سرزمین ما، کاوش در گذشته های دور (هفتم)
این مبحث دو موضوع را کنار هم میگذارد: اول اینکه میراث فرهنگی چیست و چطور با علم تاریخ و باستانشناسی آن را میشناسیم، و دوم اینکه انسان در سرزمین ما چگونه از غارنشینی به تمدن رسید.
میراث فرهنگی چیست؟
میراث یعنی ارث؛ هر چیزی که از گذشتگان و نیاکان به ما رسیده است.
میراث فرهنگی: همهٔ آثار ارزشمندی که به فرهنگ، تمدن و هویت یک ملت مربوط میشود. این آثار حاصل فکر، ابتکار، زندگی و تلاش مردمی است که در گذشته زیستهاند.
میراث فرهنگی دو دسته است:
| نوع | تعریف | نمونه |
|---|---|---|
| ملموس (مادی) | آثاری که قابل لمس و مشاهدهاند | ظرف، سکه، کتیبه، فرش، کتاب قدیمی، بناهای تاریخی، مساجد |
| ناملموس (غیرمادی) | آثاری که جنبهٔ معنوی یا رفتاری دارند | اعتقادات، دستاوردهای علمی و هنری، زبان، آداب و رسوم، مشاهیر |
هر دو نوع به یک اندازه مهماند. از بین رفتن زبان یا آدابورسوم یک قوم هم مثل تخریب یک بنای تاریخی، از دست دادن میراث است.
میراث فرهنگی به همهٔ مردم یک کشور تعلق دارد؛ پس همه موظفاند در حفظ آن بکوشند. ایران به دلیل قدمت چندهزارساله و بودنِ یکی از قدیمیترین سکونتگاههای بشری، میراث بسیار غنیای دارد. پیش از انقلاب اسلامی، بخشی از آثار باستانی و گنجینههای هنری ایران در آغاز کاوشهای باستانشناسی به دست برخی کشورها — بهویژه فرانسه، انگلیس و آمریکا — به غارت رفت.
علم تاریخ و مورخ
علم تاریخ: مطالعهٔ زندگی انسانها در گذشته. آشنایی با گذشته کمک میکند زمان حال را بهتر بفهمیم، چون زندگی ما با زندگی انسانهای گذشته پیوند دارد و میتوانیم از تجربهٔ آنها برای بهبود زندگی امروز استفاده کنیم.
امیرالمؤمنین (ع) در نهجالبلاغه میفرمایند: «از حوادث گذشتهٔ تاریخ برای آینده عبرت بگیر؛ که بعضی حوادث روزگار مشابه یکدیگرند.» یعنی تاریخ فقط روایت گذشته نیست، ابزاری برای تصمیمگیری بهتر در آینده است.
مورخ: کسی که دربارهٔ زندگی انسانها و رویدادهای گذشته مطالعه و تحقیق میکند. او از کتابها و نوشتهها، کتیبهها، ابزار و وسایل زندگی، بناهای تاریخی، سکهها، سلاحها و سنگنگارهها استفاده میکند؛ شواهد را با دقت میسنجد تا به واقعیت پی ببرد و بعد نظرش را بیان میکند.
نکتهٔ مهم: نظر مورخان قطعی و ثابت نیست و با کشف شواهد و مدارک تازه ممکن است تغییر کند.
مورخ کارش را با پرسش شروع میکند: چه اتفاقی افتاده؟ در چه زمانی؟ در کجا؟ چه کسانی شرکت داشتهاند؟ علت یا علتهای این رویداد چه بوده؟ و چگونه میتوان از آن برای حال و آینده استفاده کرد؟ این پرسشها مورخ را از «چه اتفاقی افتاد» به «چرا» و «چه درسی» میرسانند.
باستانشناسی
باستانشناس: کسی که بناها و اشیای باقیمانده از گذشته را کشف و مطالعه میکند. مورخان از یافتههای باستانشناسان هم استفاده میکنند.
باستانشناسان با دو روش حدس میزنند جایی آثار باستانی دارد: مطالعهٔ منابع تاریخی (خواندن متون، نقشهها و گزارشهای قدیمی) و دیدن شواهد ظاهری (آثاری که روی زمین نمایاناند). گاهی هم آثار بهطور اتفاقی بر اثر فعالیتهای کشاورزی، عمرانی یا پدیدههای طبیعی از دل زمین بیرون میآیند.
در مرحلهٔ حفاری، خاک با حوصله لایهبرداری میشود، از هر شیء بلافاصله عکس و فیلم تهیه میشود و سپس اشیا با دقت بررسی میشوند. چرا لایهبرداری با حوصله؟ چون هر لایهٔ خاک نشانهٔ یک دورهٔ زمانی است و حفاری بیدقت، اطلاعات ترتیب زمانی آثار را برای همیشه نابود میکند. برخی بناها مانند تختجمشید و طاق بستان روی سطح زمیناند، ولی بخش زیادی از آثار زیر خاک یا در اعماق آب قرار دارند — مثل تمدن جیرفت در کرمان و مردان نمکی در زنجان (اجسادی که نمک آنها را هزاران سال حفظ کرده است).
موزه و وزارت میراث فرهنگی
موزه: مکانی برای حفظ، نگهداری و نمایش آثار تاریخی باارزش. موزه سه کارکرد دارد: حفاظت (نگهداری آثار از آسیب، سرقت و فرسودگی)، پژوهش (فراهمکردن امکان مطالعه برای محققان) و آموزش عمومی (نمایش آثار به مردم). موزهها انواع گوناگون دارند: تاریخی، هنری، علوم طبیعی، نظامی و مردمشناسی.
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی متولی اصلی این کار در ایران است: معرفی فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی، حفظ و احیای میراث طبیعی و فرهنگی، توسعهٔ صنایع دستی و حمایت از گردشگری. اما دولت تنها مسئول نیست؛ همهٔ مردم باید با شناخت، معرفی و حمایت از میراث ملموس و ناملموس در این وظیفه سهیم باشند.
تقسیمبندی تاریخ ایران
مورخان تاریخ ایران را بر پایهٔ مهمترین رویداد — یعنی ورود اسلام — به دو دوره تقسیم کردهاند: ایران باستان (پیش از اسلام) و دورهٔ اسلامی (از سقوط ساسانیان و ورود مسلمانان تا امروز). خط زمان نموداری است که رویدادهای تاریخی را به ترتیب زمانی نشان میدهد.
از غارنشینی تا تمدن
دورهٔ غارنشینی (کوچنشینی): ابزارها از سنگ، چوب و استخوان ساخته میشد؛ غذا از راه شکار حیوانات و گردآوری خوراک تأمین میشد؛ مردم در غارها زندگی میکردند و پیوسته به دنبال غذا کوچ میکردند. یادگار این دوره سنگنگارهها است: نقاشی روی دیوارهٔ غارها و کوهها، مانند غار دوشه در لرستان و غار هوتو در بهشهر.
دورهٔ کشاورزی و یکجانشینی: انسان کشاورزی و اهلیکردن حیوانات را یاد گرفت. این تحول زنجیرهای از تغییرات ساخت: ساختن خانهٔ دائمی کنار رودخانهها ← تشکیل اولین روستاها؛ تولید و ذخیرهٔ غذای کافی ← دیگر همه مجبور به کشاورزی نبودند و تقسیم کار پیش آمد؛ تخصصیشدن کارها ← پیشرفت ابزارسازی و سفالگری (اختراع چرخ سفالگری و ظروف نقشدار)؛ رونق داد و ستد ← نیاز به ثبت و محاسبه و اختراع خط؛ افزایش جمعیت روستاها ← تبدیل روستا به شهر. نمونههای ایرانی: تپهٔ سیلک کاشان و تپهٔ حسنلو در آذربایجان غربی.
تمدن: مرحلهای از پیشرفت انسانی که همزمان این ویژگیها را دارد: خط، حکومت، قوانین و مقررات، عقاید مذهبی، معماری و شهرسازی و هنر، و تقسیم کار و تجارت.
سه تمدن کهن ایران
شهر سوخته: نزدیکی زابل در سیستان و بلوچستان، با قدمتی حدود ۵۰۰۰ سال، کنار رود هیرمند. نامش احتمالاً به این دلیل است که در اثر آتشسوزی از بین رفته. از آنجا قدیمیترین چشم مصنوعی دنیا، نخستین پویانمایی (انیمیشن) جهان (نقش بز روی ظرف سفالی که با چرخاندن ظرف حرکت میکند) و یک صفحهٔ بازی با نقش مار، مهره و قطعهای شبیه تاس به دست آمده است.
تمدن جیرفت: نزدیک شهر جیرفت کرمان، کنار هلیلرود؛ از کهنترین تمدنهای شرق. ظروف سنگی و مفرغی با نقش جانوران، یک زیگورات و کتیبههای آجری از آن کشف شده است. این کتیبهها احتمالاً یکی از قدیمیترین خطهای دنیا هستند و هنوز رمزگشایی نشدهاند — معمایی حلنشده در باستانشناسی ایران.
تمدن ایلام: در منطقهٔ شوش خوزستان، کنار رود کارون، با حدود ۳۰۰۰ سال دوام. مهمترین اثرش معبد چغازنبیل است؛ نوعی زیگورات ساختهشده از میلیونها خشت و هزاران آجر که حدود ۹۰ سال پیش کشف شد: مهندسانی که با هواپیما از آنجا میگذشتند تپهٔ مشکوکی دیدند و باستانشناسان را خبر کردند. لوحهای گلی حاوی قوانین پادشاهان ایلامی، ظروف سفالی، مجسمهها و مُهرها (اشیای کوچک با نقش حکشده برای امضا و اثبات هویت) هم از آثار ایلام است. ایلامیها چندخدایی بودند و مجسمهٔ خدایانشان را در معابد نگه میداشتند.
ظهور پیامبران الهی
جوامع باستانی با وجود پیشرفت در خط، معماری و تجارت، گرفتار ظلم و بیعدالتی حاکمان، بتپرستی و خرافات بودند. پیامبران در مناطق گوناگون ظهور کردند: حضرت نوح و حضرت ابراهیم (ع) در بینالنهرین (سرزمین میان دو رود دجله و فرات)، حضرت یوسف و حضرت موسی (ع) در مصر، حضرت عیسی (ع) در فلسطین و حضرت محمد (ص) در جزیرةالعرب. مأموریت مشترک همهشان یکی بود: هدایت مردم، مبارزه با ظلم و بیعدالتی، دعوت به توحید و فراخواندن به رفتار نیکو.
اشتباههای رایج
- میراث فرهنگی فقط بنا و شیء قدیمی نیست؛ میراث ناملموس مثل زبان و آدابورسوم هم به همان اندازه ارزشمند و در خطر فراموشی است.
- تاریخ یعنی فهمیدن «چرا» یک رویداد رخ داد، نه صرفاً حفظکردن اسمها و تاریخها.
- مورخ بیشتر با نوشتهها و اسناد کار میکند و باستانشناس با حفاری و بررسی میدانی؛ این دو مکمل هماند، اما یکی نیستند.
- روستا بهتنهایی تمدن نیست؛ تمدن نیازمند خط، حکومت، قوانین، معماری و تجارت بهصورت همزمان است.
- زیگورات با هرم مصر فرق دارد: زیگورات سازهای پلکانی و خشتی برای نیایش است، اما هرم سازهای سنگی و آرامگاه فرعونهاست.
نمونه سؤال
سؤال ۱: میراث فرهنگی را تعریف کنید، دو نوع آن را نام ببرید و برای هرکدام یک مثال بزنید.
پاسخ: میراث فرهنگی به همهٔ آثار ارزشمندی گفته میشود که به فرهنگ، تمدن و هویت یک ملت مربوط است. دو نوع دارد: میراث ملموس (مادی) مانند کتیبه یا سکه، و میراث ناملموس (غیرمادی) مانند زبان محلی یا آداب و رسوم.
سؤال ۲: زنجیرهٔ زیر را کامل کنید و توضیح دهید چرا هر حلقه به حلقهٔ بعدی رسید: «یادگیری کشاورزی ← ... ← تقسیم کار ← ... ← اختراع خط ← ... ← تمدن».
پاسخ: یادگیری کشاورزی ← تولید و ذخیرهٔ غذای کافی ← تقسیم کار ← تخصصیشدن مشاغل و رونق داد و ستد ← اختراع خط ← رشد جمعیت روستاها و شکلگیری شهر ← تمدن. وقتی انسان کشاورزی و اهلیکردن دام را یاد گرفت، غذا ذخیره شد و دیگر لازم نبود همه دنبال غذا باشند؛ پس بعضی به سفالگری و ابزارسازی پرداختند. تقسیم کار به تخصص و داد و ستد انجامید، داد و ستد نیاز به ثبت و محاسبه ساخت و خط اختراع شد؛ و با افزایش جمعیت، روستاها به شهر و سپس به تمدن تبدیل شدند.
سؤال ۳: زیگورات چیست و در کدام تمدنهای کهن ایران نمونهٔ آن دیده میشود؟
پاسخ: زیگورات بنایی خشتی و پلکانی است که در تمدنهای باستانی برای نیایش خدایان ساخته میشد. نمونههای ایرانی آن: معبد چغازنبیل در شوش (تمدن ایلام) و بنای پلکانی کشفشده در تمدن جیرفت.