Q: آمیب با محیط تماس مستقیم دارد، اما در انسان بسیاری از یاختهها در عمق بدناند. الف) چرا آمیب برای رساندن مواد به دستگاه گردش نیاز ندارد؟ ب) اجزای دستگاه گردش مواد انسان را نام ببرید و نقش کلی آن را توضیح دهید.

پاسخ کامل: الف) آمیب تکیاختهای است و سطح یاختهاش مستقیماً با محیط تماس دارد؛ بنابراین میتواند مواد لازم را از محیط بگیرد و مواد زائد را به آن پس بدهد. ب) دستگاه گردش مواد از قلب، رگها و خون تشکیل شده است. خون اکسیژن و مواد مغذی را به یاختههای دور از سطح میرساند، کربندیاکسید و مواد زائد را میگیرد و میان دستگاههای گوارش، تنفس و دفع ارتباط برقرار میکند. کجا بخوانم: درسنامهٔ «علوم تجربی هفتم فصل چهاردهم» — بخشِ «۱. چرا به دستگاه گردش مواد نیاز داریم؟» نکته مهم: دستگاه گردش مواد در جانداران پریاختهای واسطهٔ تبادل مواد میان یاختهها و محیط است.

Q: خون کماکسیژن از انگشت پا به سوی ششها حرکت میکند. الف) مسیر آن را از سیاهرگهای پا تا رسیدن به ششها، با نام رگها و حفرههای قلب، به ترتیب بنویسید. ب) توضیح دهید چرا سرخرگ ششی با وجود حمل خون کماکسیژن همچنان سرخرگ نامیده میشود.

پاسخ کامل: الف) خون از سیاهرگهای پا به بزرگ سیاهرگ زیرین، سپس به دهلیز راست و بطن راست میرسد؛ از آنجا از راه سرخرگ ششی به ششها میرود تا کربندیاکسید را دفع و اکسیژن دریافت کند. ب) نام سرخرگ و سیاهرگ به جهت حرکت خون نسبت به قلب مربوط است. سرخرگ ششی خون را از بطن راست دور و به ششها میبرد، پس سرخرگ است؛ روشن یا تیرهبودن خون معیار نامگذاری این رگ نیست. کجا بخوانم: درسنامهٔ «علوم تجربی هفتم فصل چهاردهم» — بخشِ «۳. گردش خون: دو مسیر جداگانه» نکته مهم: سرخرگ خون را از قلب دور میکند و سیاهرگ آن را به قلب بازمیگرداند؛ رنگ خون معیار نیست.

Q: کدام گزینه دربارهٔ رگهای تاجی (کرونر) قلب درست است؟

رگهای تاجی بخشی از گردش عمومی هستند که اکسیژن را به بافت ماهیچهای قلب میرسانند. — «رگهای تاجی بخشی از گردش عمومی هستند که اکسیژن را به بافت ماهیچهای قلب میرسانند.» درست است چون رگهای تاجی از شاخههای آئورت (بزرگترین سرخرگ گردش عمومی) منشعب میشوند و خون اکسیژندار را به خود بافت قلب میرسانند. «رگهای تاجی خون را مستقیماً از دهلیز چپ دریافت میکنند.» رد میشود زیرا خون داخل حفرههای قلب مستقیماً وارد بافت قلب نمیشود؛ رگهای تاجی خون را از آئورت (پس از خروج از بطن چپ) میگیرند. «انسداد رگهای تاجی باعث اختلال در گردش عمومی میشود نه صرفاً آسیب به قلب.» رد میشود چون انسداد رگهای تاجی مستقیماً باعث سکتهٔ قلبی (مرگ بخشی از بافت قلب) میشود؛ اگرچه در پی آن گردش عمومی هم مختل میشود، اما آسیب اولیه به قلب است. «رگهای تاجی فقط در دیوارهٔ بطن چپ وجود دارند.» رد میشود زیرا رگهای تاجی در سطح تمام حفرههای قلب (دهلیزها و بطنها) پراکندهاند. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانشآموز ممکن است تصور کند خون داخل حفرههای قلب، بافت قلب را تغذیه میکند، در حالی که تغذیهٔ قلب از طریق رگهای تاجی جداگانه انجام میشود.

Q: کدام گزینه دربارهٔ سرخرگ ششی درست است؟

سرخرگ ششی خون را از بطن راست به ششها میبرد. — «سرخرگ ششی خون را از بطن راست به ششها میبرد.» درست است، زیرا این رگ از بطن راست خارج شده و خون را به سمت ششها میبرد. «سرخرگ ششی خون روشن (اکسیژندار) حمل میکند.» رد میشود چون خون داخل سرخرگ ششی تیره است (هنوز اکسیژنگیری نکرده). «سیاهرگهای ششی خون تیره (کماکسیژن) دارند.» رد میشود زیرا سیاهرگهای ششی خون روشن (اکسیژندار) را از ششها به دهلیز چپ برمیگردانند. «تمام سرخرگهای بدن خون روشن دارند.» رد میشود چون سرخرگ ششی استثناست و خون تیره دارد. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانشآموز قاعدهٔ کلی «سرخرگ = خون روشن» را بدون توجه به استثنای سرخرگ ششی به کار میبرد.

Q: کدام گزینه دربارهٔ یاختههای خونی نادرست است؟

یاختههای سفید بیشترین درصد یاختههای خونی را تشکیل میدهند. — «یاختههای سفید بیشترین درصد یاختههای خونی را تشکیل میدهند.» نادرست است زیرا یاختههای قرمز (گلبول قرمز) حدود ۴۵٪ حجم خون را تشکیل میدهند (بیشترین درصد) در حالی که یاختههای سفید درصد بسیار کمتری دارند. «پلاکتها هسته ندارند و وظیفهٔ انعقاد خون را بر عهده دارند.» درست است، پلاکتها هسته ندارند و در انعقاد خون نقش دارند. «یاختههای قرمز بالغ انسان برای حمل اکسیژن هسته ندارند.» درست است، نداشتن هسته فضای بیشتری برای هموگلوبین فراهم میکند. «پلاسما شامل آب، قند، نمک و پروتئین است و حدود ۵۵٪ حجم خون را دارد.» درست است، پلاسما ۵۵٪ خون را تشکیل میدهد. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانشآموز ممکن است گمان کند یاختههای سفید به دلیل فراوانی در تصاویر، بیشترین تعداد را دارند، در حالی که گلبول قرمز بسیار بیشتر است.

Q: کدام گزینه دربارهٔ دریچههای قلب نادرست است؟

هر چهار دریچهٔ قلب از جنس بافت ماهیچهای هستند. — «هر چهار دریچهٔ قلب از جنس بافت ماهیچهای هستند.» نادرست است زیرا دریچهها از بافت پوششی ساخته شدهاند، نه ماهیچهای. «دریچهٔ سهلختی بین دهلیز راست و بطن راست قرار دارد.» درست است. «دریچهٔ دولختی (میترال) بین دهلیز چپ و بطن چپ است.» درست است. «دریچههای سینی بین بطنها و سرخرگهای بزرگ قرار دارند.» درست است. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانشآموز ممکن است به اشتباه فکر کند چون قلب ماهیچهای است، دریچهها هم از همان جنس هستند، در حالی که دریچهها یک لایهٔ پوششی چینخوردهاند.

Q: کدام یک از موارد زیر جزو وظایف خون در بدن انسان محسوب نمیشود؟

تولید هورمونهای رشد توسط بدن — «تولید هورمونهای رشد» جزو وظایف خون محسوب نمیشود، زیرا تولید هورمون بر عهدهٔ غدد درونریز بدن است؛ خون تنها نقش حملونقلِ هورمونهای تولیدشده را بر عهده دارد، نه ساختن آنها. «انتقال گازهای تنفسی (O_2 و CO_2)» رد میشود، زیرا این دقیقاً یکی از وظایف اصلی و شناختهشدهٔ خون است. «دفاع از بدن در برابر میکروبها» رد میشود، زیرا یاختههای سفید خون این وظیفه را بر عهده دارند و بخشی از نقشهای خون محسوب میشود. «تنظیم دمای بدن» رد میشود، زیرا خون با توزیع گرما در سراسر بدن به تنظیم دما کمک میکند و این هم یکی از وظایف شناختهشدهٔ آن است. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانشآموز میان «حملکردن» و «تولیدکردن» خلط میکند و تصور میکند چون هورمون در خون جریان دارد، پس خون خودش سازندهٔ آن است؛ در حالیکه خون فقط ناقل هورمونهاست.

Question 1

آمیب با محیط تماس مستقیم دارد، اما در انسان بسیاری از یاخته‌ها در عمق بدن‌اند. الف) چرا آمیب برای رساندن مواد به دستگاه گردش نیاز ندارد؟ ب) اجزای دستگاه گردش مواد انسان را نام ببرید و نقش کلی آن را توضیح دهید.

Accepted Answer

پاسخ کامل:
الف) آمیب تک‌یاخته‌ای است و سطح یاخته‌اش مستقیماً با محیط تماس دارد؛ بنابراین می‌تواند مواد لازم را از محیط بگیرد و مواد زائد را به آن پس بدهد.
ب) دستگاه گردش مواد از قلب، رگ‌ها و خون تشکیل شده است. خون اکسیژن و مواد مغذی را به یاخته‌های دور از سطح می‌رساند، کربن‌دی‌اکسید و مواد زائد را می‌گیرد و میان دستگاه‌های گوارش، تنفس و دفع ارتباط برقرار می‌کند.

کجا بخوانم:
درسنامهٔ «علوم تجربی هفتم _ فصل چهاردهم» — بخشِ «۱. چرا به دستگاه گردش مواد نیاز داریم؟»

نکته مهم:
دستگاه گردش مواد در جانداران پر‌یاخته‌ای واسطهٔ تبادل مواد میان یاخته‌ها و محیط است.

Question 2

قلب چهار حفره دارد و دریچه‌ها جریان خون را یک‌طرفه می‌کنند. الف) دهلیزها و بطن‌ها را از نظر جایگاه و نقش مقایسه کنید. ب) چرا بسته‌شدن دریچه‌ها در مسیر میان حفره‌ها برای گردش مؤثر خون ضروری است؟

Accepted Answer

پاسخ کامل:
الف) دو دهلیز در بخش بالایی و دو بطن در بخش پایینی قلب قرار دارند. دهلیزها خون را دریافت می‌کنند و به بطن‌ها می‌فرستند؛ بطن‌ها با انقباض خون را به سرخرگ‌ها می‌رانند.
ب) دریچه‌ها مانع برگشت خون می‌شوند و جریان را در جهت مناسب نگه می‌دارند. اگر خون هنگام انقباض بطن‌ها به دهلیز بازگردد، خون کمتری به سرخرگ‌ها فرستاده می‌شود و پمپاژ قلب کارایی لازم را ندارد.

کجا بخوانم:
درسنامهٔ «علوم تجربی هفتم _ فصل چهاردهم» — بخشِ «۲. قلب»

نکته مهم:
دریچه‌ها با ایجاد جریان یک‌طرفه، حرکت خون را میان حفره‌ها و رگ‌ها سامان می‌دهند.

Question 3

خون کم‌اکسیژن از انگشت پا به سوی شش‌ها حرکت می‌کند. الف) مسیر آن را از سیاهرگ‌های پا تا رسیدن به شش‌ها، با نام رگ‌ها و حفره‌های قلب، به ترتیب بنویسید. ب) توضیح دهید چرا سرخرگ ششی با وجود حمل خون کم‌اکسیژن همچنان سرخرگ نامیده می‌شود.

Accepted Answer

پاسخ کامل:
الف) خون از سیاهرگ‌های پا به بزرگ سیاهرگ زیرین، سپس به دهلیز راست و بطن راست می‌رسد؛ از آنجا از راه سرخرگ ششی به شش‌ها می‌رود تا کربن‌دی‌اکسید را دفع و اکسیژن دریافت کند.
ب) نام سرخرگ و سیاهرگ به جهت حرکت خون نسبت به قلب مربوط است. سرخرگ ششی خون را از بطن راست دور و به شش‌ها می‌برد، پس سرخرگ است؛ روشن یا تیره‌بودن خون معیار نام‌گذاری این رگ نیست.

کجا بخوانم:
درسنامهٔ «علوم تجربی هفتم _ فصل چهاردهم» — بخشِ «۳. گردش خون: دو مسیر جداگانه»

نکته مهم:
سرخرگ خون را از قلب دور می‌کند و سیاهرگ آن را به قلب بازمی‌گرداند؛ رنگ خون معیار نیست.

Question 4

کدام گزینه دربارهٔ رگ‌های تاجی (کرونر) قلب درست است؟

Accepted Answer

رگ‌های تاجی بخشی از گردش عمومی هستند که اکسیژن را به بافت ماهیچه‌ای قلب می‌رسانند. — «رگ‌های تاجی بخشی از گردش عمومی هستند که اکسیژن را به بافت ماهیچه‌ای قلب می‌رسانند.» درست است چون رگ‌های تاجی از شاخه‌های آئورت (بزرگ‌ترین سرخرگ گردش عمومی) منشعب می‌شوند و خون اکسیژن‌دار را به خود بافت قلب می‌رسانند. «رگ‌های تاجی خون را مستقیماً از دهلیز چپ دریافت می‌کنند.» رد می‌شود زیرا خون داخل حفره‌های قلب مستقیماً وارد بافت قلب نمی‌شود؛ رگ‌های تاجی خون را از آئورت (پس از خروج از بطن چپ) می‌گیرند. «انسداد رگ‌های تاجی باعث اختلال در گردش عمومی می‌شود نه صرفاً آسیب به قلب.» رد می‌شود چون انسداد رگ‌های تاجی مستقیماً باعث سکتهٔ قلبی (مرگ بخشی از بافت قلب) می‌شود؛ اگرچه در پی آن گردش عمومی هم مختل می‌شود، اما آسیب اولیه به قلب است. «رگ‌های تاجی فقط در دیوارهٔ بطن چپ وجود دارند.» رد می‌شود زیرا رگ‌های تاجی در سطح تمام حفره‌های قلب (دهلیزها و بطن‌ها) پراکنده‌اند. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانش‌آموز ممکن است تصور کند خون داخل حفره‌های قلب، بافت قلب را تغذیه می‌کند، در حالی که تغذیهٔ قلب از طریق رگ‌های تاجی جداگانه انجام می‌شود.

Question 5

کدام گزینه دربارهٔ سرخرگ ششی درست است؟

Accepted Answer

سرخرگ ششی خون را از بطن راست به شش‌ها می‌برد. — «سرخرگ ششی خون را از بطن راست به شش‌ها می‌برد.» درست است، زیرا این رگ از بطن راست خارج شده و خون را به سمت شش‌ها می‌برد. «سرخرگ ششی خون روشن (اکسیژن‌دار) حمل می‌کند.» رد می‌شود چون خون داخل سرخرگ ششی تیره است (هنوز اکسیژن‌گیری نکرده). «سیاهرگ‌های ششی خون تیره (کم‌اکسیژن) دارند.» رد می‌شود زیرا سیاهرگ‌های ششی خون روشن (اکسیژن‌دار) را از شش‌ها به دهلیز چپ برمی‌گردانند. «تمام سرخرگ‌های بدن خون روشن دارند.» رد می‌شود چون سرخرگ ششی استثناست و خون تیره دارد. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانش‌آموز قاعدهٔ کلی «سرخرگ = خون روشن» را بدون توجه به استثنای سرخرگ ششی به کار می‌برد.

Question 6

کدام گزینه دربارهٔ یاخته‌های خونی نادرست است؟

Accepted Answer

یاخته‌های سفید بیشترین درصد یاخته‌های خونی را تشکیل می‌دهند. — «یاخته‌های سفید بیشترین درصد یاخته‌های خونی را تشکیل می‌دهند.» نادرست است زیرا یاخته‌های قرمز (گلبول قرمز) حدود ۴۵٪ حجم خون را تشکیل می‌دهند (بیشترین درصد) در حالی که یاخته‌های سفید درصد بسیار کمتری دارند. «پلاکت‌ها هسته ندارند و وظیفهٔ انعقاد خون را بر عهده دارند.» درست است، پلاکت‌ها هسته ندارند و در انعقاد خون نقش دارند. «یاخته‌های قرمز بالغ انسان برای حمل اکسیژن هسته ندارند.» درست است، نداشتن هسته فضای بیشتری برای هموگلوبین فراهم می‌کند. «پلاسما شامل آب، قند، نمک و پروتئین است و حدود ۵۵٪ حجم خون را دارد.» درست است، پلاسما ۵۵٪ خون را تشکیل می‌دهد. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانش‌آموز ممکن است گمان کند یاخته‌های سفید به دلیل فراوانی در تصاویر، بیشترین تعداد را دارند، در حالی که گلبول قرمز بسیار بیشتر است.

Question 7

کدام گزینه دربارهٔ دریچه‌های قلب نادرست است؟

Accepted Answer

هر چهار دریچهٔ قلب از جنس بافت ماهیچه‌ای هستند. — «هر چهار دریچهٔ قلب از جنس بافت ماهیچه‌ای هستند.» نادرست است زیرا دریچه‌ها از بافت پوششی ساخته شده‌اند، نه ماهیچه‌ای. «دریچهٔ سه‌لختی بین دهلیز راست و بطن راست قرار دارد.» درست است. «دریچهٔ دولختی (میترال) بین دهلیز چپ و بطن چپ است.» درست است. «دریچه‌های سینی بین بطن‌ها و سرخرگ‌های بزرگ قرار دارند.» درست است. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانش‌آموز ممکن است به اشتباه فکر کند چون قلب ماهیچه‌ای است، دریچه‌ها هم از همان جنس هستند، در حالی که دریچه‌ها یک لایهٔ پوششی چین‌خورده‌اند.

Question 8

کدام یک از موارد زیر جزو وظایف خون در بدن انسان محسوب نمی‌شود؟

Accepted Answer

تولید هورمون‌های رشد توسط بدن — «تولید هورمون‌های رشد» جزو وظایف خون محسوب نمی‌شود، زیرا تولید هورمون بر عهدهٔ غدد درون‌ریز بدن است؛ خون تنها نقش حمل‌ونقلِ هورمون‌های تولیدشده را بر عهده دارد، نه ساختن آن‌ها. «انتقال گازهای تنفسی (O_2 و CO_2)» رد می‌شود، زیرا این دقیقاً یکی از وظایف اصلی و شناخته‌شدهٔ خون است. «دفاع از بدن در برابر میکروب‌ها» رد می‌شود، زیرا یاخته‌های سفید خون این وظیفه را بر عهده دارند و بخشی از نقش‌های خون محسوب می‌شود. «تنظیم دمای بدن» رد می‌شود، زیرا خون با توزیع گرما در سراسر بدن به تنظیم دما کمک می‌کند و این هم یکی از وظایف شناخته‌شدهٔ آن است. تلهٔ تستی این سؤال این است که دانش‌آموز میان «حمل‌کردن» و «تولیدکردن» خلط می‌کند و تصور می‌کند چون هورمون در خون جریان دارد، پس خون خودش سازندهٔ آن است؛ در حالی‌که خون فقط ناقل هورمون‌هاست.

رگ	محل اتصال	نوع خون
بزرگ سرخرگ آئورت	بطن چپ	روشن — به بدن
سرخرگ ششی	بطن راست	تیره — به شش‌ها
بزرگ سیاهرگ‌های زبرین و زیرین	دهلیز راست	تیره — از بدن
سیاهرگ‌های ششی	دهلیز چپ	روشن — از شش‌ها

ویژگی	سرخرگ	سیاهرگ	مویرگ
جهت خون	از قلب به اندام	از اندام به قلب	رابط این دو
ضخامت دیواره	ضخیم	نازک‌تر	یک لایه بافت پوششی
خاصیت ارتجاعی	زیاد	کمتر	ندارد
نقش اصلی	انتقال خون	بازگرداندن خون	تبادل مواد

قلب، خون و گردش خون (علوم هفتم)

خلاصه‌ی درسنامه

فصل 14 (علوم تجربی هفتم)

چرا به دستگاه گردش مواد نیاز داریم؟

قلب

دو مسیر گردش خون

سه نوع رگ

نبض و فشار خون

خون

چند نکتهٔ خوب برای دانستن

تله‌های رایج

نمونه سؤال

سؤال تستی

نمونه سؤال تشریحی

مباحث مرتبط

ادامه‌ی این مبحث رو ببین

ویژگی	گردش عمومی	گردش ششی
شروع از	بطن چپ	بطن راست
مقصد	تمام بدن	شش‌ها
خون خروجی از قلب	روشن	تیره
خون برگشتی به قلب	تیره	روشن
رگ خروجی	آئورت	سرخرگ ششی
رگ برگشتی	بزرگ سیاهرگ‌ها	سیاهرگ‌های ششی

نوع	وظیفه
یاخته‌های قرمز	انتقال گازهای تنفسی ( $O_2$ ادامهٔ فرمول را افقی ببین و $CO_2$ ادامهٔ فرمول را افقی ببین)
یاخته‌های سفید	دفاع از بدن در برابر میکروب‌ها
گِرده (پلاکت‌ها)	انعقاد خون و جلوگیری از هدررفتن خون