داستان‌های اخلاقی و استثنا (عربی ۳)

پاسخنامه‌ی تحلیلی

الف) در این جمله فعل «جاءَ» مثبت است (هیچ ادات نفی‌ای نیامده) و مستثنی‌منه «الطُّلّابُ» نیز پیش از «إلّا» ذکر شده است؛ بنابراین استثنا از نوع تام مثبت است. طبق قاعده، در استثنای تام مثبت مستثنی همواره واجب‌النصب است، پس «علياً» منصوب می‌آید و گزینه «تام مثبت، منصوب» درست است. ب) رد گزینه‌های غلط: «ناقص منفی، مرفوع» نادرست است چون جمله اصلاً منفی نیست و مستثنی‌منه هم ذکر شده، در حالی که استثنای ناقص نیازمند حذف مستثنی‌منه است. «تام منفی، منصوب یا بدل» نادرست است چون جمله با «إلّا» به‌تنهایی و بدون هیچ ادات نفی مثل «ما» یا «لم» آمده، پس منفی نیست. «ناقص مثبت، مجرور» نادرست است چون اساساً استثنای ناقص مثبت در عربی معیار کاربردی ندارد و در هر صورت مستثنی هرگز مجرور نمی‌آید. ج) تله تستی: بسیاری از دانش‌آموزان صرفاً وجود «إلّا» را نشانه‌ی منفی‌بودن جمله می‌گیرند، در حالی که باید به وجود یا عدم وجود ادات نفی (ما، لا، لم، لیس) پیش از فعل توجه کرد؛ در این جمله چنین اداتی نیامده است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

الف) «انزعج» بر وزن «اِنْفَعَلَ» از باب انفعال است و معنای مطاوعه (پذیرفتنِ اثر) دارد. «انفَضَّ» نیز بر همین وزن «اِنْفَعَلَ» ساخته شده و در آیه‌ی درس («لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ») به‌معنای «پراکنده شدند» آمده است؛ پس هم‌باب با «انزعج» است. ب) رد سایر گزینه‌ها: «اِخْتارَ» بر وزن «اِفْتَعَلَ» از باب افتعال است. «قَبَّلَ» بر وزن «فَعَّلَ» از باب تفعیل است. «أَجْلَسَ» بر وزن «أَفْعَلَ» از باب افعال است. هیچ‌کدام باب انفعال ندارند. ج) تله تستی: باب انفعال همیشه با «اِنـ» آغاز می‌شود؛ نباید آن را با افعالی که تنها ظاهراً با «ا» شروع می‌شوند (مانند افتعال) اشتباه گرفت.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

الف) این جمله استثنای تام منفی است؛ فعل با «ما» منفی شده و مستثنی‌منه «الطُّلّابُ» نیز پیش از «إلّا» ذکر شده است. در استثنای تام منفی، مستثنی می‌تواند به‌صورت بدل از مستثنی‌منه بیاید و در اعراب از آن پیروی کند؛ چون «الطُّلّابُ» مرفوع است، «علیٌّ» نیز به‌صورت بدل مرفوع می‌آید. ب) رد سایر گزینه‌ها: «حال منصوب» نادرست است چون «علیٌّ» در این خوانش با تنوین رفع (ـٌ) آمده، نه با نصب، و حال معمولاً نکره منصوب است نه اسم علم به این شکل. «مفعول‌به منصوب» نادرست است چون فعل «جاءَ» لازم است و اساساً مفعول‌به نمی‌گیرد. «مضاف‌الیه مجرور» نادرست است چون هیچ مضافی پیش از «علیٌّ» نیامده که آن را مجرور کند. ج) تله تستی: در استثنای تام منفی، دانش‌آموزان معمولاً فقط حالت منصوب (مستثنای معمول) را به‌خاطر می‌آورند و از وجه دوم (بدل مرفوع) غافل می‌شوند؛ رسم‌الخط با تنوین رفع («عليٌّ») دقیقاً نشانه‌ی همین وجه دوم است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

الف) حصر زمانی رخ می‌دهد که جمله منفی باشد و مستثنی‌منه نیز ذکر نشده باشد (استثنای ناقص منفی/مفرّغ). در «ما فازَ إلّا المُجتَهِدُ»، فعل با «ما» منفی شده و پیش از «إلّا» هیچ مستثنی‌منه‌ای نیامده؛ پس معنای جمله «فقط فرد کوشا پیروز شد» است و «إلّا» در اینجا نقش حصر دارد. ب) رد سایر گزینه‌ها: «جاءَ القومُ إلّا زيداً» مثبت است و مستثنی‌منه «القوم» ذکر شده؛ پس استثنای تام مثبت است، نه حصر. «حَضَرَ الطُّلّابُ إلّا خالداً» نیز مثبت و دارای مستثنی‌منه «الطلاب» است؛ استثنای تام مثبت است. «سافَرَ الأصدقاءُ إلّا واحداً» مثبت و دارای مستثنی‌منه «الأصدقاء» است؛ این هم استثنای تام مثبت است، نه حصر. ج) تله تستی: دانش‌آموز ممکن است صرفاً حضور کلمه «إلّا» را دلیل حصر بداند، در حالی که حصر فقط در ساخت منفیِ بدونِ مستثنی‌منه (نه در جملات مثبت) شکل می‌گیرد.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

الف) «جالِساً» نکره و منصوب است و هیئت و وضعیت صاحب حال («الرَّجُلَ») را هنگام دیدن بیان می‌کند؛ صاحب حال («الرَّجُلَ») نیز معرفه است. این دو ویژگی با هم نشان می‌دهند «جالِساً» حال منصوب است. ب) رد سایر گزینه‌ها: «صفت مرفوع است» نادرست است چون صفت باید در تعریف/تنکیر و اعراب با موصوف خود یکی باشد، درحالی‌که «الرَّجُلَ» معرفه و منصوب است، اما «جالساً» نکره است و موصوفِ معرفه معمولاً با صفت نکره نمی‌آید. «مضاف‌الیه مجرور است» نادرست است چون هیچ مضافی پیش از «جالساً» نیامده و خودِ آن هم مجرور نیست، بلکه منصوب است. «فاعل مؤخر است» نادرست است چون فعل «شاهَدْتُ» فاعلش ضمیر «تُ» (متکلم) است و «الرَّجُلَ» مفعول‌به است؛ فعل نمی‌تواند دو فاعل داشته باشد. ج) تله تستی: حال را نباید با صفت اشتباه گرفت؛ نشانه‌ی قطعیِ حال این است که خودش همیشه نکره و منصوب است، درحالی‌که صفت در تعریف/تنکیر از موصوفش پیروی می‌کند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

الف) در ترجمه‌ی «جز علی کسی نیامد»، فعل منفی است و مستثنی‌منه‌ای (کسی معیّن) پیش از «إلّا» ذکر نشده؛ پس استثنا از نوع ناقص منفی است و «علي» بر پایه‌ی نقش اصلی خود (فاعل فعل «جاء») مرفوع می‌آید: «ما جاءَ إلّا عَلِيٌّ». ب) رد سایر گزینه‌ها: «ما جاءَ إلّا عَلِيّاً» با تنوین نصب نادرست است چون در ناقص منفی، مستثنی همیشه منصوب نمی‌آید؛ اینجا نقش فاعلی دارد و باید مرفوع باشد. «ما جاءَ إلّا عَلِيٍّ» با تنوین جر نادرست است چون هیچ حرف جر یا مضافی پیش از «علي» نیامده که آن را مجرور کند. «ما جاءَ إلّا عَلِيَّ» نادرست است چون «علي» اسمی سه‌حرفی و منصرف است و در حالت فاعلی باید تنوین رفع بگیرد، نه صورت بدون تنوین. ج) تله تستی: در استثنای ناقص منفی، بسیاری به‌طور خودکار مستثنی را منصوب می‌گیرند (طبق قاعده‌ی رایج‌تر استثنای تام)؛ اما در ناقص منفی، اعراب کاملاً به نقش نحوی واژه در جمله بستگی دارد.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

الف) جمله با «ما» منفی شده و پیش از «إلّا» هیچ مستثنی‌منه‌ای ذکر نشده (نمی‌توان گفت «الحیاة الدنیا» مستثنی‌منه است، زیرا خودِ آن مبتداست، نه مجموعه‌ای که «لعبٌ ولهوٌ» از آن جدا شود)؛ پس این ساخت، استثنای ناقص منفی (مفرّغ) است و «لعبٌ ولهوٌ» بر پایه نقش اصلی خود (خبرِ مبتدا) مرفوع می‌آید. ب) رد سایر گزینه‌ها: «تام مثبت» نادرست است چون جمله با «ما» منفی شده، نه مثبت. «تام منفی» نادرست است چون در استثنای تام باید مستثنی‌منه‌ای مجزا از مستثنی ذکر شود، درحالی‌که در این جمله چنین رکنی وجود ندارد. «شبه‌جمله وصفی» اصلاً اصطلاح شناخته‌شده‌ای برای این ساخت نیست و نوعی استثنا را توصیف نمی‌کند. ج) تله تستی: در استثنای ناقص، تصور نادرست رایج این است که «الحیاة الدنیا» را مستثنی‌منه بدانیم؛ درحالی‌که ملاک استثنای ناقص، نبودِ یک مجموعه‌ی مجزا پیش از «إلّا» است که مستثنی از آن جدا شده باشد.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

الف) «أَجْلَسَ» بر وزن «أَفْعَلَ» از باب افعال است. این فعل به‌معنای «نشاندن» (کسی را نشاندن) است و با گرفتن ضمیر متصل «ه» به‌عنوان مفعول‌به، متعدی بودنش تأیید می‌شود. ب) رد سایر گزینه‌ها: «فعل مجرد ثلاثی و لازم است» نادرست است چون همزه‌ی اضافه‌شده در ابتدای فعل («أ») نشانه‌ی مزیدبودن به باب افعال است، نه ثلاثی مجرد؛ فعل ثلاثی مجرد آن «جَلَسَ» (نشست) و لازم است، اما «أَجْلَسَ» متعدی است. «فعل مزید از باب تفعیل و لازم است» نادرست است چون وزن باب تفعیل «فَعَّلَ» با تشدید عین‌الفعل است، درحالی‌که در «أَجْلَسَ» چنین تشدیدی وجود ندارد. «اسم فاعل از ریشه جلس است» نادرست است چون «أَجْلَسَ» فعل ماضی است، نه اسم مشتق؛ اسم فاعل آن «مُجْلِس» است. ج) تله تستی: افعال «جَلَسَ» (نشست - لازم) و «أَجْلَسَ» (نشاند - متعدی) از یک ریشه‌اند اما همزه‌ی باب افعال در دومی دقیقاً همان چیزی است که فعل لازم را به متعدی تبدیل می‌کند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

الف) در «جاءَ الطّالبُ مُجتَهِداً»، «الطّالبُ» معرفه (دارای ال) و «مُجتَهِداً» نکره و منصوب است؛ این ترکیب دقیقاً شرایط حال (نکره‌ی منصوبِ توصیف‌کننده‌ی هیئتِ صاحبِ حالِ معرفه) را دارد. ب) رد سایر گزینه‌ها: «جاءَ طالِبٌ مُجتَهِدٌ» چون «طالِبٌ» نکره است و «مُجتَهِدٌ» نیز با آن در تعریف و اعراب (هر دو نکره و مرفوع) هماهنگ است، این ترکیب صفت و موصوف است، نه حال و صاحب‌حال. «رأيتُ طالباً مُجتَهِداً» نیز «طالباً» نکره و «مُجتَهِداً» هم‌شکل با آن (نکره و منصوب) است؛ پس اینجا هم صفت است، چون صاحبِ حال باید معرفه باشد، نه نکره. «هذا طالِبٌ مُجتَهِدٌ» جمله‌ی اسمیه‌ی ساده است و «مُجتَهِدٌ» صفت برای خبر «طالِبٌ» (هر دو نکره و مرفوع) است، نه حال. ج) تله تستی: تفاوت اصلیِ حال و صفت در تعریف/تنکیرِ صاحب‌حال یا موصوف است: اگر پیش از کلمه‌ی دوم (نکره‌ی منصوب) یک اسم معرفه بیاید، حال است؛ اگر پیش از آن اسم نکره بیاید، صفت است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

الف) این جمله استثنای ناقص منفی است (فعل با «ما» منفی شده و مستثنی‌منه‌ای پیش از «إلا» نیامده). در این ساخت، واژه پس از «إلا» بر پایه نقش اصلی خود در جمله اعراب می‌گیرد. چون «رأيتُ» فعل متعدی است و «علياً» مفعول آن است، پس منصوب است. ب) رد سایر گزینه‌ها: «چون بدل از فاعل محذوف است» نادرست است چون در این ساخت فاعلِ حذف‌شده‌ای وجود ندارد؛ فاعل «رأيتُ» ضمیر «تُ» است، و «علياً» بدل از آن نیست. «چون مستثنی در تام مثبت است» نادرست است چون جمله منفی است («ما رأيتُ»)، پس نمی‌تواند تام مثبت باشد. «چون خبر «ما»ی حجازیه است» نادرست است چون «ما»ی حجازیه ویژه‌ی جمله‌های اسمیه است (مانند «ما هذا بشراً»)، درحالی‌که اینجا «ما» صرفاً ادات نفی بر سر فعل «رأيتُ» است. ج) تله تستی: در استثنای ناقص منفی، باید همیشه بپرسیم «اگر إلا و مستثنی را حذف کنیم، این واژه در جمله‌ی باقی‌مانده چه نقشی داشت؟» — همان نقش، اعراب واژه پس از «إلا» را تعیین می‌کند.