زمینی به هم وصل شدهاند:
| بخش | موقعیت | ویژگی کلی |
|---|---|---|
| آمریکای شمالی | بالا | صنعتی و توسعه‌یافته |
| آمریکای مرکزی | باریکهٔ واسط | پل ارتباطی دو بخش |
| آمریکای جنوبی | پایین | منابع غنی، در حال توسعه |
کانال پاناما در آمریکای مرکزی حفر شده و دو اقیانوس اطلس و آرام را به هم وصل میکند؛ پیش از آن کشتی‌ها باید تمام آمریکای جنوبی را دور می‌زدند. دقت کن که این کانال سازه‌ای انسان‌ساز است، نه طبیعی — مثل کانال سوئز.
ناهمواری‌ها: یک الگوی تکراری
جالب‌ترین نکته این است که الگوی یکسانی در آمریکای شمالی و جنوبی تکرار میشود:
الف) چین‌خوردگی‌های جوان — سمت غرب: رشته‌کوه راکی (روشوز) در آمریکای شمالی و رشته‌کوه آند در آمریکای جنوبی، هر دو در غرب قاره و در امتداد سواحل اقیانوس آرام. چون این مناطق روی گسل‌های فعال قرار دارند، آتشفشان و زمین‌لرزه در آنها رایج است؛ آمریکای مرکزی و جزایر آنتیل هم به همین دلیل لرزه‌خیزند.
ب) توده‌های کوهستانی قدیمی — سمت شرق: آپالاش در شرق آمریکای شمالی و تودهٔ برزیل در شرق آمریکای جنوبی؛ هر دو پیر و فرسایش‌یافته و کم‌ارتفاع — مثل «اروپای پیر».
ج) جلگهها — میانه: جلگهٔ پهناور مرکزی که رود میسیسیپی ساخته، و جلگه‌های آمازون و پارانا در جنوب. این جلگهها از آبرفت رودها پدید آمده‌اند و به همین دلیل حاصلخیزند.
آب و هوا
چون قاره از قطب تا قطب کشیده شده، تمام انواع آب‌وهوا در آن یافت میشود: قطبی و سرد (شمال آمریکای شمالی، بیشتر کانادا)، معتدل اقیانوسی (سواحل دو اقیانوس)، گرم و مرطوب استوایی (آمریکای مرکزی و حوضهٔ آمازون) و بیابانی (بیابان نوادا در شمال و آتاکاما در جنوب).
جنگل‌های آمازون نتیجهٔ مستقیم آب‌وهوای گرم و مرطوب نزدیک استواست. بیابان آتاکاما در شیلی یکی از خشک‌ترین نقاط زمین است، چون کوه‌های آند مانع رسیدن رطوبت اقیانوس آرام به آن سوی کوه میشوند؛ به این پدیده «سایهٔ بارانی» می‌گویند.
رودها
میسیسیپی از رودهای طولانی جهان است، از چند ایالت آمریکا می‌گذرد، به خلیج مکزیک میریزد و نقش مهمی در کشتیرانی داشته است.
آمازون پرآبترین رود جهان است — آبش از مجموع ده رود پرآب دنیا بیشتر است؛ از میان جنگل‌های استوایی می‌گذرد و به اقیانوس اطلس میریزد. این دو را اشتباه نگیر: میسیسیپی طولانی، آمازون پرآبترین.
جمعیت و ترکیب نژادی
حدود ۱۵٪ جمعیت جهان در آمریکا زندگی می‌کنند؛ تراکم بیشتر در جلگه‌های حاصلخیز و شهرهای ساحلی است.
- سرخپوستان (بومیان): ساکنان اصلی آمریکا پیش از ورود اروپاییان؛ کشتار مهاجمان باعث شد امروز جمعیت بسیار کمی از آنها بماند.
- سیاه‌پوستان: نوادگان بردگان آفریقایی که در دوران استعمار (۱۵۰۰ تا ۱۸۰۰ م) به اجبار آورده شدند. تبعیض نژادی هنوز از مشکلات اساسی آمریکاست.
- سفیدپوستان: اروپاییان مهاجر که اکثریت جمعیت را ساختند.
- دورگه‌ها: حاصل اختلاط نژادها، به‌ویژه در آمریکای لاتین.
زبان، فرهنگ و دین
| منطقه | زبان غالب | نام دیگر |
|---|---|---|
| آمریکای شمالی | انگلیسی | آمریکای آنگلوساکسون |
| آمریکای مرکزی و جنوبی | اسپانیولی / پرتغالی | آمریکای لاتین |
چرا «لاتین»؟ چون ریشهٔ هر دو زبان اسپانیولی و پرتغالی، لاتین (زبان روم باستان) است. برزیل تنها کشور بزرگ آمریکای لاتین است که پرتغالی صحبت میکند، چون مستعمرهٔ پرتغال بود.
دین: بیشتر مردم قاره مسیحی‌اند؛ در آمریکای شمالی پروتستان و در آمریکای لاتین کاتولیک غالب است. مسلمانان هم در سراسر قاره جمعیت قابل توجهی دارند.
اقتصاد: تضاد بزرگ درون یک قاره
آمریکای شمالی (ایالات متحده و کانادا) جزء پیشرفته‌ترین اقتصادهای جهان است. کشاورزی صنعتی و تجاری دارد و بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکنندهٔ گندم و ذرت جهان است؛ صادراتش شامل تجهیزات صنعتی، ماشین‌آلات، خودرو، مواد شیمیایی و کالاهای الکترونیکی است. با این حال طبق آمار خود آمریکا، این کشور بزرگ‌ترین بدهکار جهان است و بیش از ۴۰ میلیون نفر گرسنه دارد — یعنی پیشرفت اقتصادی لزوماً با عدالت اجتماعی همراه نیست.
پنج دلیل پیشرفت آمریکای شمالی:
۱. دانش و سرمایهٔ مهاجران اروپایی که مهارت و فناوری با خود آوردند.
۲. منابع طبیعی فراوان: معادن، زمین‌های وسیع، رودهای پرآب و آب‌وهوای مناسب.
۳. دوری از جنگ جهانی دوم: اروپا ویران شد، آمریکا نه — فرصتی طلایی برای جلو افتادن.
۴. جانشینی قدرت‌های استعماری اروپا در کنترل منابع کشورهای مستعمره.
۵. جذب متخصصان از سراسر جهان («فرار مغزها») — سود برای کشور مقصد، ضرر برای کشور مبدأ.
آمریکای لاتین از نظر منابع بسیار غنی است اما از آمریکای شمالی عقب مانده. دلایل: استعمار اروپاییان و غارت منابع، حکومتهای استبدادی و وابسته به بیگانه، و وابستگی به صادرات مواد خام به‌جای محصولات فرآوریشده. برزیل، آرژانتین و کوبا قهوه و نیشکر صادر می‌کنند و برزیل یک‌سوم قهوهٔ جهان را تولید میکند.
تاریخ: پیش و پس از کلمب
پیش از ورود اروپاییان، آمریکا بستر تمدن‌های بزرگ بود: آزتک‌ها در مکزیک، مایاها در آمریکای مرکزی و اینکاها در پرو. این تمدن‌ها معماری، ریاضیات، تقویم و سازمان‌های اجتماعی پیچیده داشتند.
در اواخر قرن پانزدهم، پادشاه اسپانیا کریستف کلمب را فرستاد تا با رفتن به سمت غرب و دور زدن زمین به هند برسد. کلمب به سرزمینی رسید که نمی‌دانست آمریکاست؛ چون گمان می‌کرد به هند رسیده، بومیان را «هندی» (سرخ‌پوست) نامید — نامی که تا امروز مانده اما از اساس اشتباه است. این قاره بعدها به نام دریانورد ایتالیایی آمریکو وسپوس «آمریکا» نامیده شد.
پیامدهای استعمار: بومیان بی‌سلاح به بردگی گرفته شدند، اموالشان غارت شد، کشتار گسترده رخ داد و بردگان آفریقایی برای کار در معادن و مزارع آورده شدند.
شهرها: نیویورک پرجمعیت‌ترین شهر آمریکا و مرکز سازمان ملل متحد و محل مجسمهٔ آزادی است.
بخش دوم: استرالیا و اقیانوسیه
موقعیت و ساختار
استرالیا و اقیانوسیه کوچک‌ترین و کم‌جمعیت‌ترین قارهٔ مسکونی جهان است؛ در منتهی‌الیه جنوب‌شرقی آسیا، در نیمکرهٔ جنوبی، از غرب به اقیانوس هند و از شرق به اقیانوس آرام محدود میشود.
دربارهٔ «اقیانوسیه» دو دیدگاه هست: طبق دیدگاه اول، استرالیا به‌علاوهٔ جزایر اقیانوس آرام یک قاره به نام اقیانوسیه است؛ طبق دیدگاه دوم، استرالیا خودش قاره‌ای مستقل است. در هر حال استرالیا سرزمین اصلی این قاره است. در شرق آن ۲۰ تا ۳۰ هزار جزیره پراکنده است که مهم‌ترینشان نیوزیلند (زالند نو) است.
ویژگی‌های طبیعی
استرالیا تقریباً سرزمینی هموار است: غرب فلات‌ها و بیابان‌ها، مرکز جلگهٔ آبرفتی ساختهٔ رود ماریدارلینگ (که به خلیج استرالیای جنوبی میریزد) و شرق رشته‌کوه‌های نسبتاً مرتفع به موازات ساحل اقیانوس آرام. بزرگ‌ترین بیابانش ویکتوریا با حدود ۳۵۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع است.
صخرهٔ مرجانی بزرگ: در شمال‌شرقی استرالیا (سمت اقیانوس آرام) بزرگ‌ترین صخرهٔ مرجانی دنیا قرار دارد. مرجان‌ها موجودات زنده‌ای هستند که فقط در آب‌های گرم، کم‌عمق و آفتابی زندگی می‌کنند. این صخره بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر طول دارد و تنها سازهٔ موجودات زنده است که از فضا دیده میشود.
آیِرز راک (اولورو): صخره‌ای ماسه‌ای در مرکز استرالیا با ۹ کیلومتر طول و ۳۴۳ متر ارتفاع؛ بزرگ‌ترین تکه‌سنگ جهان و مقدس نزد بومیان.
نیوزیلند برخلاف استرالیای هموار کوهستانی است؛ رشته‌کوه آلپ جنوبی ستون فقرات آن است و چون روی گسل‌های فعال قرار دارد، زمین‌لرزه در آن رایج است.
حیوانات نمادین: کانگورو نماد استرالیا (حدود ۶۳ گونه از این جانور کیسه‌دار در آنجا هست) و کیوی، مرغ نوک‌درازی که پرواز نمی‌کند، نماد نیوزیلند. جانوران کیسه‌دار مانند کانگورو، کوآلا و وامبات مختص استرالیا هستند — نتیجهٔ میلیون‌ها سال جدا بودن این سرزمین از سایر قاره‌ها.
جمعیت، فرهنگ و اقتصاد
استرالیا با وسعت ۷٬۶۸۶٬۸۵۰ کیلومتر مربع (حدود ۴٫۵ برابر ایران) تنها حدود ۲۰ میلیون نفر جمعیت دارد؛ یعنی تراکم بسیار پایین. دلیلش این است که بخش بزرگی از کشور بیابان است و جمعیت عمدتاً در نوار باریک سواحل جنوب‌شرقی متمرکز شده است.
تاریخ استعمار: دریانورد انگلیسی جیمز کوک در سال ۱۷۷۰ پا به استرالیا و نیوزیلند گذاشت. اروپاییان پس از ورود — درست مانند آمریکا — بومیان را به بند کشیدند و به نسل‌کشی آنها پرداختند. استرالیا تا سال ۱۹۰۱ مستعمرهٔ رسمی انگلیس بود و امروز هم استرالیا و نیوزیلند زیر نظر پادشاهی انگلیس اداره میشوند. بومیان استرالیا را آبوریجین می‌نامند و امروز درصد بسیار کمی از جمعیت‌اند.
زبان و دین: زبان رسمی هر دو کشور انگلیسی و دین غالب مسیحیت است. به ملت‌هایی که زبان رسمی‌شان انگلیسی است آنگلوساکسون می‌گویند؛ این فرهنگ از انگلستان به استرالیا، نیوزیلند، آمریکا و کانادا رسیده است.
اقتصاد: هر دو کشور جزء پیشرفتهٔ صنعتی جهان‌اند. استرالیا از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گندم است و گوشت و پشم از مهم‌ترین صادرات این دو کشورند. سیدنی و ملبورن مراکز صنعتی اصلی‌اند و صنایع مهمشان کشتی‌سازی و صنایع شیمیایی است؛ معادن ذغال‌سنگ، آهن، طلا و اورانیوم هم فراوان است. دلیل پیشرفت این قاره، مانند آمریکای شمالی، سرمایه و فناوریِ مهاجران اروپایی بوده است.
نمونه سؤال
سؤال: پاسخ پرسش‌های «الف»، «ب» و «ج» را به ترتیب در کدام گزینه می‌یابید؟
- الف) کدام رشته‌کوه در غرب آمریکای جنوبی، در امتداد اقیانوس آرام، قرار دارد؟
- ب) رود میسیسیپی در نهایت به کدام آب‌راه میریزد؟
- ج) کدام کشور بزرگ آمریکای لاتین، برخلاف بقیه، پرتغالی‌زبان است؟
۱) الف: آند، ب: خلیج مکزیک، ج: برزیل
۲) الف: راکی، ب: اقیانوس اطلس، ج: آرژانتین
۳) الف: آند، ب: اقیانوس آرام، ج: برزیل
۴) الف: آپالاش، ب: خلیج مکزیک، ج: کلمبیا
پاسخ: گزینهٔ ۱. الف) رشته‌کوه آند در غرب آمریکای جنوبی و در امتداد اقیانوس آرام کشیده شده است (راکی معادل آن در آمریکای شمالی است). ب) میسیسیپی از چند ایالت آمریکا می‌گذرد و به خلیج مکزیک میریزد. ج) برزیل به‌خاطر استعمار پرتغال تنها کشور بزرگ پرتغالی‌زبان آمریکای لاتین است.
اشتباه‌های رایج
خیلی‌ها فکر می‌کنند «آمریکای لاتین» فقط آمریکای جنوبی است؛ ولی آمریکای مرکزی را هم دربر می‌گیرد — هر منطقه‌ای از مکزیک تا آرژانتین که اسپانیولی یا پرتغالی صحبت میکند.
خیلی‌ها آمازون را طولانیترین رود جهان می‌دانند؛ ولی رکورد آمازون پرآبترین بودن است و طولانیترین رود جهان معمولاً نیل دانسته میشود.
خیلی‌ها فکر می‌کنند «اقیانوسیه» نام دیگر «استرالیا» است؛ ولی اقیانوسیه به مجموع استرالیا و هزاران جزیرهٔ پراکندهٔ اقیانوس آرام گفته میشود.
خیلی‌ها فکر می‌کنند استرالیا و نیوزیلند از نظر ناهمواری شبیه‌اند؛ ولی استرالیا عمدتاً هموار و بیابانی است و نیوزیلند کوهستانی و لرزه‌خیز.