زمین‌شناسی ایران
قدیمی‌ترین سنگ‌ها و تاریخچه
قدیمی‌ترین سنگِ شناخته‌شدهٔ ایران در روستای ساغند (اردکان، یزد) پیدا شده؛ سنگی دگرگونی از دورانِ پرکامبرین. سنگ‌های قدیمیِ دیگر در انارک، جندق و نائینِ اصفهان یافت شده‌اند که دگرگونی و افیولیت (پوستهٔ اقیانوسی) هستند. سنِ این سنگ‌ها بین ۶۰۰ میلیون تا بیش از ۱ میلیارد سال است؛ یعنی در قیاس با سنگ‌های آمریکای شمالی، آفریقا، هند، سیبری، استرالیا و عربستان جوان‌تراند.
مسیرِ شکل‌گیریِ ایران را می‌توان این‌طور دنبال کرد:
| زمان | رویداد |
|---|---|
| ~۶۰۰ میلیون سال پیش | ابرقارهٔ پانگه‌آ با اقیانوسِ پیرامونیِ پانتالاسا |
| ~۵۰۰ میلیون سال پیش | جدایشِ پانگه‌آ به لورازیا و گندوانا و تشکیلِ تتیسِ کهن؛ ایرانِ مرکزی و البرز بخشی از گندوانا |
| ~۲۹۰ میلیون سال پیش | بیشترین وسعتِ تتیسِ کهن؛ جدایشِ ایرانِ مرکزی و البرز از گندوانا و آغازِ تشکیلِ تتیسِ نوین |
| ~۱۸۰ میلیون سال پیش | بسته‌شدنِ کاملِ تتیسِ کهن و تشکیلِ رشته‌کوهِ البرز |
| ~۱۰۰ میلیون سال پیش | بازشدنِ تتیسِ نوین، حرکتِ هند و آفریقا به شمال و آغازِ فرورانشِ آن زیرِ اوراسیا |
| ~۶۵ میلیون سال پیش | برخوردِ ورقهٔ عربستان به ایران و آغازِ شکل‌گیریِ زاگرس (تا امروز ادامه دارد) |
دریای خزر، دریاچهٔ آرال و دریای سیاه هر سه بازماندهٔ تتیسِ کهن‌اند. دو رابطه را با هم اشتباه نگیر: بسته‌شدنِ تتیسِ کهن به البرز انجامید و برخوردِ عربستان با ایران به زاگرس.
نقشه‌های زمین‌شناسی
نقشهٔ زمین‌شناسی چهار چیز را نشان می‌دهد: جنس و پراکندگیِ سطحیِ سنگ‌ها، روابطِ سنیِ لایه‌ها، وضعیتِ شکستگی‌ها و چین‌خوردگی‌ها، و موقعیتِ کانسارها. از روی همین نقشه‌ها می‌توان خواند که سنگ‌های سهند–بزمان (ارومیه–دختر) آذرین با ترکیبِ اسیدی تا متوسط‌اند، بیشترِ سنگ‌های زاگرس در اطرافِ خلیج فارس و دریای عمان به سنوزوئیک تعلق دارند، و بیشترِ سنگ‌های کپه‌داغ به مزوزوئیک (عمدتاً کرتاسه).
پهنه‌های زمین‌ساختی
ایران یک تکه‌سنگِ یکدست نیست؛ از چند قطعه سنگ‌کره با تاریخچهٔ تکوینِ متفاوت ساخته شده و هر قطعه در دوره‌ای جدا سنگ شده است. نخستین تقسیم‌بندیِ علمیِ این قطعه‌ها را یووان اشتوکلین، زمین‌شناسِ سوئیسی که ۲۷ سال در ایران کار کرد و نقشه‌های زمین‌شناسیِ کشور را تهیه کرد، انجام داد.
| پهنه | سنگِ اصلی | منابعِ اقتصادی | ویژگی |
|---|---|---|---|
| زاگرس | رسوبی | نفت و گاز | تاقدیس و ناودیسِ متوالی |
| سنندج–سیرجان | دگرگونی | سرب و روی (ایرانکوه) | انواعِ سنگ‌های دگرگونی |
| ایرانِ مرکزی | رسوبی، آذرین، دگرگونی | آهن (چغارت)، روی (مهدی‌آباد) | سنگ‌هایی از پرکامبرین تا سنوزوئیک |
| البرز | رسوبی | زغال‌سنگ | دو بخشِ شرقی و غربی؛ قلهٔ دماوند |
| شرق و جنوب‌شرق | آذرین و رسوبی | منیزیت و مس | دشت‌های خشک؛ فرورانشِ دریای عمان زیرِ مکران |
| کپه‌داغ | رسوبی | ذخایرِ عظیمِ گاز | توالیِ رسوبیِ منظم |
| سهند–بزمان (ارومیه–دختر) | آذرین | ذخایرِ فلزی | فرورانشِ تتیسِ نوین زیرِ ایرانِ مرکزی |
نوارِ ارومیه–دختر همان کمربندِ آتشفشانیِ ایران است.
منابع معدنی
استخراج و استفاده از فلزات برای نخستین‌بار در فلاتِ ایران و آناتولیِ ترکیه انجام شد و سابقهٔ معدن‌کاری در این منطقه به بیش از ۸۵۰۰ سال پیش می‌رسد.
| ماده | معدنِ مهم | استان |
|---|---|---|
| آهن | چغارت، گل‌گهر، چادرملو، سنگان | یزد، کرمان، خراسانِ رضوی |
| مس | سرچشمه، سونگون | کرمان، آذربایجانِ شرقی |
| سرب و روی | مهدی‌آباد، ایرانکوه، انگوران | یزد، اصفهان، زنجان |
| طلا | زرشوران، موته | آذربایجانِ غربی، اصفهان |
| کروم | اسفندقه، سبزوار | کرمان، خراسانِ رضوی |
| فیروزه | نیشابور | خراسانِ رضوی |
هر مادهٔ معدنی شرایطِ ویژهٔ خودش را برای تشکیل می‌خواهد؛ مثلاً زغال‌سنگِ البرز در سنگ‌های رسوبیِ تریاس و ژوراسیک شکل گرفته، چون آب‌وهوای آن دوره برای رشدِ گیاهان مناسب بود. پس در اکتشاف دو معیار تعیین‌کننده است: نوعِ مادهٔ معدنی و نحوهٔ تشکیلِ آن.
نفت و گاز
ایران از نظرِ ذخایرِ نفت رتبهٔ چهارمِ جهان (حدود ۱۰٪ ذخایرِ جهانی) و از نظرِ گاز رتبهٔ دومِ جهان را دارد. بیشترِ ذخایر در جنوب و غرب (زاگرس و خلیج فارس) و در شمال (دریای خزر) است؛ گازِ خانگیرانِ سرخس هم در شمال‌شرق از ذخایرِ مهم به شمار می‌رود.
چرا زاگرس؟ نخست اینکه سنگ‌های آنجا عمدتاً رسوبی و آهکی‌اند و نفت و گاز در سنگ‌های رسوبی تشکیل می‌شوند؛ دوم اینکه تاقدیس‌های متوالیِ آن تلهٔ نفتیِ ایده‌آل می‌سازند: نفت و گاز سبک‌تر از آب‌اند و بالا می‌روند تا زیرِ لایه‌ای نفوذناپذیر در قلهٔ تاقدیس گیر بیفتند. بیشترِ ذخایرِ نفتِ ایران در لایه‌های سنگِ آهک جای گرفته‌اند.
نخستین چاهِ نفتِ خاورمیانه در میدانِ نفتونِ مسجدسلیمان حفر شد؛ حفاری در ۱۲۸۶ آغاز شد و در ۱۲۸۷ به نفت رسید. بزرگ‌ترین میدانِ نفتیِ کشور اهواز (حدود ۶۵٫۵ میلیارد بشکه، سومین میدانِ بزرگِ جهان) است و پس از آن گچساران، مارون، آغاجاری و آزادگان. بزرگ‌ترین میدانِ گازی پارس جنوبی در خلیج فارس است.
گسل‌های اصلی
پوستهٔ ایران پر از شکستگی است؛ بعضی گسل‌ها قدیمی و غیرفعال و بعضی جوان و لرزه‌خیزند. ۲۱ گسلِ اصلی از نظرِ نوع دو گروه‌اند:
- راندگی (۹ گسل): خزر، شمال البرز، مشا، آستارا، اصلیِ زاگرس، کوهبنان، نصرت‌آباد، سبزواران، باخترنه
- راستالغز (۱۲ گسل): کازرون، انار، نایبند، ترود، درونه، ارس، تبریز، کپه‌داغ، هلیل‌رود، بافت، خاورنه، دهشیر
از نظرِ امتدادِ جغرافیایی هم: شمالی–جنوبی (سبزواران، نایبند، باخترنه، خاورنه، کازرون، آستارا، انار، هلیل‌رود)، شمال‌شرقی–جنوب‌غربی (ترود، درونه)، شمال‌غربی–جنوب‌شرقی (دهشیر، بافت، تبریز، کوهبنان، زاگرسِ اصلی، نصرت‌آباد) و شرقی–غربی (مشا، شمال البرز، خزر).
سؤال‌ها معمولاً از تطبیقِ همین دو فهرست می‌آید؛ مثلاً خزر، شمال البرز و مشا هم راندگی‌اند و هم شرقی–غربی. گسل‌های جوان با عکسِ هوایی و ماهواره‌ای، بازدیدِ صحرایی و لرزه‌نگاری شناسایی می‌شوند.
آتشفشان‌ها
سه سطحِ فعالیت را از هم جدا کن: فعال (مادهٔ جامد، مایع و گاز خارج می‌شود؛ مانند پیناتوبو در فیلیپین)، نیمه‌فعال یا فومرولی (فقط گاز خارج می‌شود) و خاموش (هیچ ماده‌ای خارج نمی‌شود). در ایران فقط دماوند و تفتان نیمه‌فعال‌اند و سهند و سبلان خاموش‌اند — همین‌جا رایج‌ترین اشتباه رخ می‌دهد.
دماوند با ۵۶۷۱ متر بلندترین قلهٔ آتشفشانیِ ایران است، در البرزِ مرکزی قرار دارد و دریاچه‌ای از یخ دهانه‌اش را پوشانده؛ سنگ‌های آذرینش بیشتر بازالت، آندزیت و گرانیت‌اند و آخرین فورانِ بزرگش حدود ۷۳۰۰ سال پیش بوده. تفتان دو دهانه و بلورهای گوگردِ خالص دارد. سبلان میزبانِ نخستین نیروگاهِ زمین‌گرماییِ ایران است و بزمان هم از پنج کوهِ آتشفشانیِ مهمِ کشور. بیشترِ فعالیت‌های آتشفشانیِ جوانِ ایران در نوارِ ارومیه–دختر و در دورهٔ کواترنری رخ داده‌اند.
زمین‌گردشگری (ژئوتوریسم)
پدیده‌هایی که میراثِ زمین‌شناختی شمرده می‌شوند دو ویژگی دارند: ارزشِ بالای علمی، آموزشی یا زیبایی، و کمیابیِ زیاد — مانند غارها، آبشارها و گل‌فشان‌ها. ژئوتوریسم شاخه‌ای از گردشگریِ طبیعت است که به همین جاذبه‌ها می‌پردازد و مخاطبانش هم گردشگرانِ عادی‌اند و هم متخصصانِ زمین‌شناسی. تفاوتش با اکوتوریسم ساده است: اکوتوریسم به طبیعتِ جان‌دار می‌پردازد و ژئوتوریسم به طبیعتِ بی‌جان. اهمیتِ اقتصادی‌اش هم دو وجه دارد: استفادهٔ گردشگران از خدماتِ گردشگری، و رونقِ اقتصادِ محلی همراه با ورودِ ارز.
ژئوپارک محدوده‌ای است که میراثِ زمین‌شناختی را همراه با جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی دارد، با سه هدفِ حفاظت، بهره‌برداریِ درست و درآمدزایی برای جامعهٔ محلی. ژئوپارکِ جزیرهٔ قشم نخستین ژئوپارکِ ثبتِ جهانیِ ایران است. از دیگر پدیده‌های شاخص می‌توان به درهٔ ستارگانِ قشم، گل‌فشان و کلوت‌های مریخیِ چابهار، گنبدِ نمکیِ جاشکِ بوشهر، غارِ علیصدرِ همدان، چشمهٔ باداب سورتِ ساری، روستای کندوانِ آذربایجانِ شرقی و بازالت‌های منشوریِ سرپیشهٔ بیرجند اشاره کرد.