گردشگری ایران و اعراب (عربی ۱)

پاسخنامه‌ی تحلیلی

گزینهٔ درست «آثارِ تاریخی آینه‌ای به‌شمار می‌روند که تمدنِ ملت‌ها و هویتِ آن‌ها را بازتاب می‌دهد.» است. $تُعَدُّ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی مضارع مجهول به‌معنای «به‌شمار می‌رود» است (زمانِ حال)، $مِرْآةً$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی یعنی «آینه» (نه «مانع»)، و $تَعْكِسُ ... وَهُوِيَّتَهَا$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی یعنی «هم تمدن و هم هویت را بازتاب می‌دهد» — هر دو باهم، نه استثنای یکی. «آثارِ تاریخی آینه‌ای بودند که تمدنِ ملت‌ها و هویتِ آن‌ها را بازتاب می‌دادند.» نادرست است. «آثارِ تاریخی آینه‌ای به‌شمار می‌روند که تمدنِ ملت‌ها را بازتاب می‌دهد، اما با هویتِ آن‌ها ارتباطی ندارد.» نادرست است. «آثارِ تاریخی مانعی به‌شمار می‌روند که تمدنِ ملت‌ها و هویتِ آن‌ها را پنهان می‌کند.» نادرست است. تلهٔ تستی: حرفِ عطفِ $و$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی در $حَضَارَةَ الشُّعُوبِ وَهُوِيَّتَهَا$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی یعنی هر دو مورد مشمولِ فعل‌اند؛ نباید یکی از آن دو را از حکمِ فعل جدا و مستثنا کرد.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«$مَعَالِمُ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی نائبِ فاعل است، زیرا فعلِ $اُکْتُشِفَتْ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی به‌صورتِ مجهول آمده و فاعلِ اصلی حذف شده است» درست است؛ زیرا صیغهٔ فعل با تاءِ تأنیثِ ساکن و بدونِ ذکرِ فاعلِ حقیقی، نشانِ آشکارِ مجهول‌بودنِ فعل است، و $مَعَالِمُ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی (جمعِ تکسیرِ غیرِعاقلِ $مَعْلَم$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی) که مثلِ مفردِ مؤنث با فعل مطابقت کرده، همان نائبِ فاعلِ مرفوع است. «$مَعَالِمُ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی فاعل است، زیرا فعلِ $اُکْتُشِفَتْ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی معلوم است و مسندٌإلیهش همین کلمه است» نادرست است، چون این فعل صراحتاً بر وزنِ مجهولِ ثلاثیِ مزید ساخته شده، نه معلوم؛ اگر معلوم بود باید فاعلی مانندِ «العلماء» صریحاً می‌آمد. «$مَعَالِمُ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی مبتدایِ مؤخر است و $فِی إِیرَانَ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی خبرِ مقدم، چون جمله با شبه‌جمله آغاز شده است» نادرست است، چون جمله با فعل آغاز شده ($اُکْتُشِفَتْ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی)، نه با شبه‌جمله، پس جمله‌ای فعلیه است نه اسمیه؛ وجودِ فعل در ابتدا خودبه‌خود این احتمال را منتفی می‌کند. «$مَعَالِمُ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی مفعولٌ‌به است، زیرا فعلِ $اُکْتُشِفَتْ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی متعدی است و کلمه پس از آن آمده» نادرست است، چون در فعلِ مجهول اصلاً مفعولٌ‌بهی وجود ندارد؛ همان مفعولِ فعلِ معلوم، پس از حذفِ فاعل، جایگزینِ آن و نائبِ فاعل می‌شود. برایِ وارسیِ مستقل، اگر فعل را به معلوم برگردانیم («اکتشف العلماءُ معالمَ تاریخیةً نادرةً»)، $معالمَ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی منصوب و مفعولٌ‌به می‌شود؛ همین تبدیل نشان می‌دهد در نسخهٔ مجهول، همان کلمه با تغییرِ حرکت به نائبِ فاعلِ مرفوع بدل شده است. تلهٔ تستی این سؤال خلطِ فعلِ مجهول با فعلِ معلومِ متعدی است؛ دانش‌آموزِ کم‌دقت از دیدنِ اسمی پس از فعل، بی‌درنگ آن را مفعولٌ‌به می‌پندارد، بدونِ توجه به صیغهٔ مجهولِ فعل.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«نائبِ فاعل خودِ جار و مجرورِ $بِالْحِفَاظِ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی است، چون فعلِ $یُهْتَمُّ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی لازم است و مفعولِ صریح ندارد» درست است؛ زیرا $اهْتَمَّ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی فعلی لازم است که فقط با حرفِ جرِّ «بِ» متعدی می‌شود (اهتمّ بـِ)، و وقتی چنین فعلی مجهول شود، چون مفعولٌ‌بهِ صریحی برایِ نائب‌شدن ندارد، خودِ شبه‌جمله (جار و مجرور) جایگزینِ فاعل و نائبِ فاعل می‌شود؛ این پدیده در نحوِ عربی «نائبِ فاعلِ شبه‌جمله‌ای» نام دارد. «نائبِ فاعل کلمهٔ $الْآثَارِ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی است، چون بعد از فعلِ مجهول در جمله ظاهر شده است» نادرست است، چون $الْآثَارِ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی در این جمله پس از حرفِ جرِّ «عَلَی» و مجرور به کسره آمده، نه مرفوع؛ نائبِ فاعل باید مرفوع باشد یا در محلِ رفع، و این کلمه چنین نیست. «این فعل نائبِ فاعل ندارد، چون افعالِ لازم هرگز به‌صورتِ مجهول نمی‌آیند» نادرست است، چون این حکم نادرست است؛ فعلِ لازمِ متعدی به حرفِ جر می‌تواند مجهول شود و شبه‌جمله‌اش نائبِ فاعل قرار گیرد، درست همان‌طور که در همین جمله رخ داده است. «نائبِ فاعل ضمیرِ مستتری است که به «مردم» برمی‌گردد و در فعل نهفته است» نادرست است، چون اگر نائبِ فاعل ضمیرِ مستتر بود، فعل باید با آن مطابقتِ کاملِ رفعی نشان می‌داد، اما ساختارِ این جمله (فعلِ مفرد و شبه‌جمله‌ی بلافاصله پس از آن) نشانِ نائبِ فاعلِ شبه‌جمله‌ای است، نه ضمیرِ محذوف. برایِ وارسیِ مستقل، اگر فعل را با فعلی متعدیِ صریح مانندِ «حَفِظَ» جایگزین کنیم («تُحْفَظُ الْآثَارُ»)، آن‌جا $الْآثَارُ$ادامهٔ فرمول را افقی ببینبزرگ‌نمایی مرفوع و نائبِ فاعلِ صریح می‌شود؛ همین تفاوتِ رفتار با فعلِ لازمِ اصلی، ماهیتِ خاصِ نائبِ فاعلِ شبه‌جمله‌ای در جملهٔ اصلی را تأیید می‌کند. تلهٔ تستی این سؤال جست‌وجویِ یک نائبِ فاعلِ اسمیِ مرفوع در جمله‌ای است که اصلاً چنین اسمی ندارد؛ دانش‌آموز باید بداند شبه‌جمله نیز می‌تواند خودش نائبِ فاعل شود.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«فعلی مجهول است، چون حرفِ اول ضمه و حرفِ ماقبلِ آخر کسره دارد» درست است؛ «کُتِبَ» بر وزنِ «فُعِلَ» است — حرفِ اول (ک) مضموم و حرفِ ماقبلِ آخر (ت) مکسور، که دقیقاً تعریفِ ماضیِ مجهولِ ثلاثیِ مجرد است؛ ترجمه‌اش «نوشته شد» است. «فعلی معلوم است، چون فاعلش در خودِ فعل مشخص است» نادرست است، چون در فعلِ معلومِ همین ریشه («کَتَبَ») حرفِ اول باید فتحه بگیرد، نه ضمه؛ ضمناً در «کُتِبَ» اصلاً فاعلی ذکر یا مستتر نیست — این خودِ نشانهٔ مجهول‌بودن است، نه معلوم‌بودن. «فعلِ امر است و به معنایِ «بنویس» است» نادرست است، چون فعلِ امر با حذفِ حرفِ مضارعه از مضارع ساخته می‌شود (اُکْتُبْ)، نه با وزنِ فُعِلَ. «فعلِ مضارع است و به معنایِ «می‌نویسد» است» نادرست است، چون فعلِ مضارع همیشه با یکی از حروفِ مضارعه (ا ن ی ت) آغاز می‌شود (یَکْتُبُ)؛ «کُتِبَ» چنین حرفی ندارد و از نظرِ صرفی ماضی است. تلهٔ تستی: دانش‌آموز ممکن است با دیدنِ حرفِ «ک» در ابتدا، بدونِ توجه به حرکتِ آن (ضمه یا فتحه)، فعل را با شکلِ کلیِ ماضیِ معلوم یکی بپندارد؛ تشخیصِ مجهول فقط با دقت در حرکاتِ حرفِ اول و ماقبلِ آخر ممکن است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«در، صبح‌ها باز می‌شود» درست است؛ «یُفْتَحُ» بر وزنِ «یُفْعَلُ» است — حرفِ مضارعه (ی) مضموم و حرفِ ماقبلِ آخر (ت) مفتوح، که الگویِ مضارعِ مجهول است؛ نائب فاعلش «الْبَابُ» است، پس ترجمهٔ دقیق «در باز می‌شود» است. «در، صبح‌ها باز کرد» نادرست است، چون هم زمانِ فعل را (مضارع را ماضی) و هم صدایِ آن را (مجهول را معلوم) عوض می‌کند. «در، صبح‌ها بسته می‌شود» نادرست است، چون معنایِ فعل را از «باز کردن» به «بستن» تغییر می‌دهد؛ «یُفْتَحُ» از ریشهٔ «فتح» (باز کردن) است، نه «غلق» (بستن). «کسی در را صبح‌ها باز می‌کند» نادرست است، چون این ترجمهٔ فعلِ معلوم (یَفْتَحُ) با فاعلِ نامشخص است، نه ترجمهٔ فعلِ مجهول؛ در فعلِ مجهول اصلاً «کسی» به‌عنوانِ فاعل ذکر نمی‌شود. تلهٔ تستی: دانش‌آموزِ کم‌دقت ممکن است «یُفْتَحُ» را فقط از رویِ ریشهٔ فعل («باز کردن») به فعلِ معلومِ فارسی («باز می‌کند») ترجمه کند و به تفاوتِ حیاتیِ صدا (مجهول در برابرِ معلوم) در ترجمه توجه نکند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«نائب فاعل، مرفوع» درست است؛ فعلِ «کُتِبَ» بر وزنِ «فُعِلَ» مجهول است، فاعلِ اصلیِ آن (نویسنده) از جمله حذف شده و مفعولِ سابق («الدَّرْسَ») به نائب فاعلِ مرفوع («الدَّرْسُ») تبدیل شده — علامتِ رفعش را هم می‌توان با ضمهٔ آخرش دید. «مفعول‌به، منصوب» نادرست است، چون این نقش مخصوصِ فعلِ معلوم است؛ در فعلِ مجهول اصلاً مفعولٌ‌بهی باقی نمی‌ماند که منصوب بماند. «فاعل، مرفوع» نادرست است، چون فاعلِ حقیقی (کسی که نوشته) از جمله حذف شده و «الدَّرْسُ» جایگزینِ او شده، نه خودِ فاعل — این نقشِ دقیقاً نائب فاعل است. «مبتدا، مرفوع» نادرست است، چون جمله با فعل («کُتِبَ») آغاز شده، پس جمله‌ای فعلیه است، نه اسمیه؛ مبتدا فقط در جملهٔ اسمیه (که با اسم آغاز می‌شود) معنا دارد. تلهٔ تستی: چون هم فاعل و هم مبتدا و هم نائب فاعل «مرفوع»اند، دانش‌آموز ممکن است فقط به رفع بودنِ کلمه توجه کند و نقشِ دقیقِ نحویِ آن را (که به ساختارِ جمله و مجهول‌بودنِ فعل بستگی دارد) نادیده بگیرد.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«شُرِبَ اللَّبَنُ» درست است؛ «شُرِبَ» بر وزنِ «فُعِلَ» (ضمه در حرفِ اول، کسره در ماقبلِ آخر) است که وزنِ ماضیِ مجهول است، و «اللَّبَنُ» نائب فاعلِ مرفوعِ آن است. «شَرِبَ الْوَلَدُ اللَّبَنَ» نادرست است (به‌معنایِ اینکه مجهول نیست)، چون این جمله ماضیِ معلوم است: «شَرِبَ» فتحه-کسره دارد و فاعلِ صریح («الْوَلَدُ») به‌همراهِ مفعولٌ‌بهِ منصوب («اللَّبَنَ») در آن حاضرند. «یَشْرَبُ الْوَلَدُ اللَّبَنَ» نادرست است، چون مضارعِ معلوم است؛ فعل با حرفِ مضارعهٔ مفتوح (یَ) آغاز شده و باز هم فاعل و مفعولِ صریح دارد. «اِشْرَبِ اللَّبَنَ» نادرست است، چون فعلِ امر است (خطاب به مخاطب، بدونِ حرفِ مضارعه)، نه مجهول؛ فعلِ امر اصلاً صیغهٔ مجهول ندارد. تلهٔ تستی: دانش‌آموز ممکن است با دیدنِ فاعل یا مفعولِ صریح در سایرِ گزینه‌ها گیج شود و به‌جایِ توجه به وزنِ حرکتیِ فعل، فقط از رویِ معنایِ کلیِ جمله (که همه دربارهٔ «نوشیدنِ شیر»اند) حدس بزند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«یُفْهَمُ» درست است؛ برایِ ساختِ مضارعِ مجهول، حرفِ مضارعه (ی) ضمه می‌گیرد و حرفِ ماقبلِ آخر (ه) فتحه — «یَفْهَمُ» (معلوم) این‌گونه به «یُفْهَمُ» (مجهول) تبدیل می‌شود. «فَهِمَ» نادرست است، چون این شکل اصلاً مضارع نیست، بلکه ماضیِ معلوم است (فهمید). «فُهِمَ» نادرست است، چون این شکل ماضیِ مجهول است (فهمیده شد)، نه مضارعِ مجهول؛ سؤال به‌صراحت مضارعِ مجهول خواسته است. «یَفْهَمُ» نادرست است، چون این همان مضارعِ معلومِ اصلی است (می‌فهمد) که هنوز به مجهول تبدیل نشده. تلهٔ تستی: دانش‌آموز ممکن است بینِ «ماضیِ مجهول» (فُهِمَ) و «مضارعِ مجهول» (یُفْهَمُ) خلط کند، چون هر دو «مجهول»اند؛ باید به زمانِ خواسته‌شده در سؤال (اینجا مضارع) هم دقت کرد، نه فقط به صدا.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«النَّوَافِذُ» درست است؛ در «فُتِحَتِ النَّوَافِذُ» فعل بر وزنِ «فُعِلَ» مجهول است، فاعلِ اصلی (کسی که پنجره‌ها را باز کرد) حذف شده و «النَّوَافِذُ» — که مرفوع است و جایِ فاعلِ حذف‌شده را گرفته — نائب فاعل شده است. «فُتِحَتِ» نادرست است، چون این خودِ فعل است، نه نائب فاعل؛ نائب فاعل باید یک اسم (یا معادلِ آن) باشد که در جمله نقشِ فاعلی گرفته، و فعل هرگز نائب فاعلِ خودش نیست. «این جمله نائب فاعل ندارد» نادرست است، چون هر فعلِ مجهولِ تام حتماً نائب فاعل دارد — اینجا «النَّوَافِذُ» همان نائب فاعل است. «هیچ‌کدام» نادرست است، چون گزینهٔ درست (النَّوَافِذُ) در میانِ گزینه‌ها موجود است. تلهٔ تستی: دانش‌آموز ممکن است چون فعل («فُتِحَتِ») پیش از اسم آمده و شکلِ فعلی دارد، آن را با نائب فاعل اشتباه بگیرد یا تصور کند فعلِ مجهول لزوماً همیشه نائب فاعلِ صریح ندارد.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«فعلِ مجهول» درست است؛ این جمله دقیقاً تعریفِ استانداردِ فعلِ مجهول را بیان می‌کند: فاعلِ اصلی از جمله حذف می‌شود و مفعول (یا معادلِ آن) جایگزینِ آن — یعنی نائب فاعلِ مرفوع — می‌شود. «فعلِ لازم» نادرست است، چون فعلِ لازم اصلاً مفعولٌ‌بهی ندارد که بتواند جایِ فاعل بنشیند؛ تعریفِ داده‌شده در سؤال دقیقاً برایِ افعالِ متعدی معنا دارد. «فعلِ ناقصه» نادرست است، چون افعالِ ناقصه (مانندِ کَانَ) رابط میانِ مبتدا و خبرند و اصلاً فاعل/مفعولِ حقیقی به‌معنایِ موردِ بحث ندارند. «فعلِ متعدیِ معلوم» نادرست است، چون در فعلِ معلوم فاعل حذف نمی‌شود، بلکه صریحاً ذکر می‌شود؛ تعریفِ سؤال دقیقاً برعکسِ این را می‌گوید (حذفِ فاعل). تلهٔ تستی: دانش‌آموز ممکن است «فعلِ متعدی» را با «فعلِ مجهول» یکی بپندارد، چون هر دو با مفعولٌ‌به سروکار دارند؛ اما تعدی‌بودن فقط شرطِ لازم برایِ مجهول‌شدن است، نه خودِ مجهول‌بودن.