04_درس چهارم (عربی 1)

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«فَاعبُدونِ» در اصل «اِعبُدوا» (فعل امر جمع مذکر مخاطب) + «ني» (ضمیر متکلم وحده) است که نونِ وقایه میانِ آن دو برای حفظِ حرکتِ فعل افزوده شده؛ فاء نیز فاءِ نتیجه است چون پس از «أَنا رَبُّكُم» آمده. بنابراین گزینهٔ «فاء نتیجه + فعل امر جمع مذکر مخاطب + نون وقایه» درست است. گزینهٔ «فاء عاطفه + فعل مضارع منصوب + نون تثنیه» نادرست است چون فاء در اینجا فاءِ نتیجه است نه عاطفه، فعل امر است نه مضارعِ منصوب، و نونِ آخر وقایه است نه نونِ تثنیه که مخصوصِ اسم‌هاست. گزینهٔ «فاء سببیه + فعل ماضی جمع + نون نسوه» نادرست است چون فعل امر است نه ماضی، چون معنای فرمان/درخواست دارد نه اِخبار از گذشته؛ نون هم وقایه است نه نونِ نسوه که مخصوصِ جمعِ مؤنثِ غایب است. گزینهٔ «فاء جواب شرط + فعل نهی + نون رفع» نادرست است چون هیچ ادات شرطی در عبارت نیامده که فاء جوابِ آن باشد، فعل هم امرِ اثباتی است نه نهی (که با «لا» همراه می‌شد)، و نون علامتِ وقایه است نه نونِ رفعِ افعالِ خمسه. تلهٔ تستی: نونِ آخرِ «فَاعبُدونِ» را نباید با نونِ تثنیه یا نونِ رفعِ افعالِ خمسه اشتباه گرفت؛ این نون، نونِ وقایه است که پیش از ضمیرِ متکلم می‌آید.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«أَلّا» ترکیبی از «أَن» (حرفِ مصدری و ناصبِ فعلِ مضارع) و «لا»ی نافیه است؛ در نتیجه فعلِ بعدِ خود، یعنی «نَعبُدَ»، را منصوب می‌کند و معنای «که نپرستیم» می‌دهد. بنابراین گزینهٔ «ترکیبِ «أن» و «لا» برای نصبِ فعل» درست است. گزینهٔ «حرفِ شرط و جوابِ شرطِ آن» نادرست است چون هیچ جمله‌ای برای جوابِ شرط در پی نیامده و «أَلّا» شرط نمی‌سازد. گزینهٔ «حرفِ استفهام همراه با نفی» نادرست است چون عبارت پرسشی نیست. گزینهٔ «ترکیبِ لامِ تعلیل و لای ناهیه» نادرست است چون حرفِ اولِ عبارت «أ» (همزه) است، نه «ل». تلهٔ تستی: «أَلّا» را نباید با «لِئَلّا» (لامِ تعلیل + أن + لا) اشتباه گرفت؛ اینجا فقط «أن + لا» داریم، بدونِ لامِ تعلیل.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«كانَت» در این عبارت از افعالِ ناقصه است؛ فعلِ ناقص برخلافِ فعلِ تام، به مفعول نیاز ندارد بلکه اسم (مرفوع) و خبر (منصوب) می‌گیرد؛ در همین جمله «رِسالَةُ الإسلامِ» اسمِ آن و «قائِمَةً» خبرِ آن است. بنابراین گزینهٔ «فعل ناقص و نیازمند اسم و خبر» درست است. گزینهٔ «فعل تام و دارای مفعول به» نادرست است چون «كانَ» در معنای ناقصِ خود هرگز مفعول نمی‌گیرد. گزینهٔ «حرف ناسخ برای جمله اسمیه» نادرست است چون «كانَ» فعل است نه حرف؛ حروفِ ناسخ مانند «إنّ» از مقولهٔ دیگری‌اند. گزینهٔ «فعل امر برای مخاطب مؤنث» نادرست است چون «كانَت» ماضی و برای غایبِ مؤنث (رسالة) صرف شده، نه امر و نه مخاطب. تلهٔ تستی: «كانَ» را نباید همیشه فعلِ ناقص فرض کرد؛ اگر مفعول می‌گرفت تام بود، اما در این ساخت با اسم و خبر آمده و ناقص است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

در ساختِ «كانَت رِسالَةُ الإسلامِ ... قائِمَةً»، اسمِ «كانَت» بلافاصله پس از فعلِ ناقص و به‌صورتِ مرفوع می‌آید که همان «رِسالَةُ الإسلامِ» است؛ «قائِمَةً» که منصوب است، خبرِ کان به‌شمار می‌رود نه اسمِ آن. بنابراین گزینهٔ «رِسالَةُ الإسلامِ» درست است. گزینهٔ «مَرِّ العُصورِ» نادرست است چون این عبارت، جارومجرور و متعلق به فعل است، نه اسمِ کان. گزینهٔ «أَساسِ المَنطِقِ» نادرست است چون مجرور به حرفِ جرِّ «عَلٰی» در بخشِ خبر است. گزینهٔ «اجتِنابِ إساءَةٍ» نادرست است چون این عبارت، معطوف به «أَساسِ المَنطِقِ» و همچنان بخشی از خبر است. تلهٔ تستی: اسمِ کان همیشه مرفوع است، در حالی‌که «قائِمَةً» با تنوینِ نصب آمده و همین حرکت، نشانهٔ خبر بودنِ آن است، نه اسم.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

خبرِ «كانَ» و خواهرانش همواره منصوب می‌آید؛ در این عبارت «قائِمَةً» با تنوینِ نصب آمده و همان خبرِ «كانَت» است. بنابراین گزینهٔ «قائِمَةً» درست است. گزینهٔ «رِسالَةُ» نادرست است چون این واژه با رفع آمده و اسمِ کان است، نه خبر. گزینهٔ «أَساسِ» نادرست است چون این کلمه مجرور به حرفِ جر «عَلٰی» است و بخشی از جارومجرورِ متعلق به خبر است، نه خودِ خبر. گزینهٔ «المَنطِقِ» نادرست است چون مضاف‌الیهِ «أَساس» است. تلهٔ تستی: هر واژهٔ منصوبِ داخلِ جمله را نباید بی‌درنگ خبرِ کان دانست؛ باید دید کدام واژه واقعاً بر اسمِ کان حمل می‌شود، نه هر منصوبِ دیگری مانندِ مفعولِ‌فیه.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

فعلِ «تَختَلِفُ» مفرد و مؤنث صرف شده در حالی‌که هیچ فاعلِ ظاهریِ مفردِ مؤنثی در این بخش نیامده؛ جمعِ غیرعاقل (مانندِ «الشُّعوب») معمولاً با فعلِ مفردِ مؤنث می‌آید، پس فاعلِ واقعی ضمیرِ مستترِ «هي» است که به «الشُّعوبِ الكَثيرَة» در جملهٔ پیشین برمی‌گردد. بنابراین گزینهٔ «ضمیرِ مستترِ «هي» به‌جای شعوب» درست است. گزینهٔ «اسمِ ظاهرِ «الأَلوان»» نادرست است چون «أَلوانِها» خود مجرور و مجرور به حرفِ جرِّ «في» است، نه فاعل. گزینهٔ «اسمِ ظاهرِ «اللُّغات»» نادرست است چون «لُغاتِها» نیز مجرور است. گزینهٔ «عبارتِ «البِلاد الإسلامية»» نادرست است چون آن عبارت، مبتدای جملهٔ قبلی است، نه فاعلِ همین فعل. تلهٔ تستی: نبودِ فاعلِ ظاهریِ مرفوع در جمله را نباید نشانهٔ نبودِ فاعل گرفت؛ در چنین حالتی فاعل ضمیرِ مستتر است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«أَكرَمَ» و «أَتقٰی» هر دو بر وزنِ «أَفعَل» ساخته شده‌اند که در عربی صیغهٔ اسمِ تفضیل برای بیانِ برتری میانِ دو یا چند چیز است؛ معنای آیه «گرامی‌ترینِ شما نزدِ خدا پرهیزکارترینِ شماست». بنابراین گزینهٔ «اسم تفضیل» درست است. گزینهٔ «اسم فاعل» نادرست است چون اسمِ فاعل معمولاً بر وزنِ «فاعِل» (مانندِ کاتِب) می‌آید، نه «أَفعَل». گزینهٔ «اسم مفعول» نادرست است چون اسمِ مفعول بر وزنِ «مَفعول» است و معنای انفعالی دارد، در حالی‌که این دو واژه معنای فاعلیِ برتری می‌دهند. گزینهٔ «صفت مشبهه» نادرست است چون صفتِ مشبهه برای بیانِ صفتِ لازم می‌آید، نه مقایسهٔ برتری. تلهٔ تستی: وزنِ «أَفعَل» می‌تواند هم اسمِ تفضیل باشد هم صفتِ مشبهه (مانندِ أَحمَر)؛ تشخیص به وجودِ معنای مقایسه‌ای (تر/ترین) بستگی دارد که در این آیه آشکار است.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«عَميلُ العَدُوِّ» ترکیبِ اضافی است: «عَميلُ» (مضاف) بدونِ «ال» و بدونِ تنوین آمده و «العَدُوِّ» (مضاف‌الیه) مجرور است؛ معنای مجموع «مزدورِ دشمن» می‌شود. بنابراین گزینهٔ «ترکیب اضافی؛ عميل مضاف و العدو مضاف‌الیه» درست است. گزینهٔ «ترکیب وصفی؛ العدو صفتِ عميل است» نادرست است چون در ترکیبِ وصفی، موصوف و صفت باید در معرفه/نکره بودن مطابقت داشته باشند؛ اینجا «عَميلُ» بدونِ «ال» و «العَدُوِّ» با «ال» آمده. گزینهٔ «جملهٔ اسمیه‌ای با خبرِ محذوف» نادرست است چون این عبارت اصلاً جمله نیست، صرفاً یک ترکیبِ دو-کلمه‌ای است. گزینهٔ «شبه‌جمله‌ای برای بیانِ حال» نادرست است چون شبهِ‌جمله باید جار-و-مجرور یا ظرف باشد، نه دو اسمِ متوالی. تلهٔ تستی: نبودِ «ال» روی مضاف و وجودِ «ال» روی مضاف‌الیه، امضای مشخصهٔ ترکیبِ اضافی است؛ در ترکیبِ وصفی هر دو باید هم‌زمان معرفه یا هم‌زمان نکره باشند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

فعلِ «تَواضَعوا» از «تَواضَعَ» است که با «تَ» در ابتدا و الفِ زائد پس از حرفِ اولِ ریشه (واضَعَ) آمده. بنابراین گزینهٔ «تفاعل» درست است. گزینهٔ «تفعيل» نادرست است چون این باب تشدید دارد نه الف، و «تَ» فقط در مصدرش می‌آید نه در ماضی/امر. گزینهٔ «استفعال» نادرست است چون این باب با «اِستَ» آغاز می‌شود (مانندِ اِستَغفَرَ)، نه با «تَ»+الف. گزینهٔ «إفعال» نادرست است چون آن باب با همزه شروع می‌شود، بدونِ «تَ» و بدونِ الف در این جایگاه. تلهٔ تستی: تفاوتِ اصلیِ تفاعل با تفعّل در همین‌جاست: تفاعل الفِ زائد دارد (تَواضَعَ)، تفعّل تشدید دارد (مانندِ تَعَلَّمَ)؛ هر دو با «تَ» شروع می‌شوند و به‌همین دلیل زیاد اشتباه گرفته می‌شوند.

پاسخنامه‌ی تحلیلی

«مُهَدِّئَة» اسمِ فاعل/صفتی از فعلِ «هَدَّأَ» بر وزنِ «مُفَعِّل» است؛ نشانهٔ اصلیِ بابِ تفعيل، تشدید بر حرفِ دومِ ریشه است که در «هَدَّأَ» (دال مشدد) دیده می‌شود. بنابراین گزینهٔ «تفعيل» درست است. گزینهٔ «إفعال» نادرست است چون فعلِ این باب با همزه آغاز می‌شود (مانندِ أَهدَأَ)، در حالی‌که «هَدَّأَ» با «ه» آغاز شده و تشدید دارد. گزینهٔ «تفاعل» نادرست است چون فعلِ این باب باید با «تَ» و الفِ زائد بیاید (مانندِ تَهادَأَ)، نه تشدید. گزینهٔ «استفعال» نادرست است چون این باب با «اِستَ» آغاز می‌شود (مانندِ اِستَهدَأَ)، که در ریشهٔ این واژه وجود ندارد. تلهٔ تستی: تشدید روی حرفِ دومِ ریشه، بدونِ «تَ» در ابتدای فعلِ ماضی، نشانهٔ قطعیِ بابِ تفعيل است؛ اگر «تَ» هم داشت، تفعُّل می‌شد.