Q: بر اساس اطلاعات میادین نفتی ایران (به جز میدان اهواز)، چند میدان دارای ذخیرهٔ درجای بین $17$ تا $24$ میلیارد بشکه هستند؟

سه — «سه» گزینهٔ درست است؛ از میان میادینِ نفتیِ ایران (بهجز اهواز)، سه میدان — گچساران ($23.7$)، مارون ($21.9$) و آغاجاری ($17.4$) — ذخیرهای بینِ $17$ تا $24$ میلیارد بشکه دارند. رد گزینههای دیگر: - «یک»: نادرست؛ سه میدان (نه یک) در این بازه قرار دارند. - «دو»: نادرست؛ سه میدان (نه دو) در این بازه قرار دارند. - «چهار»: نادرست؛ آزادگان با $5.2$ میلیارد بشکه خارج از این بازه است، پس فقط سه میدان (نه چهار) واجدِ شرایطاند. تلهٔ تستی: باید مقدارِ دقیقِ ذخیرهٔ هر میدان (گچساران $23.7$، مارون $21.9$، آغاجاری $17.4$، آزادگان $5.2$) با بازهٔ $17$ تا $24$ مقایسه شود؛ آزادگان بهراحتی نادیده گرفته میشود چون در انتهای فهرست است.

Q: میدان نفتی اهواز با ذخیره $65.5$ میلیارد بشکه سومین میدان بزرگ جهان است. ذخیره میدان گچساران $23.7$ میلیارد بشکه است. ذخیره میدان اهواز چند درصد بیشتر از گچساران است؟ (تقریباً)

$176\%$ — «$176\%$» گزینهٔ درست است. گامبهگام: «چند درصد بیشتر» یعنی درصدِ افزایش نسبت به مقدارِ پایه (گچساران). اختلاف: $65.5-23.7=41.8$ میلیارد بشکه. درصدِ افزایش: $\frac{41.8}{23.7}\times100=176.4\%$، یعنی تقریباً $176\%$. وارسیِ مستقل (بازگشت به عقب): اگر گچساران را $176\%$ افزایش دهیم، $23.7\times(1+1.764)=23.7\times2.764\approx65.5$ میشود که دقیقاً ذخیرهٔ اهواز است — پس محاسبه درست است. رد گزینههای دیگر: - «$36\%$»: نادرست؛ این عدد حاصلِ $\frac{23.7}{65.5}\times100\approx36\%$ است، یعنی سهمِ گچساران از اهواز (نسبتِ وارونه)، نه درصدِ افزایشِ اهواز نسبت به گچساران. - «$65\%$»: نادرست؛ این عدد چیزی جز خودِ رقمِ ذخیرهٔ اهواز ($65.5$ میلیارد بشکه) نیست که بهاشتباه بهجای درصد برداشته شده؛ هیچ تقسیمی در آن انجام نشده است. - «$276\%$»: نادرست؛ این عدد حاصلِ $\frac{65.5}{23.7}\times100\approx276\%$ است، یعنی «چند درصدِ گچساران» (نسبتِ کل)، نه «چند درصد بیشتر از گچساران» (درصدِ افزایش)؛ اختلافِ این دو دقیقاً $100\%$ است. تلهٔ تستی: میانِ «$A$ چند درصدِ $B$ است» و «$A$ چند درصد بیشتر از $B$ است» دقیقاً $100$ واحد فاصله است ($276$ در برابرِ $176$)؛ در صورتِ سؤال کلمهٔ «بیشتر» تعیینکننده است.

Q: اگر مجموع ذخایر قطعی شناساییشدهٔ ایران حدود $37$ میلیارد تن و سهم ایران از ذخایر معدنی جهان حدود $7\%$ باشد، کل ذخایر معدنی جهان تقریباً چند میلیارد تن است؟

$529$ میلیارد تن — «$529$ میلیارد تن» گزینهٔ درست است. گامبهگام: اگر کلِ ذخایرِ جهان را $X$ بگیریم، سهمِ $7\%$ ایران یعنی $0.07X=37$. پس $X=\frac{37}{0.07}=528.6$، یعنی تقریباً $529$ میلیارد تن. وارسیِ مستقل (بازگشت به عقب): $529\times0.07=37.03$ میلیارد تن که همان سهمِ اعلامشدهٔ ایران است؛ پس عددِ بهدستآمده سازگار است. برآوردِ سرانگشتی هم همین را میگوید: $7\%$ تقریباً یکچهاردهم است و $37\times14=518$، نزدیک به $529$. رد گزینههای دیگر: - «$259$ میلیارد تن»: نادرست؛ این عدد حاصلِ $37\times7$ است، یعنی ضرب در عددِ درصد بهجای تقسیم بر کسرِ آن؛ چنین حاصلی سهمِ ایران را $14.3\%$ میکند نه $7\%$. - «$185$ میلیارد تن»: نادرست؛ این عدد برابرِ $37\times5$ است و با هیچیک از دادههای سؤال رابطهای ندارد؛ سهمِ ایران در آن $20\%$ میشد. - «$37$ میلیارد تن»: نادرست؛ این همان ذخیرهٔ ایران است و برداشتنِ آن یعنی محاسبه اصلاً انجام نشده. تلهٔ تستی: برای رسیدن از «جزء» به «کل» باید بر کسرِ درصد تقسیم کرد ($\div0.07$)، نه در عددِ درصد ضرب کرد ($\times7$)؛ این دو عمل نتایجی با نسبتِ حدوداً دو برابر میدهند.

Question 1

کدام مجموعه زمان‌ها به ترتیب با این رویدادها سازگار است: وجود پانگه‌آ، باز شدن پانگه‌آ و شکل‌گیری تتیس کهن، بیشترین وسعت تتیس کهن؟

Accepted Answer

۶۰۰، ۵۰۰، ۲۹۰ میلیون سال پیش — «۶۰۰، ۵۰۰، ۲۹۰ میلیون سال پیش» گزینهٔ درست است؛ ترتیبِ درستِ این سه رویداد از قدیم به جدید عبارت است از: وجودِ پانگه‌آ (۶۰۰ م.س.پ)، بازشدنِ آن و شکل‌گیریِ تتیس کهن (۵۰۰ م.س.پ)، و بیشترین وسعتِ تتیس کهن (۲۹۰ م.س.پ).

رد گزینه‌های دیگر:
- «۵۰۰، ۶۰۰، ۲۹۰ میلیون سال پیش»: نادرست؛ ترتیبِ دو رویدادِ اول جابه‌جا شده؛ وجودِ پانگه‌آ (۶۰۰ م.س.پ) باید مقدم بر بازشدنِ آن (۵۰۰ م.س.پ) بیاید.
- «۲۹۰، ۱۸۰، ۱۰۰ میلیون سال پیش»: نادرست؛ این اعداد به رویدادهای دیگری (بیشترین وسعت، بسته‌شدنِ تتیس کهن، آغازِ فرورانشِ تتیس نوین) تعلق دارند، نه سه رویدادِ خواسته‌شده.
- «۶۵، ۱۰۰، ۱۸۰ میلیون سال پیش»: نادرست؛ این اعداد به رویدادهای متأخرتر مربوط‌اند و ترتیبشان هم نزولی (نه صعودی) است.

تلهٔ تستی: باید میانِ اعدادِ سالِ رویدادهای «تتیس کهن» (۶۰۰، ۵۰۰، ۲۹۰، ۱۸۰) و رویدادهای متأخرترِ «تتیس نوین و زاگرس» (۱۰۰، ۶۵) تفکیکِ دقیق قائل شد.

Question 2

بر اساس اطلاعات میادین نفتی ایران (به جز میدان اهواز)، چند میدان دارای ذخیرهٔ درجای بین $17$ تا $24$ میلیارد بشکه هستند؟

Accepted Answer

سه — «سه» گزینهٔ درست است؛ از میان میادینِ نفتیِ ایران (به‌جز اهواز)، سه میدان — گچساران ($23.7$)، مارون ($21.9$) و آغاجاری ($17.4$) — ذخیره‌ای بینِ $17$ تا $24$ میلیارد بشکه دارند.

رد گزینه‌های دیگر:
- «یک»: نادرست؛ سه میدان (نه یک) در این بازه قرار دارند.
- «دو»: نادرست؛ سه میدان (نه دو) در این بازه قرار دارند.
- «چهار»: نادرست؛ آزادگان با $5.2$ میلیارد بشکه خارج از این بازه است، پس فقط سه میدان (نه چهار) واجدِ شرایط‌اند.

تلهٔ تستی: باید مقدارِ دقیقِ ذخیرهٔ هر میدان (گچساران $23.7$، مارون $21.9$، آغاجاری $17.4$، آزادگان $5.2$) با بازهٔ $17$ تا $24$ مقایسه شود؛ آزادگان به‌راحتی نادیده گرفته می‌شود چون در انتهای فهرست است.

Question 3

با توجه به ذخایر درجای پنج میدان مهم نفتی ایران (اهواز $65.5$، گچساران $23.7$، مارون $21.9$، آغاجاری $17.4$ و آزادگان $5.2$ میلیارد بشکه)، مجموع ذخایر این پنج میدان تقریباً چند میلیارد بشکه است؟

Accepted Answer

حدود $134$ میلیارد بشکه — «حدود $134$ میلیارد بشکه» گزینهٔ درست است؛ با جمعِ پنج مقدار ($65.5+23.7+21.9+17.4+5.2$)، مجموع ذخایرِ درجایِ این پنج میدان تقریباً $134$ میلیارد بشکه می‌شود.

رد گزینه‌های دیگر:
- «حدود $100$ میلیارد بشکه»: نادرست؛ این عدد کمتر از مجموعِ واقعیِ پنج میدان است.
- «حدود $115$ میلیارد بشکه»: نادرست؛ این عدد هم کمتر از مجموعِ واقعی است (شاید یکی از میادین در جمع فراموش شده باشد).
- «حدود $150$ میلیارد بشکه»: نادرست؛ این عدد بیشتر از مجموعِ واقعیِ پنج میدان است.

تلهٔ تستی: باید هر پنج عدد (نه فقط چند تای اول) با دقت جمع زده شوند؛ فراموش‌کردنِ کوچک‌ترین میدان (آزادگان، $5.2$) یا خطای جمعِ اعشاری رایج‌ترین اشتباه است.

Question 4

چاه شماره یک نفت ایران در مسجد سلیمان با تولید روزانه $36,000$ لیتر نفت خام حفر شد. اگر تولید این چاه به‌مدت یک سال (۳۶۵ روز) بدون تغییر ادامه یابد، حجم نفت تولیدی تقریباً چند بشکه خواهد بود؟ ($1$ بشکه $=159$ لیتر)

Accepted Answer

حدود $82,600$ بشکه — «حدود $82,600$ بشکه» گزینهٔ درست است؛ تولیدِ سالانه برابر است با $36{,}000 	imes 365 = 13{,}140{,}000$ لیتر که با تقسیم بر $159$ لیتر (هر بشکه)، حدود $82{,}600$ بشکه به‌دست می‌آید.

رد گزینه‌های دیگر:
- «حدود $52,000$ بشکه»: نادرست؛ این عدد از محاسبه‌ای ناقص (مثلاً تقسیم بر عددی بزرگ‌تر از $159$) به‌دست می‌آید.
- «حدود $131,000$ بشکه»: نادرست؛ این عدد نزدیک به حجمِ لیتریِ سالانه (به هزار) است، نه تعدادِ بشکه‌ها.
- «حدود $208,000$ بشکه»: نادرست؛ این عدد از تقسیم بر عددی کوچک‌تر از $159$ حاصل می‌شود.

تلهٔ تستی: باید ابتدا حجمِ سالانه به لیتر محاسبه شود ($36000	imes365$) و سپس بر $159$ (حجمِ هر بشکه) تقسیم شود؛ فراموش‌کردنِ یکی از این دو گام رایج‌ترین خطاست.

Question 5

آخرین فوران آتشفشان دماوند حدود $7,300$ سال پیش رخ داده است. اگر یک نمونه سنگ از گدازه‌های این فوران حاوی ایزوتوپ رادیواکتیوی با نیمه‌عمر $5,000$ سال باشد، کسر باقی‌مانده از آن ایزوتوپ در نمونه امروزی تقریباً چقدر است؟

Accepted Answer

حدود $0.36$ — «حدود $0.36$» گزینهٔ درست است؛ با فرمولِ واپاشیِ نیمه‌عمر، کسرِ باقی‌مانده برابرِ $0.5^{7300/5000} \approx 0.36$ است.

رد گزینه‌های دیگر:
- «حدود $0.50$»: نادرست؛ این مقدار برای دقیقاً یک نیمه‌عمر ($5000$ سال) درست است، نه $7300$ سال.
- «حدود $0.25$»: نادرست؛ این مقدار برای دقیقاً دو نیمه‌عمر ($10000$ سال) درست است.
- «حدود $0.18$»: نادرست؛ این مقدار کمتر از حاصلِ محاسبهٔ درست است (نزدیک به سه نیمه‌عمر).

تلهٔ تستی: زمانِ سپری‌شده ($7300$ سال) دقیقاً یک نیمه‌عمر نیست بلکه $1.46$ برابرِ آن است؛ باید از فرمولِ توانی استفاده کرد، نه تناسبِ خطی.

Question 6

کدام یک از توالی رویدادهای زمین‌شناسی زیر به ترتیب از قدیم به جدید صحیح است؟

Accepted Answer

تشکیل تتیس کهن ← تشکیل تتیس نوین ← بسته شدن تتیس کهن ← برخورد ورقه عربستان با ایران — «تشکیل تتیس کهن ← تشکیل تتیس نوین ← بسته شدن تتیس کهن ← برخورد ورقه عربستان با ایران» گزینهٔ درست است.

گام‌به‌گام با سالِ هر رویداد:
۱) تشکیلِ تتیس کهن — اواسط کامبرین، حدود ۵۰۰ میلیون سال پیش.
۲) تشکیلِ تتیس نوین — اوایل پرمین، حدود ۲۹۰ میلیون سال پیش (در جنوبِ تتیس کهنی که هنوز باز بود).
۳) بسته‌شدنِ کاملِ تتیس کهن — حدود ۱۸۰ میلیون سال پیش.
۴) برخوردِ ورقهٔ عربستان با ایران — حدود ۶۵ میلیون سال پیش.
دنبالهٔ ۵۰۰ ← ۲۹۰ ← ۱۸۰ ← ۶۵ اکیداً نزولی است، پس این توالی از قدیم به جدید درست است.

وارسیِ مستقل (آزمونِ علّی): تتیس نوین باید پیش از بسته‌شدنِ تتیس کهن پدید آمده باشد، چون خودِ فصل تصریح می‌کند این دو اقیانوس مدتی (از ۲۹۰ تا ۱۸۰ م.س.پ) هم‌زمان کنارِ هم وجود داشتند؛ و برخوردِ عربستان باید آخرین رویداد باشد، چون معلولِ فرورانشِ تتیس نوین است که خود پس از تشکیلِ آن آغاز شد. هر دو قید فقط در همین گزینه برقرارند.

رد گزینه‌های دیگر:
- «تشکیل تتیس کهن ← بسته شدن تتیس کهن ← تشکیل تتیس نوین ← تشکیل زاگرس»: نادرست؛ تتیس نوین در ۲۹۰ م.س.پ شکل گرفت، یعنی ۱۱۰ میلیون سال پیش از بسته‌شدنِ تتیس کهن (۱۸۰ م.س.پ)؛ این گزینه آن را پس از بسته‌شدن آورده و وارونگیِ زمانی دارد.
- «تشکیل تتیس نوین ← تشکیل تتیس کهن ← بسته شدن تتیس کهن ← برخورد ورقه عربستان»: نادرست؛ دو رویدادِ اول جابه‌جا شده‌اند؛ تتیس کهن (۵۰۰ م.س.پ) پیش از تتیس نوین (۲۹۰ م.س.پ) شکل گرفت.
- «تشکیل البرز ← تشکیل تتیس نوین ← بسته شدن تتیس کهن ← تشکیل زاگرس»: نادرست؛ تشکیلِ البرز پیامدِ بسته‌شدنِ تتیس کهن است و نمی‌تواند پیش از آن (و پیش از تشکیلِ تتیس نوین) بیاید.

تلهٔ تستی: چون «تتیس نوین» جوان‌تر نامیده شده، به‌غلط تصور می‌شود پس از بسته‌شدنِ «تتیس کهن» پدید آمده است؛ در حالی‌که تتیس نوین ۱۱۰ میلیون سال پیش از بسته‌شدنِ تتیس کهن باز شد و این دو اقیانوس مدتی طولانی هم‌زمان وجود داشتند.

Question 7

میدان نفتی اهواز با ذخیره $65.5$ میلیارد بشکه سومین میدان بزرگ جهان است. ذخیره میدان گچساران $23.7$ میلیارد بشکه است. ذخیره میدان اهواز چند درصد بیشتر از گچساران است؟ (تقریباً)

Accepted Answer

$176\%$ — «$176\%$» گزینهٔ درست است.

گام‌به‌گام: «چند درصد بیشتر» یعنی درصدِ افزایش نسبت به مقدارِ پایه (گچساران). اختلاف: $65.5-23.7=41.8$ میلیارد بشکه. درصدِ افزایش: $\frac{41.8}{23.7}	imes100=176.4\%$، یعنی تقریباً $176\%$.

وارسیِ مستقل (بازگشت به عقب): اگر گچساران را $176\%$ افزایش دهیم، $23.7	imes(1+1.764)=23.7	imes2.764\approx65.5$ می‌شود که دقیقاً ذخیرهٔ اهواز است — پس محاسبه درست است.

رد گزینه‌های دیگر:
- «$36\%$»: نادرست؛ این عدد حاصلِ $\frac{23.7}{65.5}	imes100\approx36\%$ است، یعنی سهمِ گچساران از اهواز (نسبتِ وارونه)، نه درصدِ افزایشِ اهواز نسبت به گچساران.
- «$65\%$»: نادرست؛ این عدد چیزی جز خودِ رقمِ ذخیرهٔ اهواز ($65.5$ میلیارد بشکه) نیست که به‌اشتباه به‌جای درصد برداشته شده؛ هیچ تقسیمی در آن انجام نشده است.
- «$276\%$»: نادرست؛ این عدد حاصلِ $\frac{65.5}{23.7}	imes100\approx276\%$ است، یعنی «چند درصدِ گچساران» (نسبتِ کل)، نه «چند درصد بیشتر از گچساران» (درصدِ افزایش)؛ اختلافِ این دو دقیقاً $100\%$ است.

تلهٔ تستی: میانِ «$A$ چند درصدِ $B$ است» و «$A$ چند درصد بیشتر از $B$ است» دقیقاً $100$ واحد فاصله است ($276$ در برابرِ $176$)؛ در صورتِ سؤال کلمهٔ «بیشتر» تعیین‌کننده است.

Question 8

اولین چاه نفت ایران در سال $1287$ خورشیدی با عمق $360$ متر حفر شد و روزانه $36000$ لیتر نفت تولید می‌کرد. اگر چاه به مدت یک سال کامل با همین دبی کار کند، حجم نفت تولیدی (بر حسب مترمکعب) چقدر است؟ ($1$ مترمکعب $= 1000$ لیتر)

Accepted Answer

$13140$ — «$13140$» گزینهٔ درست است؛ حجمِ سالانه برابر است با $36000 	imes 365 = 13{,}140{,}000$ لیتر که با تقسیم بر $1000$، برابرِ $13140$ مترمکعب می‌شود.

رد گزینه‌های دیگر:
- «$1314$»: نادرست؛ این عدد یک‌دهمِ مقدارِ درست است (خطای تبدیلِ واحد).
- «$131400$»: نادرست؛ این عدد ده برابرِ مقدارِ درست است.
- «$1314000$»: نادرست؛ این عدد صد برابرِ مقدارِ درست است.

تلهٔ تستی: بعد از ضربِ تولیدِ روزانه در ۳۶۵ روز، باید بر $1000$ (لیتر در هر مترمکعب) تقسیم کرد؛ فراموش‌کردنِ این تقسیم یا اشتباه در تعدادِ صفرها رایج‌ترین خطاست.

Question 9

اگر مجموع ذخایر قطعی شناسایی‌شدهٔ ایران حدود $37$ میلیارد تن و سهم ایران از ذخایر معدنی جهان حدود $7\%$ باشد، کل ذخایر معدنی جهان تقریباً چند میلیارد تن است؟

Accepted Answer

$529$ میلیارد تن — «$529$ میلیارد تن» گزینهٔ درست است.

گام‌به‌گام: اگر کلِ ذخایرِ جهان را $X$ بگیریم، سهمِ $7\%$ ایران یعنی $0.07X=37$. پس $X=\frac{37}{0.07}=528.6$، یعنی تقریباً $529$ میلیارد تن.

وارسیِ مستقل (بازگشت به عقب): $529	imes0.07=37.03$ میلیارد تن که همان سهمِ اعلام‌شدهٔ ایران است؛ پس عددِ به‌دست‌آمده سازگار است. برآوردِ سرانگشتی هم همین را می‌گوید: $7\%$ تقریباً یک‌چهاردهم است و $37	imes14=518$، نزدیک به $529$.

رد گزینه‌های دیگر:
- «$259$ میلیارد تن»: نادرست؛ این عدد حاصلِ $37	imes7$ است، یعنی ضرب در عددِ درصد به‌جای تقسیم بر کسرِ آن؛ چنین حاصلی سهمِ ایران را $14.3\%$ می‌کند نه $7\%$.
- «$185$ میلیارد تن»: نادرست؛ این عدد برابرِ $37	imes5$ است و با هیچ‌یک از داده‌های سؤال رابطه‌ای ندارد؛ سهمِ ایران در آن $20\%$ می‌شد.
- «$37$ میلیارد تن»: نادرست؛ این همان ذخیرهٔ ایران است و برداشتنِ آن یعنی محاسبه اصلاً انجام نشده.

تلهٔ تستی: برای رسیدن از «جزء» به «کل» باید بر کسرِ درصد تقسیم کرد ($\div0.07$)، نه در عددِ درصد ضرب کرد ($	imes7$)؛ این دو عمل نتایجی با نسبتِ حدوداً دو برابر می‌دهند.

Question 10

کدام گزینه به‌درستی ترتیب صحیح رتبهٔ جهانی ایران را در ذخایر فلدسپار، باریت و ژیپس، و سنگ آهن نشان می‌دهد؟

Accepted Answer

فلدسپار: دوم، باریت و ژیپس: پنجم، سنگ آهن: دهم — «فلدسپار: دوم، باریت و ژیپس: پنجم، سنگ آهن: دهم» گزینهٔ درست است؛ ترتیبِ درستِ رتبه‌ها: فلدسپار دوم، باریت و ژیپس پنجم، سنگ‌آهن دهم.

رد گزینه‌های دیگر:
- «فلدسپار: پنجم، باریت و ژیپس: دوم، سنگ آهن: دهم»: نادرست؛ رتبه‌های فلدسپار و باریت-ژیپس جابه‌جا شده‌اند.
- «فلدسپار: دوم، باریت و ژیپس: دهم، سنگ آهن: پنجم»: نادرست؛ رتبه‌های باریت-ژیپس و سنگ‌آهن جابه‌جا شده‌اند.
- «فلدسپار: دهم، باریت و ژیپس: دوم، سنگ آهن: پنجم»: نادرست؛ هر سه رتبه به‌طورِ چرخشی جابه‌جا شده‌اند.

تلهٔ تستی: سه رتبهٔ ۲، ۵ و ۱۰ باید دقیقاً با فلدسپار، باریت-ژیپس و سنگ‌آهن به همین ترتیب تطبیق داده شوند؛ جابه‌جاییِ چرخشی رایج‌ترین خطاست.

زمین شناسی ایران (علوم تجربی)

خلاصه‌ی درسنامه

تاریخچه زمین‌شناسی ایران

پهنه‌های زمین‌ساختی و منابع معدنی

نفت، گاز و گسل‌ها

آتشفشان‌ها و ژئوتوریسم

نمونه تست

مباحث مرتبط

ادامه‌ی این مبحث رو ببین