گردشگری در ایران (هفتم)
این مبحث دو موضوع به‌هم‌پیوسته را با هم می‌آورد: اول اینکه گردشگری اصلاً یعنی چه و چرا مهم است، و دوم اینکه ایران چه جاذبه‌هایی برای گردشگران دارد و چطور باید از آنها محافظت کرد.
گردشگر کیست؟ زائر کیست؟
گردشگر کسی است که محل زندگی یا کار خود را به‌طور موقت ترک میکند و برای استراحت، گردش یا دیدن مکانهای تاریخی و طبیعی به سفر می‌رود. کلمهٔ «موقت» مهم است؛ کسی که برای همیشه جابه‌جا میشود، مهاجر است نه گردشگر.
زائر کسی است که به سفرهای زیارتی می‌رود و هدفش معنوی و مذهبی است. زائر در واقع دسته‌ای خاص از گردشگران است؛ پس هر زائری گردشگر هم هست، اما هر گردشگری زائر نیست.
قرآن کریم هم انسان‌ها را به سیر و سفر در زمین و اندیشیدن دربارهٔ آفرینش خداوند و سرگذشت اقوام گذشته تشویق میکند (سورهٔ روم، آیهٔ ۴۲).
در گذشته تعداد مسافران خیلی کم بود. با پیشرفت وسایل حمل‌ونقل، ساخته‌شدن جاده‌ها، رشد اقتصادی و بیشترشدن وقت آزاد مردم، شمار گردشگران به‌شدت بالا رفت؛ تا جایی که امروز میلیون‌ها نفر در سراسر جهان سفر می‌کنند. در ایران هم تعداد سفرها در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته است.
انواع گردشگری
همهٔ مردم از سفر یک هدف ندارند. بر پایهٔ هدف سفر، گردشگری این دسته‌ها را دارد:
| نوع گردشگری | هدف اصلی | نمونه |
|---|---|---|
| تفریحی و استراحتی | آرامش و تفریح | سفر به ساحل یا کوه |
| زیارتی | دیدار اماکن مقدس | سفر به مشهد یا کربلا |
| تاریخی و فرهنگی | دیدن آثار تاریخی | سفر به اصفهان و شیراز |
| علمی و تخصصی | نمایشگاه و گردهمایی علمی | کنفرانس، بازدید صنعتی |
| طبیعتگردی | دیدن طبیعت بکر | جنگل، کویر، تالاب |
طبیعتگردی (اکوتوریسم): سفر به مناطق طبیعی برای گردش، استراحت یا مطالعه و تحقیق، بدون لطمه‌زدن به محیط زیست.
بومگردی: گردشگری‌ای که در آن مسافر در دل طبیعت یا روستا زندگی میکند، با فرهنگ محلی آشنا میشود و آداب‌ورسوم بومی را از نزدیک تجربه میکند — نه فقط از دور تماشا کردن.
چرا گردشگری مهم است؟
- آشنایی فرهنگی: گردشگران با پدیده‌های طبیعی، مکانهای مذهبی و تاریخی و آداب‌ورسوم مردم مناطق مختلف آشنا میشوند. این آشنایی سوءتفاهم‌های فرهنگی را کم و احترام متقابل میان ملت‌ها را بیشتر میکند.
- ایجاد اشتغال: هتل‌داری، آژانس‌های مسافرتی و فروش بلیت، حمل‌ونقل، فروش صنایع دستی، غذاها و شیرینی‌های محلی، راهنمایان گردشگری، عکاسی و تعمیرگاه‌های جادهای.
- افزایش درآمد منطقه: شغل بیشتر یعنی درآمد بیشتر برای مردم آن منطقه؛ پس گردشگری در توسعهٔ اقتصادی نقش کلیدی دارد.
- ایرانیان بر پایهٔ فرهنگ و ارزش‌های دینی خود با گردشگران خارجی با احترام و محبت برخورد می‌کنند و می‌کوشند آنها را با فرهنگ، تمدن و تاریخ ایران آشنا کنند.
نقشه؛ همراه همیشگی سفر
نقشهٔ گردشگری شهری مکانهای دیدنی تاریخی و مذهبی، هتلها و مهمان‌پذیرها، پارک‌ها، مراکز خرید، آژانس‌های هواپیمایی، ایستگاه‌های راه‌آهن و پایانه‌های مسافربری و پمپبنزینها را نشان میدهد.
نقشهٔ راه‌ها برای مسیریابی بین شهرهاست: جادههای اصلی و فرعی، رستوران‌ها، تعمیرگاهها، پمپبنزینها، نمازخانه‌ها و فاصلهٔ میان شهرها و روستاها.
راهنمای نقشه: بخشی از نقشه که معنی هر نماد و رنگ را توضیح میدهد؛ بدون آن نقشه قابل استفاده نیست.
مقیاس نقشه: نسبتی که نشان میدهد هر واحد روی نقشه برابر چه فاصله‌ای در واقعیت است. با مقیاس می‌توانیم فاصلهٔ واقعی دو نقطه را حساب کنیم.
جاذبه‌های گردشگری ایران
ایران تاریخی چندهزارساله، تنوع طبیعی چشمگیر و فرهنگ اسلامی غنی دارد. به همین دلیل سه نوع گردشگری در آن پررنگ است: زیارتی، تاریخی ـ فرهنگی و طبیعتگردی.
گردشگری زیارتی: بخش عمدهٔ سفرهای ایران زیارتی است. مردم برای زیارت مرقد پیامبران، امامان و امامزاده‌ها سفر می‌کنند. مساجد باشکوه ایران هم به دلیل معماری اسلامی زیبا برای زائران و گردشگران جذاب‌اند: مسجد امام و مسجد شیخ لطف‌الله در اصفهان، مسجد جامع یزد و مسجد گوهرشاد مشهد (با قدمتی حدود ۶۰۰ سال).
هر سال حدود ۱۷ میلیون زائر ایرانی و خارجی برای زیارت مرقد مطهر امام رضا (ع) به مشهد می‌روند. خودِ شهر مشهد هم به‌خاطر همین زیارت شکل گرفت: پس از شهادت امام رضا (ع) و دفن ایشان نزدیک شهر توس، رفت‌وآمد شیعیان باعث رونق و گسترش آن منطقه شد و کم‌کم شهر مشهد به وجود آمد.
مجموعهٔ آستان قدس رضوی فقط یک حرم نیست؛ از نظر معماری، تاریخی، علمی و فرهنگی هم بسیار مهم است. صحن انقلاب (صحن کهنه) قدیمی‌ترین صحن حرم با قدمتی حدود ۶۰۰ سال است و ضریح جدید امام رضا (ع) را استاد فرشچیان طراحی کرده است. شیخ بهایی و علامه محمدتقی جعفری در صحن‌های حرم آرمیده‌اند. این مجموعه موزه‌های متعددی دارد: موزهٔ قرآن (قرآن‌های نفیس روی پوست آهو)، موزهٔ سکه، موزهٔ صدف، موزهٔ سلاح و موزهٔ امام رضا (ع) با مدال‌های نخبگان و ورزشکاران؛ همچنین چند کتابخانهٔ بزرگ، مرکز درمانی و مهمان‌سرا. نقاره‌خانه از رسوم کهن حرم رضوی است: نقاره‌چی‌ها پیش از طلوع و غروب خورشید و در میلاد معصومان (ع) نقاره می‌زنند.
عتبات عالیات: مجموعهٔ آرامگاه‌های امامان شیعه در عراق، در شهرهای نجف، کربلا، کاظمین و سامرا که مدفن ۶ تن از امامان معصوم است. هر سال چند میلیون زائر ایرانی به عراق می‌روند و زائران زیادی هم از کشورهای مسلمان وارد ایران میشوند.
گردشگری تاریخی و میراث جهانی
ایران به دلیل تاریخ طولانی و تمدن‌های پی‌درپی، آثار فراوانی دارد: مساجد، کاروانسراها، کاخها، حمام‌ها، بازارها، پل‌ها، آرامگاه شاعران و دانشمندان، خانه‌های تاریخی و برج‌ها.
میراث جهانی فرهنگی: سازمان یونسکو بناها و آثار تاریخی بسیار ارزشمندی را که بی‌همتا یا استثنایی هستند، میراث فرهنگی جهانی اعلام میکند. معنایش این است که نه فقط کشور صاحب اثر، بلکه همهٔ کشورهای جهان موظف‌اند از آن محافظت کنند.
تختجمشید (پرسپولیس) بنایی عظیم با چندین کاخ و تالار به مساحت حدود ۱۲۵٬۰۰۰ متر مربع است. ساخت آن به فرمان داریوش اول هخامنشی آغاز شد و جانشینانش آن را به پایان رساندند. برای ساختش بهترین معماران، مهندسان، حجاران و نقاشان از سراسر امپراتوری به کار گرفته شدند؛ نخست تمام سطح زیربنا خاک‌برداری و با شن‌ریزه پر شد تا مقاوم شود؛ ستون‌های سنگی ۱۴ تا ۲۰ متری از شگفتی‌های معماری جهان باستان‌اند. سنگ‌ها را از کوه‌های دور و نزدیک می‌بریدند، با نیروی انسانی و گاری می‌آوردند و با داربست، قرقره و طناب نصب می‌کردند و بعد می‌تراشیدند و صیقل می‌دادند. کتاب درسی نکته‌ای مهم را یادآوری میکند: تختجمشید نشانهٔ هنر و ابتکار ایرانیان و مایهٔ افتخار ملی است، اما این کاخها در خدمت پادشاهانی ظالم بود که حقوق مردم را پایمال می‌کردند؛ شناخت تاریخ باید همراه با نگاه انتقادی باشد.
طبیعتگردی و حفاظت از محیط زیست
مکانهای طبیعتگردی عبارت‌اند از کوه‌ها، غارها، چشمه‌های آب معدنی، بیابان‌ها، جنگل‌ها، پناهگاه‌های حیات‌وحش و روستاها. غار حفره‌ای است که به‌طور طبیعی در سطح زمین و معمولاً در دامنهٔ کوه‌ها تشکیل میشود.
ایران به دلیل ناهمواری‌های متنوع (کوه، دشت، کویر، جنگل، ساحل) و آب‌وهواهای گوناگون، زیستگاه‌های بسیار متنوعی دارد و برخلاف بسیاری از کشورها، هر چهار فصل سال زیبایی خاص خود را دارد.
میراث زیستی جهانی: یونسکو مکان‌هایی مانند جنگل، کوه یا صحرا و گونه‌های بی‌نظیر گیاهی و جانوری را که پدیده‌های بی‌نظیر طبیعی‌اند، میراث زیستی جهانی اعلام میکند؛ این پدیده‌ها به همهٔ انسان‌های زمین تعلق دارند. کویر لوت با چشم‌اندازهای بی‌نظیرش نمونه‌ای از آن است.
گردشگری بی‌برنامه می‌تواند به طبیعت آسیب بزند: رهاکردن زباله و آلوده‌کردن رودخانه‌ها، آسیب به پوشش گیاهی و فرسایش خاک، آزار حیوانات و تخریب زیستگاه‌ها، و تخریب بناهای تاریخی بر اثر تردد زیاد.
پارک ملی: منطقه‌ای طبیعی زیر نظارت دولت که در آن بوته‌کنی، چرای دام و شکار ممنوع است، محیط امنی برای جانوران فراهم میشود و بخشی از آن به گردشگاه مسافران اختصاص می‌یابد؛ یعنی هم حفاظت و هم گردشگری کنترل‌شده. پارک ملی گلستان در استان‌های گلستان و خراسان شمالی، از بزرگ‌ترین پارک‌های ملی ایران است. در منطقهٔ حفاظت‌شده هم شکار و چرای دام ممنوع است، اما ورود گردشگر محدودتر است و هدف اصلی، حفظ محضِ طبیعت است.
راهنمای گردشگری: متخصصی که گردشگران را همراهی میکند، اطلاعات و جزئیات محل را در اختیارشان می‌گذارد و در هدایت مسافران مهارت دارد. او باید به حفاظت از محیط زیست پایبند باشد، به فرهنگ و باورهای مردم بومی احترام بگذارد و به مهارت‌های زبانی و تلفظ درست نام‌ها مسلط باشد.
اشتباه‌های رایج
- «گردشگر» و «زائر» یکی نیستند؛ زائر زیرمجموعه‌ای از گردشگران با انگیزهٔ معنوی است.
- اکوتوریسم یعنی دیدن طبیعت بکر با کمترین آسیب؛ بومگردی یعنی زندگی‌کردن در دل روستا و تجربهٔ مستقیم فرهنگ بومی.
- مقیاس نقشه یعنی نسبت فاصلهٔ روی نقشه به فاصلهٔ واقعی، نه اندازهٔ کاغذ نقشه.
- «میراث جهانی فرهنگی» برای آثار انسان‌ساخت است و «میراث زیستی جهانی» برای پدیده‌های طبیعی؛ هر دو را یونسکو ثبت میکند.
- پارک ملی به‌کلی روی گردشگر بسته نیست؛ آنچه ممنوع است شکار، چرای دام و بوته‌کنی است.
- عتبات عالیات فقط به آرامگاه امامان شیعه در عراق گفته میشود، نه به هر زیارتگاه مهمی.
نمونه سؤال
سؤال ۱: گردشگر و زائر چه تفاوتی دارند؟ برای هرکدام یک مثال بزنید.
پاسخ: گردشگر کسی است که به‌طور موقت محل زندگی یا کار خود را برای تفریح، دیدن آثار تاریخی یا طبیعت ترک میکند؛ مثال: سفر به شیراز برای دیدن تختجمشید. زائر کسی است که هدفش دیدار اماکن مقدس است؛ مثال: سفر به مشهد برای زیارت حرم امام رضا (ع). زائر زیرمجموعه‌ای از گردشگران با انگیزهٔ معنوی است.
سؤال ۲: روی یک نقشه، فاصلهٔ میان دو شهر A و B برابر ۴ سانتیمتر اندازهگیری شده است. مقیاس نقشه ۱ به ۲۰۰٬۰۰۰ است. فاصلهٔ واقعی دو شهر چند کیلومتر است؟
۱) ۴ کیلومتر ۲) ۸ کیلومتر ۳) ۴۰ کیلومتر ۴) ۸۰ کیلومتر
پاسخ: گزینهٔ ۲. مقیاس ۱:۲۰۰٬۰۰۰ یعنی هر ۱ سانتیمتر روی نقشه برابر ۲۰۰٬۰۰۰ سانتیمتر در واقعیت است. چون هر کیلومتر ۱۰۰٬۰۰۰ سانتیمتر است، ۲۰۰٬۰۰۰ ÷ ۱۰۰٬۰۰۰ = ۲ کیلومتر؛ پس هر سانتیمتر روی نقشه ۲ کیلومتر واقعی است و ۴ × ۲ = ۸ کیلومتر.