جامعه و اقتصاد ایران باستان (هفتم)

اوضاع اجتماعی _ اقتصادی ایران باستان (هفتم)

این مبحث دو روی یک سکه است: اینکه مردم ایران باستان چگونه زندگی می‌کردند و در چه طبقاتی جای می‌گرفتند، و اینکه اقتصاد این سرزمین بر چه پایه‌ای می‌چرخید.

خانواده؛ هستهٔ اولیهٔ جامعه

خانواده در ایران باستان پایه‌ای‌ترین نهاد اجتماعی بود و همهٔ ساختار جامعه روی آن بنا شده بود. ازدواج فقط یک امر شخصی نبود؛ یک تکلیف دینی و پیمان مقدس شمرده می‌شد. کسی که عمداً از ازدواج سر باز می‌زد گناهکار به حساب می‌آمد، و مردان تنها زمانی می‌توانستند مقام و منصب بگیرند که همسر داشته باشند. یعنی ازدواج‌نکردن هم گناه بود و هم راه پیشرفت اجتماعی را می‌بست.

پدر سرپرست خانواده بود و دو مسئولیت اصلی داشت: اجرای مراسم مذهبی خانواده و حفظ امنیت آن. جامعهٔ ایران باستان پدرسالار بود؛ یعنی قدرت، مالکیت و تصمیم‌گیری در دست پدران قرار داشت و این ساختار با باورهای دینی هم تقویت می‌شد.

ازدواج اغلب خویشاوندی و درون‌گروهی بود. دودمان یعنی خانوادهٔ گسترده با نسب مشترک. هدف از این نوع ازدواج سه چیز بود: حفظ خصوصیات دودمان، جلوگیری از خارج‌شدن ثروت و زمین از خانواده، و محکم‌ماندن پیوند خونی.

ایرانیان باستان برای فرزند پسر ارزش بیشتری قائل بودند، به دو دلیل: اقتصادی (پسر از نظر توان جسمی نقش بیشتری در کشاورزی، دامداری و ابزارسازی داشت) و سیاسی (سلطنت موروثی بود و از پدر به پسر می‌رسید؛ شاهی که پسر نداشت دچار بحران جانشینی می‌شد).

خانواده هم‌زمان سه نقش داشت:

• مرکز تولید اقتصادی: خانواده‌ها بیشتر نیازهای خود — خوراک، پوشاک و ابزار — را خودشان تأمین می‌کردند و زنان در نخ‌ریسی، پارچه‌بافی، قالی‌بافی و کشاورزی مشارکت داشتند. به این نوع اقتصاد اقتصاد معیشتی می‌گویند؛ یعنی تولید برای مصرف خود خانواده، نه برای فروش.
• مرکز آموزش حرفه‌ای: پدر شغل و حرفه‌اش را به پسر و مادر رسوم خانه‌داری را به دختر می‌آموخت.
• مرکز تربیت اخلاقی: ارزش‌هایی مانند راستگویی، امانت‌داری، میهن‌دوستی و وفای به عهد در خانواده آموزش داده می‌شد؛ همان ارزش‌هایی که با آموزه‌های زرتشتی هم هماهنگ بود.

یک رسم از همان دوره تا امروز مانده است: استفاده از آینه و شمعدان در مراسم ازدواج. آینه در آن زمان نماد راستی و صداقت در زندگی مشترک بود.

روستا، شهر و کوچ

مردم به سه شیوه زندگی می‌کردند: روستانشینی (کشاورزی و زندگی ثابت، شیوهٔ اکثریت مردم)، شهرنشینی (محل استقرار حاکمان و صنعتگران، اقلیت) و کوچ‌نشینی (قبایل سیار و دامدار، اقلیت).

شهرنشینی مسیری تدریجی طی کرد. پیش از ساسانیان شهرهای کمی وجود داشت و شهر بیشتر محل زندگی شاهان و مأموران حکومت بود. در دورهٔ ساسانیان فرمانروایان شهرهای زیادی ساختند، جمعیت شهری به‌طور چشمگیری بالا رفت و صنعتگران، بازرگانان و پیشه‌وران هم ساکن شهرها شدند. پیشه‌ور یعنی کسی که با دست و مهارت خود کالایی می‌سازد یا خدمتی ارائه می‌دهد، مثل نجار، آهنگر و خیاط.

نظام طبقاتی

نظام طبقاتی یک‌شبه پدید نیامد. مسیرش چنین بود: تقسیم کار اجتماعی پس از یکجانشینی ← دسته‌بندی مشاغل ← تشکیل امپراتوری‌های بزرگ ← تمرکز قدرت و ثروت در دست شاهان و مقامات ← پدیدآمدن اختلاف طبقاتی ← حقوق و امتیازات متفاوت برای طبقات. این نظام در دورهٔ ساسانیان به اوج خود رسید.

جامعه به دو طبقهٔ اصلی تقسیم می‌شد:

• بزرگان و اشراف: شاه و شاهزادگان، موبدان زرتشتی، فرماندهان نظامی و دبیران.
• عامهٔ مردم: بازرگانان، پیشه‌وران، کشاورزان و دامداران.

مهم‌ترین ویژگی این نظام بسته‌بودن آن بود: رفتن از یک طبقه به طبقهٔ دیگر تقریباً ناممکن بود. فرزند کشاورز تا ابد کشاورز می‌ماند و اشراف‌زاده همیشه اشراف‌زاده. این جدایی در لباس، محل زندگی، آتشکده و حتی آداب معاشرت دیده می‌شد؛ هرودوت، مورخ یونانی، نوشته است که عامهٔ مردم در کوچه ناچار بودند در برابر اشراف زانو بزنند.

موبدان زرتشتی نقشی دوگانه داشتند: خودشان جزو طبقهٔ بزرگان بودند، از اختلاف طبقاتی حمایت می‌کردند و در دستگاه حکومتی نفوذ زیادی داشتند. یعنی نظام طبقاتی هم از سوی حکومت و هم از سوی دین تأیید می‌شد و راه رسمی برای اعتراض وجود نداشت.

در برابر فقر عامهٔ مردم، زندگی شاهان بسیار پرتجمل بود. خسرو پرویز تاجی از طلای خالص با مرواریدهایی به بزرگی تخم گنجشک داشت؛ تاج آن‌قدر سنگین بود که آن را از سقف می‌آویختند و شاه زیرش می‌نشست. او شطرنجی با مهره‌های یاقوت و زمرد و تختی از عاج فیل با نرده‌های طلا و نقره داشت.

حکایت کفشگر و انوشیروان

در جریان جنگ با روم خزانهٔ ایران خالی شد. وزیر (بوذرجمهر) پیشنهاد داد از بازرگانان پول قرض کنند. یک کفشگر حاضر شد کمک کند، اما یک خواسته داشت: شاه اجازه دهد پسرش دبیر شود. انوشیروان رد کرد و گفت اگر پسر کفشگر دبیر شود، «آیین» یعنی نظم جامعه به هم می‌ریزد. فرستاده پول را برگرداند و کفشگر غمگین ماند.

این حکایت که فردوسی در شاهنامه آن را حفظ کرده، چند حقیقت را نشان می‌دهد: طبقات چنان بسته بود که حتی کمک مالی به شاه هم نمی‌توانست آن را تغییر دهد؛ تحصیل حق انحصاری اشراف بود؛ و شاه این تبعیض را «نظم طبیعی جامعه» می‌دانست. جالب اینکه انوشیروان در تاریخ لقب «عادل» دارد — نشانهٔ آنکه «عدالت» در آن دوره معنایی بسیار متفاوت با امروز داشت.

وقتی اسلام به ایران رسید، مردم با اشتیاق از آن استقبال کردند، چون آموزه‌هایش درست نقطهٔ مقابل وضع موجود بود: در برابر تولد در طبقات نابرابر، برابری انسان‌ها در برابر خدا؛ در برابر برتری اشراف‌زاده، تقوا و درستکاری به‌عنوان تنها ملاک برتری؛ و در برابر انحصار تحصیل، واجب‌بودن طلب علم بر هر مسلمان. پس گرایش ایرانیان به اسلام تنها یک تحول دینی نبود، یک واکنش اجتماعی هم بود.

شناخت ما از این دوره بر پایهٔ شواهد اندکی است: شاهنامهٔ فردوسی، کتیبه‌ها و نقش‌برجسته‌ها، گزارش‌های مورخان خارجی مانند هرودوت، و بقایای شهرهایی مثل بیشابور در کازرون فارس.

کشاورزی؛ پایهٔ اقتصاد

کشاورزی مهم‌ترین پیشه و وسیلهٔ معیشت مردم بود. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد فلات ایران از نخستین سرزمین‌های جهان است که کشاورزی و دامپروری در آن آغاز شده و دانش کشت و زرع از ایران به سرزمین‌های دیگر رفته است. در اوستا (کتاب مقدس زرتشتیان) از کشاورزی ستایش شده و در کتیبه‌های هخامنشی از ارزش کار کشاورزان یاد شده است.

گندم و جو مهم‌ترین محصولات زراعی بودند. پنبه هم در نواحی مستعد کشت می‌شد و چنان رواج داشت که کارگاه‌های پنبه‌ریسی توسعه یافت و پارچهٔ پنبه‌ای از صادرات مهم برخی ایالت‌ها شد.

صنعت

صنعت هم رشد چشمگیری داشت. در نساجی، مرو و ری پارچه‌های ابریشمی و پشمی و اهواز و شوشتر پارچه‌های پنبه‌ای تولید می‌کردند. صنایع دیگر عبارت بودند از نجاری (اسباب منزل، ابزار کشاورزی، ارابه)، آهنگری (شمشیر، ابزار جنگی، زره)، شیشه‌گری، فلزکاری (ظروف نقره و برنز) و سفالگری. در دورهٔ ساسانیان ارابه‌های ساخت ایران به ظرافت و زیبایی مشهور بودند.

تجارت و جادهٔ ابریشم

تجارت بدون راه و امنیت ممکن نیست. هخامنشیان جادهٔ شاهی را به فرمان داریوش اول ساختند، در فاصله‌های معین کاروانسرا بنا کردند و امنیت راه‌ها را بر عهده گرفتند؛ نتیجه رونق بیشتر تجارت بود.

جادهٔ ابریشم مهم‌ترین مسیر تجاری دنیای باستان بود: راهی که چین و هند را در شرق به اروپا در غرب وصل می‌کرد و بخش مهمی از آن از خاک ایران می‌گذشت. نامش از ابریشم گرفته شده، چون ارزشمندترین و پرسودترین کالای آن دوره بود که از چین صادر می‌شد. ایران درست مثل یک پل ارتباطی میان شرق و غرب قرار داشت.

ساسانیان از این موقعیت هوشمندانه بهره بردند: آن‌ها می‌کوشیدند از ارتباط مستقیم تجاری میان چین و هند با روم جلوگیری کنند تا خودشان جریان کالا را کنترل کنند. دو روش داشتند: نخست اینکه ابریشم چینی به دست بازرگانان ایرانی به روم صادر شود تا ایران سود واسطه‌گری ببرد؛ دوم اینکه ابریشم خام وارد ایران شود، در کارگاه‌های ایرانی به پارچه تبدیل شود و سپس با قیمت بالاتر به روم فروخته شود. امروز به این کار ارزش افزوده می‌گویند: به‌جای فروش مادهٔ خام، محصول فرآوری‌شده را گران‌تر می‌فروشی.

ایران خودش هم صادرکننده بود: سنگ‌های قیمتی، پارچه و منسوجات، قالی، زعفران و محصولات کشاورزی. در دورهٔ ساسانیان تجارت دریایی هم رونق گرفت و بنادر خلیج فارس لنگرگاه کشتی‌های تجاری بودند.

ضرب سکه

پیش از رواج سکه، مردم با معاوضهٔ کالا تجارت می‌کردند: روستاییان مازاد محصولشان را به شهر می‌آوردند و با کالای موردنیازشان عوض می‌کردند؛ روشی کند و ناکارآمد.

داریوش اول برای نخستین بار دستور ضرب سکه داد. نام این سکه دریک (یا زریک) بود، از طلا ساخته می‌شد و فقط به فرمان پادشاه و به نام او ضرب می‌شد. حاکمان محلی هم می‌توانستند سکه ضرب کنند، اما فقط سکه‌های سیمین (نقره‌ای) و مسین (مسی). یعنی سکهٔ طلا انحصار شاه بود — نشانهٔ تمرکز قدرت اقتصادی در دست او. با رواج سکه، بازرگانان توانستند با پول نقد کالا بخرند و گران‌تر بفروشند و تجارت بسیار روان‌تر و گسترده‌تر شد.

درآمد و مخارج حکومت

مالیات مهم‌ترین منبع درآمد حکومت بود: مالیات کشاورزی (بیشترین سهم، نسبت به محصول)، مالیات دامداری (نسبت به تعداد دام)، مالیات پیشه‌وری (نسبت به کالا و خدمات) و مالیات سرانه که فقط عامهٔ مردم می‌پرداختند و بزرگان و اشراف از آن معاف بودند. افزون بر این، در جشن‌ها و مراسم تاجگذاری پیشکشی به شاه داده می‌شد.

سیستم مالیاتی با ظلم همراه بود: مأموران مالیاتی بیش از مقدار مقرر می‌گرفتند و گاهی به دلیل خالی‌بودن خزانه پس از جنگ، مالیات‌ها بالا می‌رفت. مالیات فقط در دو حالت کاهش می‌یافت: ترس از شورش مردم یا وقوع خشکسالی — یعنی نه از سر دلسوزی، بلکه از سر محاسبهٔ سیاسی.

درآمدها در وهلهٔ اول صرف جنگ با دشمنان، مصارف شخصی شاه و شاهزادگان و ساخت کاخ‌های مجلل می‌شد و در وهلهٔ دوم صرف حقوق مأموران حکومتی، ساخت و نگهداری آتشکده‌ها، احداث کاروانسراها و ساخت و تعمیر قنات‌ها و سدها. همین ترتیب اولویت‌ها نشان می‌دهد جنگ و تجمل شاهانه پیش از زیرساخت‌های عمومی می‌آمد.

اشتباه‌های رایج

• عامهٔ مردم برده نبودند؛ بردگان (بیشتر اسیران جنگی) گروهی جدا بودند و عامهٔ مردم افرادی آزاد اما محروم از امتیازات طبقهٔ بالا بودند.
• «دبیر» در این درس یعنی کاتب و مقام اداری، نه معلم امروزی.
• طبقه بر پایهٔ نسب و تولد تعیین می‌شد، نه ثروت؛ همان‌طور که حکایت کفشگر نشان می‌دهد، پول هم طبقه را عوض نمی‌کرد.
• بخش بزرگی از مالیات به‌صورت جنسی (غله، دام، محصولات) پرداخت می‌شد، نه فقط نقدی.

نمونه سؤال

سؤال ۱: در ایران باستان، چرا داشتن همسر برای مردان از نظر اجتماعی اهمیت بالایی داشت؟

الف) چون بدون همسر نمی‌شد در بازار کار کرد
ب) چون ازدواج یک تکلیف دینی بود و مردان مجرد امکان گرفتن مقام و منصب نداشتند
ج) چون فقط زنان اجازهٔ دخالت در امور اقتصادی داشتند
د) چون قانون رسمی، ازدواج زودهنگام را الزامی می‌کرد

پاسخ: گزینهٔ (ب). ازدواج یک تکلیف دینی و پیمانی مقدس بود؛ کسی که عمداً از آن سر باز می‌زد گناهکار شمرده می‌شد و — مهم‌تر — مردان تنها در صورت داشتن همسر می‌توانستند مقام و منصب بگیرند.

سؤال ۲: یک بازرگان ساسانی ابریشم خام چینی را ارزان از کاروان‌های عبوری خرید، آن را در کارگاه پارچه‌بافی ایرانی به پارچهٔ ابریشمی تبدیل کرد و با سود بالا به روم فروخت. این روش کدام مفهوم اقتصادی امروزی را نشان می‌دهد؟

الف) تورم ب) ارزش افزوده ج) مالیات سرانه د) اقتصاد معیشتی

پاسخ: گزینهٔ (ب). «ارزش افزوده» یعنی افزودن فرآوری و کار به مادهٔ خام برای فروش با قیمت بالاتر؛ دقیقاً همان سیاست تجاری ساسانیان دربارهٔ ابریشم. تورم یعنی افزایش عمومی قیمت‌ها، مالیات سرانه نوعی مالیات است و اقتصاد معیشتی یعنی تولید خانوادگی برای مصرف خود.