مقابله با حوادث (هفتم)
این مبحث دو درس را در بر میگیرد: اول اینکه وقتی حادثه‌ای رخ می‌دهد، آدم‌ها و سازمان‌ها چطور به کمکِ هم می‌روند؛ و بعد اینکه جامعه با ابزارِ بیمه چگونه خودش را از پیش برای حادثه آماده میکند.
حادثه چیست؟
حادثه رویدادی ناگهانی و غیرمنتظره است که زندگیِ افراد را مختل میکند. حوادث می‌توانند طبیعی باشند (زلزله، سیل، بیماریِ واگیردار) یا انسانی (جنگ، تصادف). مهم‌ترین ویژگی‌شان این است که خبر نمی‌کنند — هیچ‌کس دقیقاً نمی‌داند کِی و کجا رخ می‌دهند، و همین غیرمنتظره‌بودن آسیب‌پذیریِ انسان‌ها را بیشتر میکند. جنگِ تحمیلی، زلزلهٔ بم، زلزلهٔ آذربایجان، سیلِ گلستان و بیماریِ کرونا نمونه‌هایی‌اند که ایرانیان با همدلی به آنها پاسخ دادند.
همدلی و همیاری
این دو مفهوم دو مرحلهٔ پشتِ‌سرِ هم‌اند و نباید با هم اشتباه شوند:
| مفهوم | تعریف | ماهیت |
|---|---|---|
| همدلی | خود را جای فردِ آسیب‌دیده گذاشتن و احساسات و شرایطِ او را درک کردن | درونی — احساسی |
| همیاری | پس از درکِ وضعیتِ فردِ حادثه‌دیده، به کمکِ او شتافتن | بیرونی — عملی |
همدلی پیش‌نیازِ همیاری است: کسی که واقعاً دردِ دیگری را حس میکند، انگیزهٔ کمک پیدا میکند. خداوند همدلی و انسان‌دوستی را در سرشتِ انسان‌ها قرار داده؛ یعنی این حس فطری است، نه چیزی که از بیرون یاد بگیریم.
کمک به آسیب‌دیدگان فقط یک کارِ خوبِ اختیاری نیست: هم حکمِ اخلاقی دارد و هم در برخی موارد الزامِ قانونی. اگر کسی توانایی کمک داشته باشد و کوتاهی کند — مثلاً مصدومی را در جادّه رها کند و برود — قانون با او برخورد میکند.
پشتوانهٔ دینی
- آیهٔ ۳۲ سورهٔ مائده: هر کس جانِ یک نفر را نجات دهد، مانندِ آن است که جانِ همهٔ مردم را نجات داده باشد. یعنی ارزشِ هر انسان با ارزشِ تمامِ بشریت برابر است.
- آیهٔ ۱۹ سورهٔ ذاریات: «و فی أموالهم حقٌّ للسائل و المحروم» — در اموالِ آنان حقی برای سائل و محروم بود. یعنی بخشی از داراییِ انسان‌ها در اصل متعلق به محرومان است؛ کمک‌کردن دادنِ حقِ دیگری است، نه لطف.
- حدیثِ امام رضا (ع): هر کس اندوهی را از مؤمنی برطرف کند، خداوند در روزِ قیامت اندوهش را برطرف خواهد کرد.
دایرهٔ مسئولیت از مرزها فراتر می‌رود
مسئولیتِ ما فقط در برابرِ هم‌وطنانمان نیست. این دایره سه سطح دارد: همسایه و همکلاسی ← هموطن ← همهٔ انسانهای مظلومِ جهان. کتاب به مردمِ فلسطین در برابرِ حملاتِ رژیمِ اشغالگر و به مردمِ آسیا و آفریقا در برابرِ خشکسالی، فقر و جنگ اشاره میکند.
مؤسسه‌های امدادرسان
| مؤسسه | وظیفهٔ اصلی |
|---|---|
| سازمانِ مدیریتِ بحران | هماهنگیِ کلیِ عملیات در حوادث |
| جمعیتِ هلال احمر | امداد، اسکانِ موقت، کمک‌های اولیه |
| سازمانِ آتش‌نشانی | اطفاءِ حریق، نجات از حوادثِ ساختمانی |
| اورژانس | امدادِ پزشکیِ فوری |
| نیروی انتظامی | برقراریِ نظم و امنیت در منطقهٔ حادثه |
| بسیج و گروه‌های جهادی | کمک‌رسانیِ سریع با نیروی مردمی |
هلال احمر از نزدیک
هلال احمر یک سازمانِ بین‌المللی، غیردولتی و داوطلبانه است که در حوادثِ طبیعی، بیماری‌ها و جنگ‌ها فعالیت میکند. در کشورهای مسلمان نامش هلال احمر است و در سایرِ کشورها صلیب سرخ؛ تفاوتشان فقط در نماد است.
در حوادث: کمک‌های اولیه به مجروحان، انتقالِ مصدومان به بیمارستان، برپاییِ چادرهای اسکانِ موقت، و جمع‌آوری و توزیعِ کمک‌های مردمی. در شرایطِ عادی: تلاش برای صلح و دوستی، حفظِ محیط زیست، و آموزشِ امداد و نجات به داوطلبان.
سه اصلِ بنیادی‌اش را حتماً بلد باش:
۱. انسانیت: هدف فقط کمک به انسان‌هاست، بدونِ هیچ انگیزهٔ دیگری.
۲. بی‌طرفی: به همهٔ مجروحان و آسیب‌دیدگان کمک میکند، بدونِ توجه به نژاد، ملیت، زبان یا دین.
۳. داوطلبانه‌بودن: پاداش و حقوقی دریافت نمی‌کند.
نکتهٔ ظریف: بی‌طرفی برای هلال احمر فقط یک آرمانِ اخلاقی نیست، شرطِ عملیِ کارکردن است. در جنگ هر دو طرف مجروح دارند؛ اگر هلال احمر جانبِ یک طرف را بگیرد، طرفِ مقابل دیگر اجازهٔ دسترسی به مجروحانش را نمی‌دهد. دانش‌آموزان و دانشجویان هم می‌توانند داوطلبانه عضوِ سازمانِ جوانانِ هلال احمر شوند؛ طرحِ «دادرس» (دانش‌آموزِ آماده در روزهای سخت) یکی از برنامه‌های آموزشیِ همین سازمان است.
سعدی همین مفهوم را قرن‌ها پیش با تصویری ادبی گفته است: «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند / که در آفرینش ز یک گوهرند»؛ اگر یک عضوِ بدن درد بگیرد، کلِ بدن آرام نمی‌ماند.
بیمه — آماده‌شدن پیش از حادثه
خسارت‌های کوچک را شاید بتوان با پس‌اندازِ شخصی جبران کرد، اما خسارت‌های بزرگ — آتش‌گرفتنِ خانه، بستریِ طولانی در بیمارستان — از توانِ مالیِ بیشترِ آدم‌ها خارج است. راه‌حل بیمه است: جمعی از افراد هر کدام مبلغِ کوچکی می‌پردازند، پول‌ها در یک صندوقِ مشترک جمع میشود، و هر کس دچارِ حادثه شد از همان صندوق کمک میگیرد. ایدهٔ اصلیِ بیمه تقسیمِ خطر میانِ همه است، به‌جای اینکه یک نفر تمامِ ضرر را تنها تحمل کند.
بیمه یک قرارداد میانِ دو طرف است:
| طرف | نقش |
|---|---|
| بیمه‌گر (مؤسسهٔ بیمه) | در قبالِ دریافتِ حق بیمه، تعهد می‌دهد خسارت‌های مشخصی را جبران کند |
| بیمه‌شونده (بیمه‌گذار) | حق بیمه می‌پردازد و در صورتِ بروزِ حادثه، خسارت دریافت میکند |
حق بیمه: مبلغی که بیمه‌شونده به‌صورتِ منظم (ماهانه یا سالانه) به بیمه‌گر می‌پردازد تا از مزایای بیمه بهره‌مند شود. همهٔ مؤسسه‌های بیمه در ایران زیرِ نظرِ بیمهٔ مرکزیِ جمهوری اسلامی ایران کار می‌کنند؛ این نهاد قوانین را تدوین میکند، بر عملکردِ مؤسسه‌ها نظارت دارد و از حقوقِ بیمه‌شوندگان محافظت میکند.
انواع بیمه
از نظرِ الزامِ قانونی دو دسته‌اند: اجباری (بیمهٔ شخصِ ثالثِ خودرو، بیمهٔ تأمینِ اجتماعیِ کارگران) و اختیاری (بیمهٔ عمر، بیمهٔ منازلِ مسکونی). از نظرِ نوعِ خدمات هم تنوعِ زیادی دارند: بیمهٔ بهداشت و درمان، بیمهٔ بیکاری، بیمهٔ از کارافتادگی، بیمهٔ بدنهٔ خودرو، بیمهٔ آتشسوزی، بیمهٔ روستاییان و بیمهٔ دانش‌آموزی.
بیمهٔ شخصِ ثالثِ خودرو: اگر راننده‌ای با خودروی دیگری تصادف کند و خسارت بزند، بیمه‌گر موظف است خسارتِ آن شخصِ سوم را بپردازد. این بیمه اجباری است و باید سالانه تجدید شود؛ نداشتنش تخلفِ قانونی است و جریمه دارد.
بیمهٔ تأمینِ اجتماعیِ کارگران: کارفرما موظف است همهٔ کارمندان و کارگرانش را بیمه کند. نکتهٔ مهم: کارگر نمی‌تواند با کارفرما توافق کند که بیمه نشود — این الزامی قانونی است و رضایتِ طرفین آن را باطل نمی‌کند؛ کارفرمای متخلف جریمه میشود. پوششِ این سازمان شاملِ بیمهٔ درمانی، بیکاری، از کارافتادگی، مستمریِ بازنشستگی و کمک‌هزینهٔ ایامِ بارداری است.
بیمهٔ دانش‌آموزی: ابتدای هر سالِ تحصیلی والدین مبلغی می‌پردازند؛ بیمه‌شونده دانشآموز است، بیمه‌گر مؤسسه‌ای که مدرسه با آن قرارداد دارد، و پوشش شاملِ حوادثِ طولِ همان سالِ تحصیلی است.
ریشهٔ فکریِ بیمه در آموزه‌های اسلامی
شهید مطهری در «داستانِ راستان» نقل میکند که امام علی (ع) پیرمردی مسیحی را دید که نابینا شده و گدایی می‌کرد. وقتی فهمید او در جوانی کار کرده اما اکنون ذخیره‌ای ندارد، فرمود بر عهدهٔ حکومت و اجتماع است که تا زنده است او را سرپرستی کند و از بیت‌المال به او مستمری بدهند. پیامش دقیقاً منطقِ بیمه است: کسی که در دورانِ توانایی به جامعه خدمت کرده، در دورانِ ناتوانی حق دارد از جامعه حمایت بگیرد — و امام (ع) این حق را حتی برای یک غیرمسلمان قائل شد، یعنی حقی انسانی است نه مذهبی.
امدادگر و کمک‌های اولیه
امدادگر کسی است که آموزش‌های لازم را دیده و در موقعِ لزوم به کمکِ آسیب‌دیدگان می‌شتابد. کمک‌های اولیه کمک‌هایی است که پیش از رساندنِ مصدوم به مراکزِ درمانی انجام میشود تا وضعیتِ او بدتر نشود. مستمری هم یعنی مبلغی که به‌عنوانِ کمک‌هزینهٔ زندگی به فردِ نیازمند پرداخت میشود.
کمیتهٔ بین‌المللیِ صلیب سرخ یک سازمانِ انسان‌دوستانهٔ مستقل است که به هیچ دولتی وابسته نیست، حدود ۱۵۰ سال پیش تأسیس شده، مرکزش شهرِ ژنو در سوئیس است و در کشورهای مختلف — از جمله ایران — نمایندگی دارد.
تله‌های رایج
۱. یکی‌گرفتنِ همدلی و همیاری. همدلی درونی و احساسی است، همیاری بیرونی و عملی؛ و ترتیبشان هم مهم است.
۲. «کمک به آسیب‌دیده کاملاً اختیاری است» — نه؛ در بسیاری موارد الزامِ قانونی هم دارد.
۳. «بی‌طرفیِ هلال احمر یعنی بی‌تفاوتی» — دقیقاً برعکس: یعنی کمک به همهٔ طرف‌ها بدونِ تبعیض.
۴. «بیمه یعنی پس‌اندازِ شخصی» — نه؛ منطقش تقسیمِ ریسک در یک صندوقِ مشترک است، نه ذخیرهٔ جداگانه برای هر نفر.
۵. جابه‌جا گرفتنِ بیمه‌گر و بیمه‌شونده. بیمه‌گر تعهدِ جبرانِ خسارت می‌دهد؛ بیمه‌شونده حق بیمه می‌پردازد.
یک نمونه سؤال با پاسخ
سؤال: کارفرمایی به کارگرش می‌گوید: «به‌جای بیمهٔ تأمینِ اجتماعی، هر ماه ۲۰۰ هزار تومان بیشتر حقوق می‌دهم و بیمه‌ات نمی‌کنم.» کارگر هم قبول میکند. این توافق از نظرِ قانونی چه وضعیتی دارد؟
۱) کاملاً قانونی است، چون هر دو طرف راضی‌اند.
۲) باطل و غیرقانونی است؛ بیمهٔ تأمینِ اجتماعی یک الزامِ قانونی است و با توافقِ طرفین کنار گذاشته نمی‌شود.
۳) قانونی است، چون کارگر پولِ بیشتری میگیرد و ضرر نمی‌کند.
۴) فقط در صورتِ تأییدِ بیمهٔ مرکزی قانونی میشود.
پاسخ: گزینهٔ ۲. درس صریح می‌گوید کارگر نمی‌تواند با کارفرما توافق کند که بیمه نشود؛ کارفرمایی که کارگرش را بیمه نکند جریمه میشود، حتی اگر خودِ کارگر راضی بوده باشد. رضایتِ طرفین یک قانونِ اجباری را باطل نمی‌کند.
فراتر از کتاب
منطقِ آماریِ بیمه. بیمه روی یک واقعیت بنا شده: همه همزمان دچارِ حادثه نمی‌شوند. اگر ۱۰۰۰ نفر هر کدام ۱۰۰ هزار تومان بدهند، صندوق ۱۰۰ میلیون تومان دارد؛ اگر آن سال فقط ۱۰ نفر خسارت ببینند، به هر کدام تا ۱۰ میلیون می‌رسد. همین است «تقسیمِ ریسک».
چرا بعضی بیمه‌ها اجباری‌اند؟ چون افرادِ جوان و سالم معمولاً فکر می‌کنند «برای من اتفاقی نمی‌افتد» و بیمه نمی‌شوند؛ اما اگر حادثه‌ای پیش بیاید، ممکن است به دیگران هم خسارت بزنند و توانِ پرداخت نداشته باشند. بیمهٔ اجباری از کلِ جامعه محافظت میکند.