زمینشناسی پزشکی چیست؟
شاخهای بینرشتهای که ارتباط بین عناصر و کانیهای زمین و سلامت موجودات زنده را بررسی میکند — علم درمانی نیست، بلکه به دنبال شناسایی عوامل زمینزاد بیماری است. پدر این علم اوله سلینوس سوئدی بود؛ دانشمندان ایرانی مانند ابوریحان بیرونی، ابنسینا و خواجه نصیرالدین طوسی هم به فواید سنگها و کانیها برای درمان اشاره کردهاند. عناصر زمین از مسیر سنگ، خاک، گیاه و جانور، از راه آب، غذا و هوا وارد بدن انسان میشوند. عناصر بر اساس غلظت در پوسته به اصلی، فرعی و جزئی تقسیم میشوند؛ عناصر جزئی بسته به مقدار مصرف میتوانند هم اساسی و هم سمی باشند — هر عنصر یک بازه بهینه دارد و کمبود یا مازاد هر دو بیماری ایجاد میکند. با تطبیق نقشههای پراکندگی ژئوشیمیایی عناصر و نقشه پراکندگی بیماریها میتوان عامل زمینزاد بیماری را شناسایی کرد.
عناصر مهم و بیماریهای مرتبط
آرسنیک (منشأ کانی پیریت، مسیر اصلی آب آلوده) لکه پوستی و سرطان پوست ایجاد میکند؛ نمونه معروف آن آلودگی آب چاههای عمیق در بنگال غربی هند است. کادمیم که همیشه همراه عنصر روی است، از راه گیاهان و آب وارد بدن شده و باعث تغییر شکل استخوان میشود؛ بیماری ایتایایتای در ژاپن نمونه آن است. جیوه که در ملقمه کردن طلا هم به کار میرود، از راه دهان و پوست جذب شده و به دستگاه عصبی آسیب میرساند؛ بیماری میناماتا (۱۹۵۶) در ژاپن نمونهاش بود. فلوئور در مقدار مناسب دندان را مستحکم میکند، اما کمبودش پوسیدگی دندان و مازادش فلورسیس دندانی برگشتناپذیر ایجاد میکند؛ منشأ آن کانی فلوئوریت است و مسیر اصلی ورودش آب آشامیدنی است. سلنیم از راه گیاهان وارد بدن میشود و با از بین بردن سوپراکسیدها نقش ضدسرطانی دارد، هرچند مازادش مسمومکننده است. روی کمبودش باعث کوتاهی قد و اختلال ایمنی میشود. کمبود ید بیماری گواتر میسازد؛ در مناطق کوهستانی دور از دریا، شستشوی خاک توسط آبهای ذوب یخ پس از عصر یخبندان ید را از خاک میشوید. کلسیم و منیزیم عامل سختی آباند و با بیماریهای کلیوی مرتبطاند. مسمومیت با سرب (پلومبیسم) با خط آبی در محل اتصال دندان به لثه شناخته میشود و میتواند عقبافتادگی ذهنی ایجاد کند.
غبار، آتشفشان و کاربردهای دیگر
ریزگردها میتوانند باکتریهای بیماریزا و مواد سمی منتقل کنند و بیماریهای ریوی بهویژه سیلیکوسیس (ناشی از استنشاق ذرات سیلیس) ایجاد کنند، هرچند برای جنگلهای گرمسیری مواد مغذی هم به همراه میآورند. آتشفشانها فلزات و عناصری مانند آرسنیک، کادمیم، جیوه و سرب را از اعماق زمین به سطح میآورند؛ فوران پیناتوبو در فیلیپین (۱۹۹۱) میلیونها تن روی و مس و هزاران تن کادمیم را در هوا پخش کرد. زمینشناسی زیستمحیطی با اصول زمینشناسی به مسائلی مانند برداشت بیش از حد از معادن، فرسایش خاک و آلودگی آب و هوا میپردازد. کانیهایی مثل تالک، رس، فلوئوریت و میکا در داروسازی و لوازم بهداشتی کاربرد دارند؛ خاکخواری آگاهانه، مانند مصرف خوراکی خاک رنگی جزیره هرمز، گاهی برای جبران کمبودهای تغذیهای انجام میشود، اما باید احتمال آلودگی خاک به عناصر سمی هم در نظر گرفته شود.