صیغه‌های فعل و ضمایر (عربی ۱)

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«الشَّمس» گرچه نشانهٔ ظاهری تأنیث ندارد، مؤنث سماعی است؛ «الشَّجَرَة» با تاء مربوطه مؤنث لفظی به‌شمار می‌آید. پس گزینهٔ «الشمس مؤنث سماعی و الشجرة مؤنث لفظی است» درست است. رد سایر گزینه‌ها: «هر دو اسم، مذکر لفظی به‌شمار می‌آیند» نادرست است چون هر دو کلمه مؤنث‌اند، نه مذکر. «الشمس جمع مکسر و الشجرة مفرد است» نادرست است چون هر دو کلمه اساساً مفردند، نه جمع. «هر دو اسم، جمع مؤنث سالم محسوب می‌شوند» نادرست است چون هیچ‌کدام جمع نیستند. تلهٔ تستی: تأنیث در عربی همیشه نشانهٔ ظاهری (تاء) ندارد؛ کلماتی مانند «الشَّمس» با آنکه بدون تاء تأنیث‌اند، از نظر قاعده مؤنث سماعی محسوب می‌شوند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«مُنتَشِرَة» اسم فاعل از فعل «اِنْتَشَرَ» در باب افتعال است؛ پس این گزینه پاسخ سؤال است. رد سایر گزینه‌ها: «أَنْزَلَ» فعل ماضی باب إفعال است، نه اسم فاعل. «صَيَّرَ» فعل ماضی باب تفعیل است، نه اسم فاعل. «حَبَّة» اسمی جامد (نه مشتق) است و اصلاً اسم فاعل نیست. تلهٔ تستی: باید تفاوتِ فعلِ ماضی، اسم جامد، و اسم مشتق (اسم فاعل) را از هم تشخیص داد؛ فقط کلمه‌ای که بر وزن مشتقات باب افتعال (مُفْتَعِل) باشد اسم فاعلِ همین باب است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

پیش از این عبارت آمده است «وَ انْظُرْ إِلَى الْمَرْءِ»؛ پس ضمیر «ـهُ» در «بَصَرَهُ» به «المرء» (انسان) برمی‌گردد و معنای عبارت «چشم/بینایی او» است. رد سایر گزینه‌ها: «الله» فاعل فعل «شَقَّ» است، نه مرجع ضمیر مفعولی. «القمر» و «الغيم» در ابیات دیگری از شعر آمده‌اند و اصلاً در همین جمله ذکر نشده‌اند تا مرجع ضمیر باشند. تلهٔ تستی: مرجع ضمیر متصل باید نزدیک‌ترین اسمِ هم‌جنس و پیش‌ذکرشده در همان جمله یا جملهٔ درست پیش از آن باشد؛ فاعل فعل (مانند «الله» در اینجا) خودش نمی‌تواند مرجع ضمیر مفعولیِ همان فعل باشد.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«الشَّمس» اسمی مؤنث است؛ پس اسم اشارهٔ دورِ مناسب آن «تِلْكَ» و اسم موصول مناسب آن «الَّتي» است، و ضمیرهای متصل «فيها» و «بِها» نیز باید مؤنث باشند. رد سایر گزینه‌ها: «اُنْظُرْ إِلَى ذٰلِكَ الشَّمسِ الَّذي فيها ضِياءٌ وَ بِها حَرارَةٌ» نادرست است چون «ذٰلِكَ» و «الَّذي» مذکرند، درحالی‌که «الشمس» مؤنث است. «اُنْظُرْ إِلَى هٰذَا الشَّمسِ الَّتي فيهِ ضِياءٌ وَ بِهِ حَرارَةٌ» نادرست است چون «هٰذَا» اشارهٔ نزدیک است (باید دور باشد) و ضمیرهای «فيهِ»/«بِهِ» مذکرند. «اُنْظُرْ إِلَى أُولٰئِكَ الشَّمسِ الَّذينَ فيها ضِياءٌ وَ بِها حَرارَةٌ» نادرست است چون «أُولٰئِكَ» و «الَّذينَ» برای جمع‌اند، درحالی‌که «الشمس» مفرد است. تلهٔ تستی: در تعریب باید همزمان جنس (مؤنث)، فاصله (دور) و عدد (مفرد) اسم را در انتخاب اسم اشاره، اسم موصول و ضمایر متصل رعایت کرد؛ خطا در هرکدام کل جمله را نادرست می‌کند. در نتیجه، گزینهٔ «اُنْظُرْ إِلَى تِلْكَ الشَّمسِ الَّتي فيها ضِياءٌ وَ بِها حَرارَةٌ» پاسخ این سؤال است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

در عربی «مَنْ» عموماً برای انسان و موجود عاقل، و «ما» غالباً برای غیرعاقل یا پرسش از چیستی به‌کار می‌رود؛ پس «مَنْ برای عاقل و ما غالباً برای غیرعاقل است» درست است. رد سایر گزینه‌ها: «مَنْ فقط برای زمان و ما فقط برای مکان است» نادرست است چون این دو کلمه اصلاً برای زمان/مکان نیستند، بلکه بر پایهٔ عاقل/غیرعاقل تمایز می‌یابند. «هر دو فقط اسم موصول به‌شمار می‌آیند» نادرست است چون «مَنْ» و «ما» می‌توانند استفهامی، شرطی یا موصول باشند، نه فقط موصول. «ما برای عاقل و مَنْ برای غیرعاقل است» دقیقاً وارونهٔ قاعدهٔ درست است. تلهٔ تستی: استثنای «ما اسْمُكَ؟» (که با وجود پرسش از نام، «ما» به‌کار رفته) نباید قاعدهٔ کلیِ عاقل/غیرعاقل را زیر سؤال ببرد؛ این یک استثنای شناخته‌شده است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

در ترکیب «مَنْ ذَا الَّذي»، «مَنْ» استفهامی (چه کسی)، «ذَا» اسم اشاره، و «الَّذي» اسم موصول مفرد مذکر است؛ مجموع آن در فارسی «آن کیست که» ترجمه می‌شود. رد سایر گزینه‌ها: «مَنْ حرف جر، ذا فعل، الذي ضمیر است» نادرست است چون «مَنْ» اسم استفهام است نه حرف جر، و «ذا» اسم اشاره است نه فعل. «مَنْ موصول، ذا خبر، الذي صفت است» نادرست است چون «مَنْ» در این ترکیب استفهامی است، نه موصول. «مَنْ ضمیر، ذا مفعول، الذي فعل ماضی است» نادرست است چون «الذي» اسم موصول است، نه فعل. تلهٔ تستی: «ذا» در این ترکیب را نباید با «ذو»/«ذات» (از اسماء ستّه، به‌معنای دارای) اشتباه گرفت؛ اینجا «ذا» صرفاً اسم اشاره است. در نتیجه، گزینهٔ «مَنْ استفهامی، ذا اسم اشاره، الَّذي اسم موصول است» پاسخ این سؤال است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

اگر پس از اسم اشاره، اسم نکره بیاید مانند «هٰذَا كِتابٌ»، جملهٔ اسمیه (مبتدا+خبر) ساخته می‌شود؛ اگر اسم معرفه با «الـ» بیاید مانند «هٰذَا الْكِتابُ»، ترکیب اشاری پدید می‌آید. رد سایر گزینه‌ها: «اولی ترکیب اشاری و دومی جمله اسمیه است» دقیقاً وارونهٔ قاعده است. «هر دو فقط برای اشاره دور‌اند» نادرست است چون «هٰذَا» اشارهٔ نزدیک است، نه دور. «هر دو، فعل و فاعل کامل دارند» نادرست است چون هیچ‌کدام از این دو جمله فعل ندارند؛ هر دو از نوع اسمیه یا ترکیب اسمی‌اند. تلهٔ تستی: تنها نشانهٔ تشخیص، وجود یا نبودِ «الـ» بلافاصله بعد از اسم اشاره است؛ نبودِ «الـ» یعنی جملهٔ اسمیه، وجودِ «الـ» یعنی ترکیب اشاری. در نتیجه، گزینهٔ «اولی جمله اسمیه و دومی ترکیب اشاری است» پاسخ این سؤال است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

هر دو فعل «تَقولونَ» و «تَفْعَلونَ» با حرف مضارعتِ «ت» (نشانهٔ مخاطب) آغاز و با «ونَ» (نشانهٔ جمع مذکر) پایان یافته‌اند؛ پس مضارع جمع مذکر مخاطب‌اند و معنای آن‌ها «می‌گویید» و «انجام می‌دهید» است. رد سایر گزینه‌ها: «جمع مؤنث مخاطب مضارع» نادرست است چون صیغهٔ مؤنث با «ن» پایان می‌یابد (تَقُلْنَ)، نه «ونَ». «ماضی جمع مذکر مخاطب» نادرست است چون این افعال دارای حرف مضارعت‌اند، پس مضارع‌اند نه ماضی. «مثنای مذکر مخاطب مضارع» نادرست است چون صیغهٔ مثنی با «انِ» می‌آید (تَقولانِ)، نه «ونَ». تلهٔ تستی: پسوند «ونَ» نشانهٔ قطعیِ جمع مذکر (غایب یا مخاطب) است؛ باید آن را از پسوند مثنای «انِ» و نشانهٔ جمع مؤنثِ «ن» تفکیک کرد. در نتیجه، گزینهٔ «جمع مذکر مخاطب مضارع» پاسخ این سؤال است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

طبق قاعدهٔ درس، فعل نهی از «لا» به‌همراه فعل مضارع مخاطب ساخته می‌شود؛ مانند «لا تَفْعَلْ». پس «لا + فعل مضارع مخاطب» درست است. رد سایر گزینه‌ها: «لا + فعل ماضی مخاطب» نادرست است چون نهی همیشه با فعل مضارع ساخته می‌شود، نه ماضی. «لن + فعل مضارع مخاطب» نادرست است چون «لن» نفیِ آینده می‌سازد (فعل را منصوب می‌کند)، نه نهی. «لم + فعل امر مخاطب» نادرست است چون «لم» با فعل مضارع (نه امر) می‌آید و معنای نفیِ گذشته می‌دهد. تلهٔ تستی: نباید «لا»ی ناهیه را با «لن» (نفیِ آینده) یا «لم» (نفیِ ماضی) اشتباه گرفت؛ هرکدام از این ادوات با نوع فعل و زمان متفاوتی همراه می‌شوند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

در جدول صیغه‌ها، فعل امر فقط برای صیغه‌های مخاطب (۷ تا ۱۲) ساخته می‌شود؛ برای متکلم و غایب فعل امرِ مستقیم وجود ندارد. پس «فعل امر فقط برای صیغه‌های مخاطب وجود دارد» درست است. رد سایر گزینه‌ها: «فعل امر برای غایب و متکلم هم ساخته می‌شود» نادرست است چون طبق جدول درس، امر مختص مخاطب است. «فعل امر همیشه با یاء شروع می‌شود» نادرست است چون امر با همزهٔ وصل یا حذف حرف مضارعت ساخته می‌شود (مانند اُنْظُرْ، اِقْرَأْ)، نه با «ی». «فعل امر همان مضارع غایب است» نادرست است چون امر و مضارع غایب هم از نظر ساخت و هم از نظر کاربرد کاملاً متفاوت‌اند. تلهٔ تستی: محدودبودنِ امر به صیغه‌های مخاطب (۷ تا ۱۲) نکته‌ای است که در جدول درس صریحاً تصریح شده و باید حفظ شود.